Piše: Vladimir Nejštadt
25. decembar 2025.
Završetak priče o šahovskoj bratiji maglovitog Albiona, koja je nevidljivu službu u špijunskom Centru za vladine veze spajala s intelektualnim triatlonom.
(1. dio)
DO NOVIH SUSRETA MORALO SE ČEKATI DUGIH SEDAM GODINA I ŠOK ENGLESKIH NAVIJAČA ZBOG ONOGA ŠTO SE DOGODILO U KEKSTON HOLU, GDJE JE RANIJE SVOJ DRUGI BRAK REGISTROVALA KRALJICA HOLIVUDA ELIZABET TEJLOR
Prvi neposredni duel sovjetskih i britanskih šahista okončan je banketom u kultnom hotelu s četiri zvjezdice „Waldorf Hilton“, u samom centru pozorišnog Londona. Domaćini su se potrudili – bilo je i šta da se popije i šta da se zalogaji!
A tokom svečanog ručka dragim gostima je, za uspomenu, uručen suvenirski komplet Šekspirovih sabranih djela, s utisnutim natpisom na povezu:
„Meč SSSR – Velika Britanija. Septembar 1947. godine“.
Londonska luka, septembar 1947. godine, legende zlatnog šahovskog doba: Isak Boleslavski, Igor Bondarevski, Aleksandar Toluš, Salo Flor, Grigorij Levenfiš, David Bronštajn, Aleksandar Kotov, Paul Keres, krajnje desno – Nikolaj Zubarev. Na fotografiji nema još trojice legendi koji su igrali u tom meču protiv ekipe Hjua Aleksandera – Vasilija Smislova, Andre Lilijentala i Vjačeslava Ragozina (iz porodičnog arhiva Sergeja Voronkova).
Sutradan ujutro sovjetska delegacija krenula je kući parobrodom „Sestroreck“ (linijom do Lenjingrada). U londonskoj luci srdačno su ih ispratili predsjednik Anglo-sovjetskog šahovskog društva profesor Lajonel Penrouz i britanski majstori, koji su prijateljski grlili one što su isplovljavali uz riječi: „Do skorog viđenja!“. Međutim, zbog političkog zahlađenja koje je uslijedilo, na duže vrijeme prekinute su i šahovske veze između SSSR-a i Zapada. Tako je u ljeto 1953. ponovo propao meč naše reprezentacije s Amerikancima, koja je, kako je izvještavala sovjetska štampa, bila primorana da se vrati s puta (iz Pariza) zbog diskriminatorskih uslova boravka u SAD-u koje je nametnuo Stejt department. Ipak, odlučnost da se na domaćem terenu revanširaju za fijasko iz 1946–1947. godine Američka šahovska federacija nije izgubila. Pod njenim snažnim pritiskom Stejt department je ipak dozvolio udoban boravak naše ekipe u vikendici sovjetskih diplomata u gradiću Glen Kouv, 46 kilometara od Menhetna (što je godinu dana ranije i izazvalo čitavu buru).
Ubjedljivo savladavši ekipu Semija Reševskog rezultatom 20:12, naši velemajstori su u srijedu, 30. juna 1954. godine, krenuli iz Amerike za London, gdje su im se pridružile iz Moskve pristigle svjetska šampionka Elizaveta Bikova i šampionka SSSR-a Kira Zvorikina.
U petak je predsjednik Britanske federacije Uitkroft zabavljao rivale uoči predstojećeg meča broj 3 na prijateljskoj zabavi u vrtu. Prisutan je bio i 21-godišnji, veoma perspektivni majstor Piter Klark, koji je dobro govorio ruski, a koji je u časopisu British Chess Magazine zapisao:
„Najmlađi – Averbah, Geler i Petrosjan – prvi put su u Engleskoj i sigurno ne posljednji. Osim Bronštajna i Tajmanova, ranije nisam vidio nijednog sovjetskog šahistu; svi su izgledali onako kako sam i očekivao, osim Boleslavskog, koji je bio prilično krupne građe, više nego što bi se moglo pretpostaviti.“
Meč je ugostio Kekston Hol, starinska trospratna zgrada u Vestminsteru, koja je poslije Drugog svjetskog rata postala popularno mjesto za svadbene ceremonije mnogih slavnih ličnosti (tako je u februaru 1952. godine ovdje svoj drugi brak – s glumcem Majklom Vajldingom – registrovala kraljica Holivuda Elizabet Tejlor).
„Rusi su govorili da su uslovi bolji nego u Americi“, primijetio je Klark, ali je dodao i žaljenje: „Kada je SSSR igrao protiv SAD-a u Njujorku, 1.600 ljudi je platilo ulaznicu 3,50 dolara – oko 25 šilinga. Na otvaranju meča Velika Britanija – SSSR, uz skromnu cijenu od pet šilinga, prema našim procjenama, bilo je ne više od 150 gledalaca koji su kupili ulaznice. Oko 50 posto njih, izgleda, bilo je iz provincije. A gdje su nestali londonski navijači?“
Pa to je bila sasvim prirodna reakcija na igru na jednoj strani! Šta ste očekivali… U prvom kolu domaćine je zadesila prava katastrofa – 0:10, a u drugom su ipak uspjeli makar malo da udovolje šokiranim engleskim navijačima: tri remija, uključujući i onaj Aleksandera, koji se na prvoj tabli suprotstavio Vasiliju Smislovu.
Briž, go i o-ho-ho kakvo dostignuće šahista-kriptologa, nenadmašno na maglovitom Albionu u poslijeratnom periodu
Pa ipak, finalna završnica National Club Championshipa (NCC) – klupskog prvenstva Ostrva – održana ubrzo nakon „dana sramote“ u Kekston Holu, zorno je pokazala kakvu je zastrašujuću šahovsku snagu stekao glavni banjski grad grofovije Glosteršir, udomivši u sebi centar radioelektronske špijunaže.
Tačnije, u ovom godišnjem ekipnom takmičenju po nokaut-sistemu (s ispadanjem), učestvovali su šahovski klubovi samo iz dva od četiri subjekta Ujedinjenog Kraljevstva – Engleske i Velsa. Kvalifikaciona kola održavana su unutar granica pojedinačnih grofovija, kako bi se svela na minimum putovanja (a samim tim i finansijski troškovi). Pored toga, organizatori su predvidjeli da, ukoliko je udaljenost između dva kluba veća od pedeset milja, jedna od ekipa učesnica (koju je činilo šest igrača) – svejedno koja od njih – može insistirati da se meč odigra putem telefonske veze. Drugim riječima, bez napuštanja vlastitih ognjišta.
Iz izvještaja časopisa British Chess Magazine, broj 9 za 1954. godinu:
„Od osnivanja ovog izvanrednog takmičenja 1949. godine nijednoj ekipi nije pošlo za rukom da pobijedi dva puta, ali je ‘Ilford’ (odnosno Ilfordski klub, jedan od najstarijih u Engleskoj, osnovan 1900. godine – V. N.), koji je i ove godine ušao u finale nakon prošlogodišnje pobjede, gajio velike nade da će stvoriti presedan. Međutim, klub iz Čeltnema, drugi finalist, imao je sasvim suprotno viđenje konačnog odredišta trofeja i tu svoju uvjerenost potkrijepio je lijepim šahovskim partijama, pobijedivši rezultatom 4,5 : 1,5.
Meč je odigran 8. avgusta u prijatnoj atmosferi hotela ‘Džordž’ u Redingu (gradu udaljenom 36 milja od Londona; Ilford je prigradsko naselje prijestonice, a Reding je 68 milja udaljen od Čeltnema – V. N.). I poslije prvog sata igre niko ne bi mogao predvidjeti pobjedu Čeltnema s tako udobnom razlikom.
Iz izvještaja časopisa British Chess Magazine, broj 9 za 1954. godinu:
„Od osnivanja ovog izvanrednog takmičenja 1949. godine nijednoj ekipi nije pošlo za rukom da pobijedi dva puta, ali je ‘Ilford’ (odnosno Ilfordski klub, jedan od najstarijih u Engleskoj, osnovan 1900. godine – V. N.), koji je i ove godine ušao u finale nakon prošlogodišnje pobjede, gajio velike nade da će stvoriti presedan. Međutim, klub iz Čeltnema, drugi finalist, imao je sasvim suprotno viđenje konačnog odredišta trofeja i tu svoju uvjerenost potkrijepio je lijepim šahovskim partijama, pobijedivši rezultatom 4,5 : 1,5.
Meč je odigran 8. avgusta u prijatnoj atmosferi hotela ‘Džordž’ u Redingu (gradu udaljenom 36 milja od Londona; Ilford je prigradsko naselje prijestonice, a Reding je 68 milja udaljen od Čeltnema – V. N.). I poslije prvog sata igre niko ne bi mogao predvidjeti pobjedu Čeltnema s tako udobnom razlikom.
Piter Klark i njegova izabranica Margaret (za prijatelje – Pegi, kćerka majstora i izdavača časopisa „Chess“ Baruha Vuda) na vjenčanju u crkvi Svete Trojice u Saton-Koldfildu. Kum mladoženje bio je budući dvostruki velemajstor (i to i u dopisnom šahu) Džonatan Penrouz. Piter je pet puta osvajao „srebro“ na prvenstvima Britanije, dok je Džonatan ta takmičenja osvajao čak deset puta. A Pegi je 1966. godine osvojila prvenstvo Velike Britanije u ženskoj konkurenciji i podarila Piteru tri kćerke
(foto: https://web.archive.org/web/20180213135051/http://www.keverelchess.com/peter-hugh-clarke-1933-2014/)
U već pomenutoj knjizi iz 1. dijela The Best Games of C. H. O’L. Alexander (Oksford, 1976) opisane partije Hjua s Klarkom nema, ali se nalaze njihova dva druga duela – iz prvenstva Britanije 1960. godine i iz dopisnog prvenstva engleskih grofovija u čast Čarlsa Sinklera. U oba slučaja najtajniji šahista na svijetu efektno je razbio protivnika, a u dopisnoj partiji mu je čak „ubacio“ i mat!
Aleksander – Klark
Prenosimo sasvim umjesne oduševljene ocjene Vilijama Hartstona o dva napadačka poteza bijelog…
22.Ne7!! Re8 (mašiona kao nešto uporniju odbranu predlaže 22…Ne5, ali ni to nije ništa slađe od rotkve: 23.Qd5 Bg7 24.Nxc8 Qxc8 25.gxf5 gxf5 26.Bf4 Nef7 27.b4 Bh6 28.Bxh6 Qg8+ 29.Kf1 +4,5)
23.Bf6+ Bg7
24.Bxg7+ Kxg7
25.Qc3+ Kf7
26.g5!! Rd8
27.Nxc6 Qxc6
28.Bb3+ Ke8
29.Qe5+ Kf8
30.Qf6+ Ke8
31.Re1+ Ne4
32.Qf7#!
A vraćajući se meču s Ilfordcima… Od potpunog potopa protivnika Čeltnema spasio je doktor B. Steržen, koji je bijelim figurama igrao protiv doktora Džeka Guda. Do 30. poteza stanje je bilo potpuno izjednačeno, i tada je jedan od junaka operacije „Ultra“ morao da odluči kuda će krenuti topom po centralnoj vertikali s polja d1 – na d2 ili d4. Kratki korak čuvao je status kvo, dok je duži bio najgrublja moguća greška. Gud je pogriješio, i desetak poteza kasnije zaustavio je sat.
Naravno, u ekipu šahista-kriptologa redovno bi bio uključen Norman Makleod (ipak broj 3 olimpijske reprezentacije Škotske), da nije bilo njegove dugotrajne specijalizacije preko okeana – u Agenciji za nacionalnu bezbjednost (o čemu je već bilo riječi u prvom dijelu naše priče). Ali ni „šef“ Aleksander nije gubio vrijeme, nastavljajući da regrutuje jake šahiste u svoj kriptološki odjel. I upravo su njegovi novajlije (Ansell i Nil) „odsjekli rep“ ekipe Pitera Klarka.
Iz članka u sjećanje na Džefa Ansela (u „British Chess Magazine“, jul 1985.) njegovog dobrog prijatelja Ričarda Grenvila:
„Džef je rođen 1920. godine i odrastao u Londonu. Sa osam godina se zainteresovao za društvene igre, posebno šah. Kasnije je postao šampion Londona među mladima. Tokom Drugog svjetskog rata služio je u Kraljevskom ratnom vazduhoplovstvu kao mehaničar radara i tamo je naučio da igra bridž.
1954.godine, nakon prelaska u Ministarstvo spoljnih poslova, preselio se u Glosteršir, gdje je živio do smrti. Nastavljajući šahovsku karijeru, Džef je sve češće igrao bridž i postigao zavidan nivo u okrugu.
Krajem 60-ih otkrio je igo, iako je u početku igrao neredovno. Međutim, otprilike od 1975. godine ta igra mu je postala omiljena.“
U nekrologu se ne navodi (a u to vrijeme u britanskoj štampi ionako nije bilo dozvoljeno spominjati postojanje sjedišta radio-elektronske obavještajne službe u Čeltnemu), ali je potpuno jasno da se Džef upravo 1954. godine zaposlio u Centru vladine veze (zvanično, kao što znamo, filijala Foreign Office-a), gdje je očigledno radio do penzije.
Sada o čovjeku koji je uspješno igrao na 6. tabli ekipe-pobjednika. Njega s humorom spominje na britanskom šahovskom forumu neko Kevin Terlou:
„Dž.E(?) Nil je radio u poštanskoj službi u Londonu, zatim se preselio u Čeltnem (vjerovatno tamo obično odlaze šahisti) i zvali su ga Džimi, ali formalno, vjerovatno Džejms.“
Da, Džejms – tako stoji i u kratkim informacijama o Nilu na chessgames.com. Bio je iste godine rođenja kao Aleksander, rođen 1908., ali je doživio duboku starost i preminuo 2002. U bazi postoje samo dvije partije Nila, a jednu je izgubio 1952. godine od A. Filipsa u meču Kent (engleski okrug) – Civilna služba, i upravo tako, u ezopovskom stilu, u šahovskoj hronici britanske štampe nazivao se tajanstveni CPS (ili su njegovu šahovsku bratiju još nespretno zvali samo državnim službenicima).
Usput, upravo na istraživačkoj stanici Kraljevske pošte u Dollis-Hillu (na sjeverozapadu Londona) 1943. godine tim Tomija Flauersa izgradio je tajni računar „Koloss“, koji nije bio isključen do kraja rata zbog specifičnosti elektronskih lampi. I nije li upravo u laboratoriji u Dollis-Hillu Nil radio prije prelaska u CPS (prvo u Eastcotu)?
Na sljedećem finalu NCC, 17. avgusta 1955. godine, Hjua i njegov tim izazvao je klub Vejkfild. Od ovog administrativnog centra okruga Vest-Jorkšir do ljetovališta Glosteršir – 160 milja, pa su se protivnici odlučili na nadmetanje na daljinu…
„British Chess Magazine“, br. 9:
„Nakon četiri sata igre Čeltnem je vodio 2:1, tri partije su ostale nedovršene, ali je sudijskom odlukom konačan rezultat glasio 4:2 u korist Čeltnemaca.“
Igrali su sa istim sastavom kao u prethodnom finalu koje su osvojili, ali s nekim izmjenama. Nilu je povjerena treća tabla, Mardla su „rokirali“ na četvrtu, a Gud je premješten na poslednju, i ovaj put nije zakazao. Pobijedili su (ili im je pobjeda dodijeljena od strane sudija?) i Aleksander i Mardl, Nil je izgubio, a Ajtken i Ansel su osvojili po „poen i po“.
Ova fotografija je objavljena u „Cheltenham Chronicle“ 20. avgusta 1955. godine sa natpisom: „Finale upravo završenog National Chess Championship, telefonski meč, najbliži kameri – Džek Gud“. A saveznik Džeka koji se našao u kadru – iz nekog razloga nije imenovan. Ali ako je dr. Gud tada imao šestu tablu, onda je s desne strane od njega sjedio Džef Ansel, peti broj Čeltnemaca.
Sada – o jubilarnom, desetom po redu NCC.
4.jula 1959. godine Čeltnemski klub se u finalnom meču borio na neutralnoj „teritoriji“ (u jednoj od učionica Midland instituta u Birmingemu) protiv kluba Lestera, okruga u centralnoj Engleskoj. Tim iz sjedišta radio-elektronske obavještajne službe (ako se odbace teorije zavjere) u poređenju s pobjedom iz 1954/55 bio je obnovljen tačno do pola, i iz nekog razloga čak je stalnog lidera i kapetana Aleksandera (moguće da je tada bio na službenom putu) na prvoj tabli zamijenio višestruki šampion Škotske dr Džejms Ajtken.
Makleod, koji se vratio iz SAD, smješten je na četvrtu tablu… Ovaj neobični Škot bio je veoma cijenjen u američkoj radio-elektronskoj obavještajnoj službi – možda zbog njegovih zadivljujućih karataških trikova? – i tokom 60-ih je takođe dugo bio na obuci preko okeana.
Ova fotografija je iz julskog broja „Chess Review“ iz 1964. godine, prvenstvo države Merilend, sin indijskog ambasadora Arun Prakaš Som (lijevo) protiv Normana Makleoda. Prvo mjesto je osvojio Arun, ali je igrao van konkurencije, i za šampiona države (u kojoj je i bazirano NSA) proglašen je Škot koji je zauzeo drugo mjesto, iako je zapravo bio „privremeno dodijeljen“.
Dakle, nakon što su pobijedili Lesterašir, Čeltnemci su treći put osvojili finale, što je njihovo rekordno postignuće u NCC u posleratnom periodu – od 1949. do početka 60-ih, uspjeo je da ponovi (ali ne i nadmaši!) samo jedan klub Engleske i Velsa, kao što je čuveni Kembridž…
Podaci o Džonu Koku iz britanske šahovske baze: „rođen 1932, završio Jesus College, 1956. je igrao za kembridžsku ekipu protiv oksfordaca (i na tom meču ga je, sigurno, u CPS svrstao Aleksander! – V.N.)… Najviši Elo rejting – 2264 (1958). Takođe je učestvovao u takmičenjima u bridžu i go-u (1. dan). Preminuo u Gloustershiru 2021.“
A vaš pokorni sluga se ni malo nije iznenadio kad je otkrio na mreži da je igrao bridž i pokrivao 6. tablu u jubilejnom finalu National Club Championship R. Garsajd. Uz to, internet je otkrio da se u Čeltnemskom klubu bridža i do danas igra za pehar u njegovo ime!
Zamolio sam svog dobrog prijatelja, urednika chessgames.com, Nehemju Kasimova, da od menadžera ovog kluba, Stiva Bankera, sazna neke detalje iz biografije ovog toliko poštovanog čovjeka u svijetu karata.
Stiv je ljubazno odgovorio:
„Nisam bio lično upoznat s Garsajdom, ali ovo je važno što sam uspio saznati od dvojice naših članova koji su ga poznavali:
Član #1:
Rolf je bio odličan van igre bridža, i s vremena na vrijeme je dijelio s nama zanimljive činjenice o svom životu u GCHQ.
Bolovao je od dijabetesa, i govorilo se da ne bi živio ovako dugo bez brižne supruge. I ona je bila član kluba i uvijek veoma ljubazna, ali nikada nije igrala u paru s mužem (bridž, za neupućene – igra u parovima – V.N.)…
Gledajući sastav tima Čeltnemskog šahovskog kluba (pobjednika NCC 1958/1959 – V.N.), mogu reći da su i Dž. Ansel i Dž. Kok takođe bili članovi našeg kluba bridža…
Džon Kok, koji je igrao u paru s Vanesom Alinson, bio je oprezan tokom licitiranja. S obzirom na to da Vanessa često daje preoptimistične ponude (zahtjeve), Džon, koji je imao dobar špil, naprotiv, je pravio snižene ponude radi balansiranja.
Član #2:
Rolf je bio aktivan član CBC i GCBA (Čeltnemskog i Britanskog kluba bridža – V.N.) bar od vremena kada sam ja ušao u klub (kraj 70-ih) pa do svoje smrti sredinom 90-ih, koliko ja znam (naši elektronski zapisi ne pokrivaju tako dugi period). Bio je predsjednik našeg kluba 1990–1992. i jedan od mnogih zaposlenih u GCHQ koji su osnovali CBC.
Što je i dokazano! Glavni kriptolog Britanije, Aleksander, formirao je tim Čeltnemskog šahovskog kluba isključivo od svoje dešifrovane bratije, nosilaca tajni, lično zaposlenih u Centar za vladinu komunikaciju. I nikoga iz drugih, „redovnih“ organizacija u ovom ljetovališnom gradu! Tako da u timu budu samo svoji među svojima…
Ovdje, u lijepoj zgradi, od 1966. godine djeluje Čeltnemski klub bridža, osnovan i od takvih strastvenih ljubitelja kao što su Aleksander i Ajkten.
„Sportski bridž – citiram Vikipediju – jedina je kartaška igra koju je Međunarodni olimpijski komitet priznao kao sport. Po svojoj složenosti i popularnosti, bridž je u rangu sa intelektualnim igrama kao što su šah i go.“
I ispada da je upravo takav intelektualni triatlon ispunjavao slobodno vrijeme britanskih kriptologa, koji su se takmičili u National Club Championship pod „pokrićem“ (ako upotrijebimo žargon boraca nevidljivog fronta) Čeltnemskog šahovskog kluba tokom mnogih godina…
PROZORLJIVOST U ODNOSU NA NAJDREVNIJU KINESKU INTELEKTUALNU IGRU DR DŽEKA GUDA, VAŽAN DOPRINOS NJEGOVOJ BIOGRAFIJI NA SAJTU CENTRA ZA VLADINU KOMUNIKACIJU I KADA I NA KOJEM SLUŽBENOM TURNIRU JE PRVI PUT ODIGRANA PARTIJA ŠAHA-RENDOM
Ako se Gud zaljubio u šah još u studentskim danima (1939. godine, godinu dana nakon završetka Koledža Isusa postao je prvak okruga Kembridžšir, a uskoro odbranio doktorat), onda se igrom go zarazio kasnije, već na Station X i od Alana Tjuringa. Tjuring se od samog početka operacije „Ultra“ smjestio u malom hotelu „Crown Inn“ u sićušnom selu Šenli Bruk-End, tri milje sjeverno od Bletčli parka.
I tako, zaposlivši se – nakon intervjua s Hju Aleksanderom – u „društvu ljubitelja golfa, sira i šaha“, Gud je igrao na ploči 19x19 (klasična go tabla) s Tjuringom u njegovom skromnom hotelskom smještaju. Pri čemu je Džek toliko brzo savladao ovaj novi hobi, da je mogao dati Tjuringu prednost od šest kamenova (jedan kamen prednosti – razlika u jednoj stepenici u go rejtingu).
Strast prema ovom praistorijskom (nastalom u Kini prije oko 2.000 godina p. n. e.) intelektualnom dvoboju u Gudu nikada nije prestala… Na primjer, 1965. godine objavio je duboku esej „Tajna igre go“, prozorljivo pretpostavljajući da „programirati računar za razumnu igru go biće još teže nego u šahu“.
I tokom života ovog izvanrednog mislioca, njegove sumnje u sposobnost vještačke inteligencije da savlada sve tajne go igre nikada nisu bile opovrgnute! Dok je tek 1989. godine Deep Thought prvi put pobijedila Benta Larsena u službenom turniru…
Naravno, Gud je „napadao“ profesora (nadimak Tjuringa među dešifrovačima) i za šahovskom tablom od 64 polja, i, kako je kasnije pričao, on i Alan – tokom bitaka u intelektualnim društvenim igrama – „raspravljali su o mogućnosti stvaranja mašinske inteligencije i automatskog šaha“.
Ali, što je najvažnije, citiram dalje biografiju Guda na sajtu CPS, „oni su raspravljali o statistici koja je, kako su obojica sada shvatili, bila ključni instrument u kriptoanalizi. I zajedno su počeli razvijati svoje statističke ideje… To se može smatrati zori nove ere u statistici, jer su promovisali gledište koje je danas poznato kao Bejsova statistika.“
Počevši svoju uspješnu službu u Bletčli-parku u baraci br. 8 (dok ju je još vodio Tjuring), Džek je tokom ljeta 1943. godine prebačen u Newmanri, šašavo ime sekcije Maksa Njumana (budućeg očuha braće Penrouz), koja je provaljivala šifru njemačkog vrhovnog rukovodstva „Lorenc“, i upravo su tu operisali svih deset „Kolosa“ koji su tada postojali u Bletčli-parku.
Mašinske metode razbijanja „Lorenca“ bile su zasnovane na statistici (zapravo, zvanično se „Newmanri“ i nazivao statističkim odjelom), i tu je Gud bio u svom elementu! U jednoj anegdoti podijelio je da mu je pošlo za rukom da udvostruči efikasnost „Kolosa“ tako što je smanjio preciznost računanja jednog od statističkih pokazatelja. Primjenjujući svoje iskustvo u statistici, dokazao je da greška koju je napravio nije bila dovoljno velika da utiče na zaključke.
Intuitivno razumijevanje računanja kod Guda omogućavalo je maksimalno efikasno korištenje „Kolosa“.
I u Čeltnemu je takođe bio jedan od glavnih igrača – glavni matematičar. I ponovo citiram njegovu biografsku priču na sajtu tamošnje tajanstvene kancelarije:
„Gudovi talenti bili su nevjerovatno cijenjeni u GCHQ, jer je nastavio doprinositi revolucionarnim unapređenjima u kriptoanalizi s pojavom efikasnih računara. Upravo u to vrijeme Gud je razvio moćnu računarsku tehniku, koja je postala osnova savremenih metoda poznatih kao Brza Furijeova Transformacija (BFT). BFT ima ogroman spektar primjena: od obrade signala do rješavanja diferencijalnih jednačina i pružanja najboljih poznatih metoda za množenje velikih brojeva na računaru. Zahvaljujući ovim metodama, smanjuje se računarska moć potrebna za izvođenje tih zadataka. Ideja BFT-a je opštepriznata kao najvažniji algoritam u savremenim računarima.“
I sada obavještavam content-menadžera mrežnog portala Centra za vladinu komunikaciju – biografija Guda može se značajno dopuniti. Naime, upravo dok je bio glavni matematičar Centra, doktor se pokazao i kao inovator šaha.
O tome je pisao u svom pismu, objavljenom u rubrici čitalaca časopisa „Chess“:
„Poštovani gospodine B. Vud,
Postoji zanimljiva varijanta šaha koju možemo nazvati ’randomizovani šah’, a cilj ovog noviteta je ukinuti tzv. ‘teoriju otvaranja’ i zamijeniti je pravom teorijom otvaranja. Pravila su ista kao u običnom šahu, osim što se početne pozicije figura na krajnjim redovima određuju izvlačenjem, pri čemu se odgovarajuće crne i bijele figure postavljaju direktno jedna nasuprot druge.
Ako se dva bijela lovca nalaze na poljima iste boje, lovac s desne strane zamjenjuje mjesto s figurom neposredno s lijeva od njega. Rokada nije dozvoljena. Broj značajno različitih početnih pozicija iznosi 1440. To je jednako broju minuta u jednom danu, pa će posvećen igrač, koji proučava otvaranja po osam sati dnevno, u prosjeku imati samo 20 sekundi za svaku početnu poziciju.
Slična igra spominje se u knjizi J. Bouyera Les Jeux d’Echecs non Orthodoxes, ali on ne opisuje pravila precizno i daje pogrešan odgovor na pitanje o broju značajno različitih početnih pozicija.
Razgovarao sam o randomizovanom šahu s dva najbolja britanska majstora. Jedan je rekao da će, po njegovom mišljenju, nova igra biti bolja od običnog šaha. Drugi je bio protiv, objašnjavajući to svojom željom da se očuvaju postojeća pravila šaha. Zato predlažem da se u šahovska pravila uključi stavka da, uz saglasnost oba takmičara, umjesto obične partije mogu igrati randomizovani šah.“
Dž. I. Gud, London N.W.2, 30. mart 1952.
Godine 1998. u nasljedniku „Chess-a“ – „Chess Monthly“ („Šahovski mjesečnik“) – objavljen je veliki članak u 6. i 7. broju pod nazivom „Šampion šampiona“, posvećen Džonatanu Penrouzu, u kojem njegov stariji brat Rodžer (tačnije, drugi po starini od poznatih Penrouzovih braće, koji je 2020. dobio Nobelovu nagradu za fiziku) prisjeća se:
„Džek Gud je bio jedan od dešifrovača u Bletčli-parku i pionir u razvoju savremenog računara. Pored toga, bio je dobar igrač blitc-šaha. Živio je u našem komšiluku i često dolazio u našu kuću.
U to vrijeme pokušavao je promovisati randomizovani šah, razvijajući razne matematičke implikacije, koje su meni bile potpuno nejasne. Kada su, slučajno, Džek i Oliver (stariji od braće Penrouz) trebali igrati jedan protiv drugog u meču državnih službenika i Eseksa, pomislio sam da se pružila jedinstvena prilika, pa sam im predložio da isprobaju randomizovani šah u pravilnim takmičarskim uslovima.
Zatim je zatraženo dopuštenje oba kapetana timova, kako rezultat partije ne bi bio poništen, i nakon što su kapetani, iako sa oklijevanjem, dali saglasnost, odigrana je verovatno prva u istoriji partija ’permutovanog šaha’ u zvaničnom takmičenju.“
Džek Gud – Oliver Penrouz
4. tabla, Državni službenici protiv Eseksa,
14. mart 1953.
1.b3 Nhg6 2.c4 c5 3.Qb2 e5 4.Bc2 b6 5.Nhg3 d5 6.cxd5 Bxd5 7.Ne3 Bb7 8.Bf5 Rc7 9.Be4 Rd7 10.b4 cxb4 11.Qxb4 Be7 12.Qb2 Bc5 13. Nef5 Ne6 14.e3 Bf8 15.Qb5 Red8 16.d4 exd4 17.Nxd4 Nd4 18.Bxd4 Bxe4 19.Nxe4 Qb7 20.f3 Rd5 21.Qb2.
21…Nf4 22.Qb1 Qa6. Povratak skakačem na e6 održavao je blagu pozicionu prednost crnog, sada je jednaka pozicija.
23.Rc2. Mašina savetuje da se oduzme lovcem na g7, zatim 23…Ne2+ 24.Rxe2 Qxe2 25.Bd4 Rxd4 26.Nf6+ Kg7 27.Nh5+ Kh8 28.exd4, egal.
23…Ne6 (crni ponovo pritiska) 24.Ba1 Nc5 25.Bd4 Nxe4 26.fxe4 R5d7 27.Rec1 Qd3 28.Rc6 Qxb1 29.Rxb1 g6 30.Rbc1 Bg7 31.e5 Re7 32.Rc8 Rde8 33.R1c7 Bf8? (trebalo je da kralj ide na ovo polje) 34.Rxe8 Rxe8 35.Rxa7 Rb8. Upornije odmah Bc5, sada pobjeda bijelog nije daleko.
36.Kf2 Bc5 37.Kf3 Kf8 38.Ke4 Rc8 39.h3 h5 40.g3 Bxd4 41.exd4 Rc3 42.d5 Rxg3 43.d6 Ke8 44.Re7+ Kf8 45.Rb7 Ke8 46.Rb8+ Kd7 47.Rf8 f5+, crni predaje.
7.oktobra 2023. legendarni britanski šahista, rodom iz Kolčestera, Jonathan Penrose napunio bi 90 godina. U čast ovog datuma, u njegovoj maloj rodnoj sredini otvoren je Jonatanov šahovski park, a održan je simultani meč Majkla Adamsa. Osmostruki šampion Ostrva pretrpio je samo dva poraza, i oba – od devojčica, Mei Katabai i Rukaje Ride, šampionki Engleske među devojčicama. Na ovoj slici Rukaja razmišlja o odgovoru na potez simultankera – kao i njen susjed, koji se takođe suprotstavio Adamsu, Oliver Penrose (https://en.chessbase.com/post/colchester-celebrates-chess-hero-jonathan-penrose).
A sada da uporedimo… U „Šahu-960“, koji se, kao što je poznato, smatraju izumom šahiste rođenog u Čikagu (koji je svoju blistavu karijeru započeo u Bruklinskom klubu), topovi se nalaze sa obe strane kralja, a monarh je u stanju da izvrši rokadu. To su, zapravo, sve razlike u odnosu na „izmiješani“ šah, u kojem je daleke 1953. Jack igrao protiv danas živog, 96-godišnjeg(!) Olivera… U ostalom – sve je identično.
Dakle, „Fisher-random“ nije ništa autentično novo. Kako kažu u sličnim slučajevima šahovski kompozitori, Fišer je naišao na snažnog prethodnika! Uz to, sam termin – chess-random (slučajni, proizvoljni) – još četrdeset godina pre Bobija uveo je niko drugi do… Good.
Prosjedi Bobby Fischer – o prednostima „Šaha-960“:
„Tokom posljednjih godina šah se dramatično promijenio sa svim tim računarima. Random je mnogo bolji od starog šaha. To je potpuno isti stari šah, ali se oslobađate teorije“ (Zaboravljeni intervju Roberta Fischera u avionu, 2005. godina).
Glasno, neutemeljeno optuživanje popularizatora neortodoksnog šaha za špijunažu i saradnju sa Gestapoom, pobunjen superračunar HAL 9000, šahovski uvod jednog od prvih filmova o Jamesu Bondu i ko je od britanskih kriptologa imao više prava na poznati špijunski kodni broj poznat svijetu
Ali ko je uopšte taj, spomenuti od strane Gooda, tajanstveni J. Bouyé? Po mojoj molbi njegov složen i vijugav životni put istražio je poznavalac šahovne istorije Francuske, Dominique Timonier.
Joseph (tako se zvao) rođen je 1894. godine, završio je pedagoški koledž, u Prvom svjetskom ratu mobilisan u pješadiju, ranjen, nosilac ratnih odlikovanja…
Kao aktivista Francuske komunističke partije boravio je u SSSR-u (1926. godine), a kasnije je izgradio društveno-političku karijeru kroz sindikate. Javno je tvrdio da je svjetovno obrazovanje ništa drugo do instrument buržoaskog sloja. Smatrao se robom kapitalističkog sistema. Zbog svojih ljevičarskih buntovničkih stavova isključen je iz Nacionalnog obrazovnog sistema.
Učesnik Šestonedeljnog rata, demobilisan u aprilu 1941. godine, bio je oženjen, otac dvoje djece. Bio je veoma blizak FSGT-u, Komunističkoj sportskoj federaciji.
Postoji enciklopedija radničke klase Francuske pod nazivom „Maitron“. U biografiji Bouyé tamo se može pročitati da nakon demobilizacije iz vojske sve naredne ratne godine nema podataka o njemu. U brošuri Francuske komunističke partije „Špijuni, agenti Gestapa“ iz maja 1945. godine iznenada se pojavljuje u crnoj listi sa komentarom „otkriven kao provokator“. Međutim, „Maitron“ pojašnjava da „ta optužba nije podržana konkretnim činjenicama“. Da li se Bouyé sudio sa svojim optuživačima – Bog zna. Umro je 1961. godine u Parizu.
I sada nije jasno – zašto je odjednom počeo da piše popularne brošure o neortodoksnom šahu? Prvu (na koju se Good pozvao u pismu Baruhu Woodu) izdao je vlastitim sredstvima u Parizu 1951. godine, drugu – pod nazivom „Nove neortodoksne šahovske igre“ – takođe u francuskoj prestonici tri godine kasnije. Još jedna misterija – kako je mali tiraž ove knjige na francuskom dospio u London i zatekao se pred očima glavnog matematičara britanske radioelektronske obavještajne službe?
A, prema pregledima ogromnog kreativnog nasljeđa Gooda, on je pisao članke o randomizovanom šahu samo u periodu od 1952. do 1955. godine, nakon čega ga je, očigoledno, prestao da interesuje.
Njegovo odsustvo u timu Cheltenham kluba 1958/59 objašnjava se time što je tada već napustio Gloucestershire, a od 1967. do smrti (2009. godine u 92. godini) stalno je živio u SAD-u. Radio je kao profesor statistike na Virginijskom politehničkom institutu i državnom univerzitetu.
Kao jedan od najvećih teoretičara veštačke inteligencije bio je pozvan od strane poznatog filmskog reditelja Stanleyja Kubricka kao konsultant za kultni naučno-fantastični film „2001: Odiseja u svemiru“.
Radnja – ka tajanstvenom crnom monolitu, koji emituje snažno zračenje ka Jupiteru, kreće svemirski brod sa pet astronauta. Od njih su budni samo dvojica, uključujući Franka Poola, koji je tokom leta porazio u šahu moćni računar HAL 9000 koji upravlja svime na brodu.
Astronaut F. Pool „sukobljava“ se sa superračunarom po uzoru na pravu partiju – igru Resha sa dvostrukim šampionom Berlina, Willijem Schlagom, odigranoj u Hamburgu 1910. godine.
Intuicija je ovo izuzetno vještačko čudovište obavijestila da astronauti gube povjerenje u njega i da će ga uskoro „ugasiti“, isključivši sa napajanja. I računar je počeo da pravi haos! Prvo je lukavo izvukao Franka u otvoreni svemir i tamo simulirao nesreću. Zatim, i dalje kontrolišući brod, isključio je sisteme za održavanje života kod troje spavajućih naučnika i otvorio vrata vazdušnog sklopa u njihovoj kabini, gde se u tom trenutku nalazio drugi budni astronaut – Dave Bowman. Vazduh je počeo da izlazi u otvoreni kosmos, ali Dave je uspeo da se skloni u hitnu prostoriju i, obavijen u svemirski skafander, isključio mozak pobunjenog računara.
Dakle, finale ove filmske dramske priče simbolizuje da, koliko god bio snažan i lukav vještački monstrum, čovjek u krajnjoj liniji uvijek može pronaći način da ga kontroliše!
Ali sam Good, u godinama starosti, mračno je predviđao (po svjedočenju svog pomoćnika Leslija Pendletona) da će, naprotiv, stvaranje superinteligentne mašine dovesti do nestanka ljudske vrste.
Biografi Gooda detaljno su izračunali da je obim njegovih publikacija premašio 3 miliona (!) riječi. Pri tome, i u poznijim godinama, bivši šampion Cambridgešira zadržavao je interes za omiljenu igru na 64 polja… Podsjećajući na sebe, na primer, zanimljivim pismom u rubrici „Iz pošte“ u istom „Chess Monthly“:
„Fox i James (autori The Complete Chess Addict – ‘Apsolutni šahovski fan’, str. 115) navode partiju Spaski – Bronštejn, Lenjingrad, 1960, kao ‘na neki način najpoznatiju partiju od svih – završna pozicija korišćena je u filmu Iz Rusije s ljubavlju’. Ovaj komentar nije sasvim tačan, jer u filmu Kronštajn, broj 5 u SPECTRE-u, Specijalnom izvršnom komitetu za kontraobaveštajnu djelatnost, terorizam, osvetu i iznudu (izmišljena međunarodna kaznena organizacija Jana Fleminga, čije planove njegov glavni lik više puta ometa – op. prev.), stiže do pozicije sa dijagrama (slučaj kada je izmišljotina zanimljivija od realnosti). Dok su kod Spaskog još postojali pešaci na d4 i c5.“
Obe partije su se nastavile 1.Nxe5+ Kh7 2.Qe4+. Crni predaje. Bronštejn je trebalo da odigra 1…Kh8 (da, tako je otpornije – op. prev.), ali da je Makadams tako odigrao, Kronštajn bi odmah pobedio: 2.Qc4.
A sada dodatna analiza pozicije Kronštajn – Makadams.
Da je Makadams odigrao 1…Ne6, Kronštajn bi mogao pobijediti potezom 2.Ng6 Qc5+ (ako 2…Qf6/Qg5/Qd7/Qd6/Kh7, tada 3.Qe4, i bijeli kasnije „pojede“ konja) 3.Kh1 Kh7 4.Qe4 Ng5 (dvostruki napad) 5.Nf8+ (dvostruki šah kralju) 5…Kh8 6.Qh7+! Nxh7 7.Ng6, i tu je crni kralj gotov, na „filidorovski“ način!
Crni, piše dalje Good, mogao su duže da se odbrane u varijanti 3…Qc6 4.Qf5! Rad8 5.Re1 (mašina savetuje 5.Ne5, fiksirajući +5.1) 5…Rd6 (bolje ovdje 5…Rd2, da bi posle razmjena u centru, top mogao da profitira od bijelih krilnih pješaka b2 i a3 – op. prev.) 6.Nf4 Rf8 7.Bxe6+ Rxe6 8.Qxe6+ Qxe6 9.Nxe6 Re8 10.Re2 i bijeli pobjeđuju…
Blacksburg, Virdžinija, 22. april 1991.
Zanimljiva, domišljata radnja drugog po redu filma u serijalu o Bondu, ‘Iz Rusije s ljubavlju’ (1963.) razvija se od Venecijanskog međunarodnog turnira, e upravo igra zlokobnog izgleda čehoslovački šahista Kronštajn. I u ovom kadru je – taj trenutak kada broj 5 „SPEKTRE“ uzima konjem lovca Kanađanina Makadamsa i daje šah uz aplauz prepune turnirske sale.
…U Virdžiniji vlasnici automobila sami mogu da biraju registarske tablice, i Gud je odabrao varijantu 007 IJG, sa aluzijom na svoju bivšu službu u tajnim kancelarijama maglovitog Albiona. Postoji verzija da je Jan Fleming („otac“ Bonda) pozajmio ovaj broj od stvarnog britanskog špijuna Džona Dija, koji je ovu cifru koristio za potpisivanje tajnih izveštaja kraljici Elizabeti I. Nule su simbolizovale tajnost, a sedmica, jasno, sreću, luck.
Ali uopšte, od svih likova iz naše priče, više prava na čuveni kodni broj „džejms bondovski“ imao je čovjek koji je regrutovao Guda prvo u Bletčli-park, a potom i u GCHQ. Naime, Hju Aleksander (o njemu je riječ) posvetio je službi na nevidljivom frontu punih 30 godina, od kojih je, podsjećamo, od 1949. do 1971. predvodio glavni kriptološki odjel britanske radioelektronske obaveštajne službe, a ranije – od samog početka Drugog svjetskog rata – priključio se „pucačima na kapetana Ridlija“.
I, usput, izveštaj o njegovih pet godina dešifrovanja na Station X, koji je sam sastavio, danas više nije tajna pod sedam pečata (postavljen je na mreži!).
GORLJIVI SLJEDBENIK CEREUŠNOG „LUDOG PSA“ – PITER RAJT, I KOJI BI MOGAO PONEKI ZANIMLJVI PODATAK DODATI OPISUJUĆI U SVOJOJ SKANDALOZNOJ KNJIZI SASTANAK PARTNERA IZ AMERIČKIH I BRITANSKIH SPECIJALNIH SLUŽBI U SEDIŠTU ANB.
A evo i ovakve rečenice: „Tajni rad Aleksandera u Centru za vladinu komunikaciju do danas ne može biti u potpunosti razotkriven“ – tim riječima završava se biografska bilješka nekadašnjeg glavnog britanskog kriptologa na sajtu te tajanstvene čeltnemske ustanove. Međutim, njihov veb-portal tu ne govori sve…
Naime, snažno svjetlo na višedecenijsku nevidljivu službu dvostrukog šampiona maglovitog Albionа bacio je bivši službenik MI5 (Bezbjednosne službe – Security Service) Piter Rajt u svojim memoarima Lovac na špijune (tekst je književno obradio engleski filmski reditelj i pisac Pol Gringras).
Rajt je u MI5 odradio punih 28 godina, a nakon odlaska u penziju emigrirao je u australijsku Tasmaniju, gdje se, radi preživljavanja, bavio uzgojem arapskih konja. U autobiografiji, prvi put objavljenoj 1985, optužio je svoju bivšu tajnu službu za ozbiljne propuste, predstavljajući je kao leglo „krtica“. Bila je to svojevrsna osveta. Naime, iz nekih formalnih razloga u Security Serviceu su mu uskratili punu penziju. Nemilosrdni škrtci! Doveli su ga, kako je tada pisala britanska štampa, do „potpunog siromaštva“…
Objavljujući knjigu-razotkrivanje, bivši kontraobavještajac je, govoreći prostim jezikom, računao da zaradi ozbiljan novac. I zaradio je – postao je milioner(!), jer su se njegova sjećanja više puta reizdavala i prevedena na niz jezika, uključujući i ruski, relativno nedavno.
Rukovodstvo Ujedinjenog Kraljevstva (čitaj – Gvozdena lejdi Margaret Tačer) uzalud je pokušavalo da zabrani objavljivanje knjige (koja je najprije izašla u Australiji), kao „sposobne da izazove haos u britanskim tajnim službama“, ali je to samo pomoglo da Lovac na špijune izraste u svjetski bestseler.
Piter Rajt je kao mogućeg agenta Kremlja razmatrao čak i samog premijera Velike Britanije Harolda Vilsona (ova fotografija Pitera preuzeta je iz izdanja na engleskom jeziku njegove zajedničke knjige sa Gringrasom Spycatcher).
U suštini, u svojim skandaloznim memoarima Rajt se pojavljuje kao marljiv sljedbenik dugogodišnjeg šefa kontraobavještajne službe CIA, Džejmsa Engletona, očigledno opsjednutog potragom za agentima KGB-a i s razlogom prozvanog „Bijesni pas“. Upoznali su se tokom prve službene posjete britanskog „lovca na špijune“ američkoj prestonici 1957. godine. Rajt o njemu piše s divljenjem: „Imao je um oštar poput britve i odlučnost da dobije Hladni rat“.
U oktobru 1961. ponovo su se sreli na konferenciji predstavnika američkih i britanskih specijalnih službi u sjedištu Agencije za nacionalnu bezbjednost u Fort Midu.
U sastavu britanske delegacije doputovali su i Hju Aleksander te njegov najbliži saradnik u kriptološkom odjeljenju i imenjak, Hju Denhem.
„Domaćine su predstavljali zamjenik direktora NSA Luis Tordela i njen vodeći kriptoanalitičar Art Levinson“, naveo je Rajt u Lovcu… i, nabrojavši sve prisutne, prešao na temu razmatranu na konferenciji – saradnju obavještajnih službi Starog i Novog svijeta u oblasti Signals Intelligence (SIGINT), odnosno radio-elektronske obavještajne djelatnosti.
A mi ćemo s naše strane dodati da su se Art Levinson i Hju Aleksander tada u Fort Midu sreli kao stari prijatelji, jer su se zbližili još – da, da – u Bletčli parku.
Artur je u ljeto 1943. stigao na Station X kao dvadesetdevetogodišnji poručnik, u sastavu 6811. američke signalne čete prebačene u to londonsko predgrađe, i bio „raspoređen“ u baraku broj 6 (pod komandu Stjuarta Milner-Barija, koji je upravo zamijenio Gordona Velčmana), a zatim se našao u Newmanriju (odjeljenju Maksa Njumana). A očigledno se solidno snalazio i u šahu, čim je izabran u reprezentaciju dešifrera za meč-susret s Oksfordcima pred sam kraj Drugog svjetskog rata… I nije iznevjerio svog prijatelja i kapitena – koji je igrao u ekipi na prvoj table.
Po završetku Drugog svjetskog rata Artur je u sastavu anglo-američke grupe upućen u poraženi Treći rajh radi potrage za njemačkom šifrarskom opremom i njemačkim kriptolozima (koje je i ispitivao). Dogurao je do čina potpukovnika i uvršten je u Kuću slavnih NSA.
Fotografija iz februarskog broja Vudovog časopisa „Chess“ iz 1945. godine. Meč je odigran 2. decembra 1944. u oksfordskom koledžu Balijol; počeo je u 14.30, a završen u 18.00.
I, usput, o Malkolmu Alfredu Čemberlenu, koji je nastupao na 8. tabli za ekipu „društva ljubitelja golfa, sira i šaha“, a bio je poznat kao MAK (po svojim inicijalima). Rođen je 1919. u Londonu, završio koledž Sidni-Saseks u Kembridžu. Na Station X prošao je isti put kao i Levinson – baraka br. 6, zatim Njumenri. Bio je sekretar šahovskog kluba Bletčlija, a poslije rata, kao i mnogi učesnici operacije „Ultra“, prešao je u Centar za vladinu komunikaciju (GCHQ). Bio je kapiten druge ekipe Čeltnemskog šahovskog kluba (koja se, po svemu sudeći, takođe sastojala isključivo od kriptološke bratije). Umro je u Čeltnemu 1999. godine.
USPJEŠNA ZAJEDNIČKA OPERACIJA SLUŽBE BEZBJEDNOSTI (MI-5) I KRIPTOLOŠKOG ODJELJENJA CENTRA ZA VLADINU KOMUNIKACIJU, KOJA JE ZA MAGLOVITI ALBION BILA KAO MRTVOME OBLOG
„Lovac na špijune“ je od početka do kraja samohvala, samopromocija… Tako pisac tih memoara tvrdi da je upravo zahvaljujući njemu, dragom, uspostavljena tijesna poslovna saradnja između međusobno zavađenih obavještajnih službi Ostrva i uklonjena njihova razjedinjenost. I kao prvi korak Rajt se zaputio – bilo je to u oktobru 1956. – svojim „Poršeom“ u Čeltnem, radi ličnog upoznavanja s imenjacima Aleksanderom i Denhemom. A evo kako mu je u sjećanju ostao glavni junak naše priče:
„Aleksander je rukovodio odjeljenjem zaduženim za kriptoanalitiku, uz pouzdanu podršku tihog i vrijednog Denhema, koji ga je na kraju zamijenio tokom šezdesetih godina (u stvari – sedamdesetih – V. N.). Hju je bio briljantan međunarodni šahista, ali i razbijač šifara. I uprkos ogromnim intelektualnim opterećenjima, kako na poslu tako i u hobijima, spolja je ostavljao utisak smirene osobe u tvid odijelu koja uliva povjerenje. Ipak, uvjeren sam da su se duševne napetosti s vremenom odrazile na njega. Čitavog života je mirno živio na selu, nikada nije pušio niti pio, a onda je iznenada umro od raka, u relativno, mladim godinama.“
U prvom dijelu naše priče mogli ste da razgledate i dalje uporno neafirmisani na sajtu Centra za vladinu komunikaciju neobični, u dva tornja „Zeleni monstrum“ (u kojem su, podsjetimo, nevidljivu službu obavljali Hju Aleksander i njegova do kraja „šahmatizovana“ ekipa kriptologa).
A na ovim fotografijama vide se kontrolno-propusni punkt nekadašnje sjedišta radioelektronske obavještajne službe (u čeltnemskom okrugu Okli) i žičana ograda, gusto „načičkana“, naravno, senzorima pokreta.
Obe fotografije potiču sa foto-hostinga (Flickr) nekog hrabrog tipa (jer u to vrijeme najtajniji objekti još nisu bili konzervirani!), koji se s veseljem predstavlja pod nadimkom Midland Explorer Boy (dječak – istraživač Midlenda).
Dva tornja „Zelenog monstruma“ i prateći objekti – u vrijeme nevidljive službe Aleksandera i njegovih kolega kriptologa-triatlonaca (iz reportaže dopisnika BBC-ja Stiva Nibsa od 21. decembra 2011. godine „Posljednji pogled na supertajni objekat GCHQ u Okliju, Čeltnem“).
Izazvavši sagovornike na otvorenost, gost iz Službe bezbjednosti saznao je da se oni trude da provale Hagelin, šifrovsku mašinu diplomatske misije Egipta u Londonu (što je bilo diktirano razvojem Suecke krize i moglo je predstavljati lično naređenje premijera Entonija Idena).
Jedan primjerak „hajgelina“ kontraobavještajac je iznio u gepeku automobila u svoje apartmane, i u Lekenfild Hausu (tadašnjoj sjedištu Službe bezbjednosti) ustanovljeno je da zvukove koje ta šifrovka proizvodi prilikom ponovnog podešavanja rotora jasno vizualizuje osciloskop. Njegova očitanja prenesena su posebnom vezom u Odjeljenje H, a imenjaci Hju uvjerili su Security Service: ako dobiju postavke tri, a još bolje četiri rotorska diska (od sedam koji su se okretali u tom „Hagelinu“), šifra će biti provaljena bez ikakve sumnje.
Zatim je u egipatskoj ambasadi „iznenada“ zakazala telefonska veza, i na pragu su im se pojavila dvojica radnika službe za popravke Kraljevske pošte. To su bili Rajt i njegov pomoćnik, specijalista za postavljanje prislušnih uređaja. Iskoristivši nepažnju osoblja diplomatske misije, stručnjak je uspio da pričvrsti mali akustični mikrofon bukvalno na svega dvije stope od pregrade, odnosno od „Hagelina“.
„Svakog jutra, kada je ambasadorski operater ponovo podešavao diskove“, zaključio je Rajt, „Odjeljenje H GCHQ je izračunavalo nove postavke i odmah razbijalo šifru.“
Drugim riječima, kriptološki tim Aleksandera i ovdje je dokazao svoju profesionalnost. Druga je stvar što sama Britanija od toga nije imala nikakve koristi – Suecku krizu je izgubila… što je simbolizovalo zalazak epohe britanskog kolonijalizma. A Entoni Iden bio je prinuđen da podnese ostavku.
Najveća tajna Hladnog rata, koja, čini se, nije pretjerano zanimala glavnog kriptologa Britanije, i naš ultimatum Amerikancima
Ljeta 1950. godine u Njujorku su uhapšeni američki državljani, supružnici Džulijus i Etel Rozenberg. Optuženi su da su Rusima odavali državne tajne – informacije o nuklearnom projektu „Menhetn“. Presuda sudija bila je smrtna kazna. Svi napori svjetske javnosti da se supružnici rehabilituju (krivicu nisu priznali) pokazali su se uzaludnim: nakon dvogodišnjeg odlaganja pogubljeni su na električnoj stolici.
Poslije više od četrdeset godina Amerikanci su deklasifikovali operaciju „Venona“ (njeni prvi kodni nazivi bili su „Jade“, „Bride“ i „Drug“), zasnovanu na radio-presretanjima šifrovanih sovjetskih depeša još iz vremena Drugog svjetskog rata.
Dok su kriptolozi sila Osovine koristili automatske mašinske šifrere (prije svega „Enigmu“), sovjetske službe su se tada oslanjale na jednokratne šifrarnike – blokove sa jednokratnim ključevima. To je povećavalo otpornost šifrovane prepiske, ali je činilo proces tajnog pisanja znatno složenijim, a uz to je bio potreban ogroman broj tih blokova. U pojedinim slučajevima sovjetski kriptolozi su napravili grešku – ponovo su koristili iste listove iz šifrarnika, što se smatra ključnom pukotinom koja je omogućila grupi kriptoanalitičara, formiranoj još 1943. godine u Arlington Holu pod vođstvom talentovanog lingviste Meredita Gardnera, da postigne uspjeh.
Rezultat je bio otkrivanje postojanja sovjetskih špijunskih mreža u strogo povjerljivoj atomskoj laboratoriji u Los Alamosu, kao i identifikacija čitavog niza američkih (ali i britanskih, kanadskih itd.) „agenata Kremlja“, uključujući i Džulijusa Rozenberga, koji je s Moskvom sarađivao još od početka četrdesetih godina pod operativnim pseudonimima „Liberal“ i „Antenna“, a u tome mu je pomagala i supruga.
Britanske tajne službe uključile su se u „Venonu“ 1947. godine. Polazni materijal bila su radio-presretanja šifrovanih poruka koje je Centar slao londonskom rezidentu Borisu Krotovu, a u tim presretanjima pominjalo se osam kriptonima. U početku su identifikovana samo dvojica – članovi čuvene Kembridžke petorke, Kim Filbi i Gaj Bardžes.
Bilo koji od preostalih, neidentifikovanih kriptonima mogao je predstavljati špijuna unutar MI-5, tvrdi Rajt u svojim memoarima. I tako je prvi na koga su on i okupljeni oko njega isto tako opsjednuti „lovci“ posumnjali za saradnju sa sovjetskom obavještajnom službom bio zamjenik direktora MI-5 Rodžer Holis, odnosno međunarodni majstor dopisnog šaha Grejem Mičel. Njega su pratili toliko grubo i uporno da je vrlo brzo shvatio šta se dešava.
„Na televizijskom monitoru Mičel je pokazivao“, piše Rajt s nekom vrstom sadizma, „sve znake čovjeka koji se nalazi u dubokoj depresiji.
– Zašto mi to rade? – jednom je zajecao.“
Kako je Rajt smatrao, dokazi da je Mičel špijunirao za Ruse nikada nisu prikupljeni zato što je punopravnu istragu ometao Holis. Tada su opsjednuti špijunomanijom odlučili da u obradu uzmu – njega samog…
Profesor Kristofer Endru, istoričar MI-5, kao i zvanični sajt te službe – poriču da je Holis bio sovjetski agent. To nije potvrdio ni prebjeg Oleg Gordijevski. Ali to nije poljuljalo uvjerenje tvrdoglavog Rajta o „prodiranju krtica u MI-5 na najvišem nivou“.
Godine 2000. u Londonu je objavljena obimna (384 stranice) knjiga poznatog istoričara britanskih tajnih službi Najdžela Vesta „VENONA. Najveća tajna Hladnog rata“. I šta mislite? Najveći britanski kriptolog tih decenija u njoj se pominje svega jednom (!), i to u kontekstu konstatacije koliko je uzak bio krug upućenih.
„Čak ni Hju Aleksander“, piše Vest, „bivši šampion Velike Britanije u šahu, koji je dao značajan doprinos razbijanju šifara Enigme i koji je u to vrijeme bio na čelu kriptoanalitičkog odjeljenja GCHQ-a, nikada nije bio potpuno obaviješten ili NIJE ŽELIO DA BUDE OBAVIJEŠTEN (istakao autor – V. N.) o tome kakvi su uspjesi postignuti u projektu Bride“ (podsjetimo, to je bio jedan od prvobitnih kodnih naziva za „Venonu“ – V. N.), „i kako se on dalje razvija“.
…Godine 1954. pokušaji razbijanja saobraćaja sovjetskih tajnih službi iz četrdesetih godina praktično su na duže vrijeme prestali. Rajt se, mnogo godina kasnije, prisjećao dogovora sa Mereditom Gardnerom o britanskoj pomoći „Venoni“:
„Krajem šezdesetih Meredit je bio prilično tužna figura. Veoma je snažno osjećao da je kriptoanalitičko razbijanje koje mu je pošlo za rukom bilo djelo matematičke ljepote, i bio je potišten načinom na koji je to iskorišćeno. ‘Nikada nisam želio da neko zbog toga ima neprilike’, govorio je obično. Bio je potresen činjenicom da je njegovo otkriće neizbježno dovelo do električne stolice i želio je (kao i ja) da Rozenbergovi, iako krivi, budu pomilovani… Nije želio da sve to bude okaljano grubim makartizmom.“
Nije li upravo zato Hju Aleksander pokazivao tako malo interesovanja za „Venonu“?
Ostaje otvoreno pitanje – koliko je ukupno sovjetskih šifrovanih depeša iz četrdesetih godina uspjela da pročita Gardnerova grupa i Centar za vladinu komunikaciju. Godine 1995. Agencija za nacionalnu bezbjednost odlučila je da objavi 2.000 presretnutih i dešifrovanih materijala iz operacije „Venona“.
Već sljedeće godine Moskvu je posjetio poznati američki stručnjak za kriptografiju Dejvid Kan, koji je želio da se sastane s jednim od rukovodilaca Akademije kriptografije Nikolajem Andrejevim. Na tom sastanku vodeći ruski kriptograf upozorio je američkog gosta: ukoliko NSA nastavi sa objavljivanjem materijala „Venone“ (Amerikanci su namjeravali da objave još četiri hiljade sovjetskih šifro-telegrama), ruske tajne službe će, kao odgovor, objaviti presretnute i dešifrovane američke depeše koje imaju u svom posjedu. Drugim riječima – oko za oko.
Kan je obećao da će ovaj faktički ultimatum prenijeti rukovodstvu NSA. I očigledno je održao riječ, jer daljih „venoninih“ publikacija više nije bilo…
Usput, za to da je jedan od najjačih britanskih šahista-stratega, Mičel, bio sumnjičen za špijunažu, Aleksander, po svoj prilici, nikada nije saznao – tačnije, nije stigao da sazna.
Druga je stvar Džon Kernkros. Kada je tog tihog riđokosog Škota 1964. godine u Čikagu ispitivao Artur Martin iz MI-5, ovaj je, piše Rajt, „na iznenađenje u svemu priznao“, i pritom naveo četvoricu zaposlenih u GCHQ, navodno sposobnih da pomognu u istrazi. U čeltnemskom sjedištu „bili su veoma uznemireni upitima Odjeljenja D“ (kontraobavještajni odjel zadužen za potragu za „krticama“ – V. N.).
Naravno, Aleksander nije mogao da ne dolazi u kontakt s tim izuzetno vrijednim sovjetskim agentom u Station X, a sasvim sigurno su se sretali i u novom krilu Bletčli-parka, označenom slovom D: tamo su se kancelarije Sekcije 8 (kojom je, podsjetimo, rukovodio Hju) i Sekcije 3 (u kojoj je Kernkros bio zaposlen do ljeta 1943) nalazile jedna pored druge – možda čak i vrata do vrata.
Jul 2007. godine, teritorija muzeja Bletčli-parka. Glavni ulaz u blok D – ovu dugu, usku prizemnu zgradu predali su „ključ u ruke“ u februaru 1943. Ovdje je bila premještena i baraka br. 6, tako da su prijatelji Aleksander i Milner-Bari, kao i „peti“ iz čuvene Kembridžke petorke, radili pod istim krovom.
https://c20society.org.uk/100-buildings/1943-bletchley-park-d-block-buckinghamshire)
Džon Kernkros sa suprugom (https://cambridge5.ru/page8797953.html)
U vezi s pripremanom njemačkom operacijom „Citadela“ (ofanziva Vermahta u ljeto 1943. na Kurski mostobran), Džon je unaprijed dostavio sovjetskoj obavještajnoj službi naročito vrijedne podatke – u Bletčli-parku (koliba br. 6) razbijene šifre pozivnih znakova Luftvafea, što je pomoglo sovjetskoj komandi da uoči Kurske bitke uništi stotine neprijateljskih aviona direktno na aerodromima. Za ovaj podvig Kernkros je odlikovan Ordenom Crvene zastave, i pošto su hrabrom obavještajcu pokazali ovo visoko odlikovanje (pri čemu je čak i zaplakao), orden su odnijeli nazad u Moskvu. Drugačije se nije moglo.
Piše: Vladimir Nejštadt
25. decembar 2025.
PRIJATELJSKI, ALI PUN MISTERIJA MEČ DVAJU LJETOVALIŠNIH PRIJESTOLNICA; STARJEŠINA DRUGE KATEGORIJE SA TOFA, KOJI JE DAO OGROMAN DOPRINOS RAZVOJU ŠAHA U KABARDINO-BALKARIJI; PRIČA DOKTORA ISTORIJSKIH NAUKA IZ DABLINA; PORAZ DESETOSTRUKOG ŠAMPIONA ŠKOTSKE OD PARADOKSALNOG KUBANCA KOJI JE LUTAO PO UGLOVIMA; I ONO ŠTO OSTAJE VJEČNO: GENS UNA SUMUS!
Stjuart Milner-Bari:
„Usprkos urođenoj neurednosti, kako u spoljašnjem izgledu tako i u stvarima, Hju je bio iznenađujuće dobro organizovan čovjek. Inače ne bi mogao držati pod kontrolom sve čega bi se prihvatio. Uvijek je efikasno koristio svoje vrijeme, a fizičke i duševne energije imao je na pretek.
Rijetko je bio bolestan, bio je nestrpljiv tokom sopstvene bolesti i bolesti drugih. Godine 1963. Hju se iznenada povukao iz aktivne turnirske prakse, osjetivši slabljenje svoje šahovske snage, što se obično dešava poslije pedesete, ako ne i ranije. Kao i kod svakog sportiste s visoko razvijenim takmičarskim instinktom, bilo mu je neprijatno da spozna sopstvenu slabost. Ne mislim da je na njegovu odluku (zbog koje, čini se, Hju nije previše žalio) da se povuče iz aktivnog šaha uticala zauzetost poslom. A mi smo zbog toga žalili, jer je gubitak Hjua, koji je bio simbol nade za englesku reprezentaciju, bio itekako osjetan. U principu, mogao je još nekoliko godina ostati u timu i biti od koristi.
Godine 1964. imenovan je za neigrajućeg kapitena reprezentacije Engleske i ostao je na toj funkciji osam godina. U tome je nalazio zadovoljstvo, iako je tim pod njegovim vođstvom nekoliko puta doživio neuspjeh, ne uspjevši da se plasira u finale Olimpijada. U suštini, to je bio neuspješan period za engleski šah…“
Praktično neuspješna engleska reprezentacija na Olimpijadi 1964. u Tel Avivu: neigrajući kapiten Aleksander (lijevo), Čenek Kotnauer, Majkl Frenklin, Ouen Hindl (izvor: https:britishchessnews.com)
On se zanio igrom dopisnim šahom, pokušavajući bezuspješno da i mene zainteresuje. Ali ja sam smatrao da čak i jedna dopisna partija zauzima neopravdano mnogo vremena. Dok je Hju bio potpuno opsjednut time, igrajući na desetine partija istovremeno. Jedini „živi“ šah za njega postala su prvenstva Čeltnemskog kluba, na kojima je stalno pobjeđivao. Pred kraj života napetost od igre dopisnog šaha odrazila se na njega.
…Jednog dana, proučavajući po običaju arhivu digitalizovanu na ličnom sajtu poznatog britanskog istoričara Edvarda Wintera „Winter chess notes“, vaš pokorni sluga je odmah otkrio intrigantan fragment iz šahovskog odjeljka Aleksandra u „Sunday Times“-u od 8. aprila 1973.:
„U ovom trenutku sam bukvalno zatečen peripetijama u sopstvenim partijama finala svjetskog timskog prvenstva (u dopisnom šahu, ICCF – V.N.) i nisam u stanju da komentarišem tuđe partije; zato evo jedne od mojih partija (protiv Uljanova) u prijateljskom meču Čeltne – Soči. Da, meč je prijateljski, ali ne u smislu lakomislenosti ili preuranjene žurbe. Jedan član našeg tima krenuo je na put oko svijeta morem sredinom meča i zaostao je za ostalima samo dva poteza. I ako sam uspio da pobijedim u ovoj partiji s Uljanovim za relativno kratko vrijeme od 2,5 godine, u drugoj našoj dopisnoj partiji protiv njega branio sam se četiri godine i nadam se da ću izjednačiti poziciju u bilo kom trenutku.“
Jasno je da sam odmah kontaktirao Edvarda putem mejla: „Pa, molim vas, priložite komentarisanu partiju Aleksandra protiv Uljanova, radi svega svetog! Zašto vući mačka za rep?“
Edvard je ljubazno odgovorio, i pritom je u svojim kolonama već postavio algebarski zapis partije. Ali bez Aleksandrovih bilješki, samo „gol“ zapis… I zato sam se obratio istaknutom poznavaocu dopisnog šaha iz engleskog govornog područja, svom starom dobrom poznaniku Timotiju Harding-u – da li bi mogao napraviti sken tog odjeljka iz Sunday Times-a? Ali Timoti je ćutao. Iznenada stiže dugo očekivani mejl od njega!
„Poštovani Vladimire,
Vjerovatno niste očekivali odgovor nakon toliko mjeseci, ali danas sam konačno uspio da pronađem partiju koju ste tražili. Morao sam da putujem iz Dablina (Timoti tamo živi od 1976. – V.N.) u Britansku biblioteku u Londonu, čim sam imao priliku.
Nije bilo moguće napraviti dobru kopiju čitavog članka iz Sunday Times-a, ali sam fotografisao partiju i unio je u PGN. (Vidjeti priloge). Ova zanimljiva partija nije ušla u knjigu najboljih partija Aleksandra, zato je potraga bila vrijedna truda…
Ne znam kada je meč završio i kakav je bio konačni rezultat. Ali možete pokušati da kontaktirate šahovski klub u Čeltnemu.
Sada, u odgovoru, mogli biste mi reći ime i prezime njegovog protivnika – Uljanova i nešto više o njemu, na primjer, druge njegove partije?“
Taj ista rubrika Hju-a u „Sunday…“
Naravno, bio sam dirnut time što je Timoti (rođen 1948. godine) zbog ovog skena krenuo na tako zahtjevno putovanje iz Dablina do engleske prestonice – trajektom preko Lamanša!
Dakle, bilješke – tadašnjeg glavnog britanskog kriptologa:
Aleksander – Uljanov
Sicilijanska odbrana
Meč Čeltnem – Soči 1968-?
1.e4 „Iako sam ovu partiju dobio za relativno kratko vrijeme od dvije i po godine, u drugoj partiji protiv Uljanova već četiri godine branim se — nadam se da ću u bilo kom trenutku moći izjednačiti.“
1… c5 2. Nf3 d6 3. d4 cxd4 4. Nxd4 Nf6 5. Nc3 a6 6. Bc4 „Preferiram da izbjegnem detaljno proučeni potez Bg5.“
6… e6 7. Bb3 Be7 8. f4 0-0 9. f5 e5 (9… exf5 takođe moguće) 10. Nde2 Nc6 11. Be3 b5
12.Nd5!? Nxe4 – Inače 13. Nec3 sa dobrom igrom 13. 0-0 Rb8 – Ili 13… Bg5 14. Bb6 Qd7 15. a4, i mislim da beli stoje dobro, npr. 15… Bb7 16. Nc7 Rac8 17. Ne6 Rfe8 18. Ng3 Nxg3 19. Nxg5 Nxf1 20. Qh5, dobija 14. c3 Bg5 15. Qd3 Nc5 16. Bxc5 dxc5 17. f6 c4! (17… Bxf6 18. Bc2 ili 17… gxf6 18. Bc2 f5 19. Rxf5 Re8 20. Rxg5+ Qxg5 21. Qxh7+ Kf8 22. Qh8+ Qg8 23. Qh6+ Qg7 24. Qd6+ dobija) 18. Qg3 h6 19. Rad1 cxb3 20. h4! – Ne 20. Ne7+ Nxe7 21. Rxd8 Rxd8 22. fxe7 Bxe7 23. Qxe5 Be6 i crni stoje dobro. Posle ovog odlučnog poteza pešaka, Stockfish ocenjuje prednost belih na oko 1,5 pešaka. 20… Kh7! – Odličan odgovor; ako sada 21. hxg5?, onda 21… g6! i napad belih se blokira. A 20… bxa2 bi izgubio: 21. hxg5 a1Q 22. Ne7+ Nxe7 23. Rxd8 Qxf1+ 24. Kxf1 Rxd8 25. fxe7 Rd1+ 26. Kf2 Be6 27. gxh6 g6 28. Qxe5 sa pobedom. Stockfish posle 20… Kh7 ocenjuje +2,5 za bijelog, a upornijim smatra 20… Be6. 21. fxg7 (21. hxg5 g6) 21… Kxg7 22. Rf6 – Stockfishovski, ishod borbe odmah rješava 22. Nf6! Qb6+ 23. Nd4 Ne6 24. hxg5 Rg8 25. Qh4. 22… bxa2? – Do ovog poteza crni su se dobro branili, ali sada je bolje bilo 22… Be6 23. hxg5 Bxd5 24. Rxc6 Qxg5 25. Rxd5 bxa2 26. Rd1 Rfd8 27. Ra1 Rd2 28. Qxg5+ hxg5 29. Kf2 Rxb2 i bijelom bi bilo vrlo teško da dobije završnicu. Stockfish, kao i Aleksander, odbacuje ovo uzimanje, predlažući 22… Be6 23. hxg5 Bxd5 24. axb3 Qb6+ 25. Rf2 Rfd8 26. gxh6+ Kxh6 27. Qh4+ Kg7 i skoro jednako. 23. hxg5 Qxd5 24. Rxd5 a1Q+ 25. Rf1 Qxf1+ (25… Qxb2 26. gxh6+ Kh6 27. Rf6+ i mat za tri poteza) 26. Kxf1 h5 27. Rd6 – Predaje. 27… Bb7 28. Qf3 Rbc8 (ili 28… Rbd8 29. Ng3 Rxd6 30. Nf5+ Kg8 31. Nxd6 Ba8 32. Qf6, zatim Nf5) 29. Qf6+ Kg8 30. Ng3 sa pobjedom bijelog.
Ubrzo po završetku Velikog otadžbinskog rata, u časopisu Šah u SSSR-u bili su poimenično navedeni svi kandidati za majstora koji su tada postojali u zemlji (taj naziv je uveden 1938. godine) – abecednim redom. Spisak od 82 prezimena otkrio je ogroman potencijal sovjetskog šaha: pod brojem 2 bio je Aronjin (Moskva), 36. Ilivicki (Sverdlovsk), 46. Lipnicki (Crvena armija), 61. Petrosjan (Tbilisi)…
Na 74. mjestu nalazio se Uljanov (Vladivostok), koji je uspješno nastupao na sve-saveznim turnirima još u pred-ratnim godinama. O njemu je vladivostočki novinar i istraživač Vladimir Konoplicki ispričao u svojoj izvanrednoj knjizi Istočna šahovska priča (2017), spominjući dramatične događaje u životu nadolazeće zvijezde Primorja:
"Kao student treće godine jednog dalekoistočnog vojnog fakulteta, Jurij Uljanov je izbačen: nadređeni su tek kasno saznali da je sin ‘neprijatelja naroda’. Njegova vojna karijera nije uspjela."
Na sajtu Ministarstva odbrane RF „Pamjat naroda“, u kartoteci mornara u odeljku ličnog sastava, stoji: Uljanov Jurij Pavlovič (datum rođenja 21.08.1922), pozvan Vladivostočkim GVK-om (gradski vojni komesarijat) na službu u Tihookeansku flotu.
"Vojni čin – mornar. Godina završetka službe – 1948."
Ali zašto je vojni čin bio – mornar?
Na fotografiji primorske šahovske garde, koja je 1947. uspešno odoljela (4:4) u dopisnom meču jakok selekciji Lenjingrada (na čelu sa Aleksandrom Tolušem), na epoletama Uljanova vide se dvije poprečne pruge. To znači – starješina druge klase!“
Ekipа Primoraca, koja se borila i slala poteze teleksom na Vladivostokskom glavnom telegrafu. U prvom redu kandidati za majstora Uljanov, Boris Nečipirović i kapiten ekipe Igor Vološin. Fantastičan dugovječnik (1910–2017!), koji je tada pobijedio Toluša u mini-meču 1,5:0,5 (foto iz knjige Konoplickog).
Citiram dalje iz „Istočne šahovske priče“:
„U posleratnim godinama život je bacio Uljanova na Kavkaz, i nastanio se u banjskom gradu Sočiju, u kojem je sa porodicom živio trideset godina. Radio je kao dopisnik novina ‘Crnomorska banja’, pisao članke, priče, eseje i, naravno, igrao šah… Bio je višegodišnji, neprekidni šampion ovog grada lječilišta… Posebno su mu uspijevale brilijantne kombinacije sa žrtvovanjem figura. Šezdesetih godina, Jurij Pavlovič je tri puta postao šampion Krasnodarskog kraja. 1966. je pobijedio u kvalifikacionom meču Moskovljanina I. Vatnikova i postao drugi majstor u kraju (posle A. Konstantinova)…
Sredinom osamdesetih je napustio Soči i preselio se u drugi grad, u kojem je, nakon teške bolesti, preminuo.“
Istražujući biografiju Jurija Uljanova, saznao sam da je taj drugi grad bio Nalčik, u koji je majstor preselio znatno ranije. A ovo mi je javio Čamal Džedgaf, autor grupe na VKontakte „Šah u Kabardiji i Balkariji“:
Čamal – dvostruki šampion Rusije među šahistima sa PODA
„Jurija Pavloviča nisam zatekao. Prvi put sam došao u šahovski klub u Nalčiku u januaru 1978. godine (sam živim 45 km od Nalčika). Tada Uljanova više nije bilo. Upitao sam naše starije šahiste. On je, po svemu sudeći, došao u Nalčik 1970. godine. Vodio je šahovski klub u Nalčiku, koji se nalazio nedaleko od Zgrade vlade, držao časove sa mladim šahistima. Najviše o Uljanovu bi, naravno, mogao da ispriča Mažmudin Karmov, vođa kabardino-balkarskih šahista. Ali on je preminuo 2020. godine. Kada je Uljanov došao kod nas, Karmovu je bilo 20 godina i Jurij Pavlovič se sa njim intenzivno bavio, naučio ga otvaranje, usadio ukus za kombinacionu igru.
1970.godine Uljanov je igrao na prvenstvu republike i sve pobedio „na nulu“. Više nije igrao na našim prvenstvima, već je samo sudio. Nivo naših šahista tada je bio nizak, u republici nije bilo kandidata za majstora, a kamoli više. Po inicijativi Uljanova održan je prvi republički turnir sa normom za KMS, za šta su iz Rostova i drugih gradova pozvani majstori i kandidati za majstora. Na prvom turniru normu su ostvarili Mažmudin Karmov, Vladimir Lihachev i Oleg Švarc, a na sledećem (održanom 1977.) – Boris Ponežev, Isaak Gabrilovič, i proces je krenuo.
Isaak Moisejevič je bio doktor bioloških nauka, šef katedre na KBGU, 1978–1986. predsjednik Kabardino-Balkarske šahovske federacije. Devedesetih godina otišao je u SAD. Boris Ponežev – višestruki osvajač medalja na republičkim prvenstvima, 1984. je bio, kao nikada, blizu osvajanja titule šampiona, ali je izgubio u dramatičnoj borbi od S. Pašanova. Sada živi u Nartkalu i povremeno igra na republičkim blic-turnirima…
Zajedno sa Jurijem Pavlovičem u šahovskom klubu radila je i njegova kćerka Tonja. Po informacijama jednog od naših šahista, ona je učestvovala na jednom od ženskih prvenstava RSFSR. Mnogi su navodili da je imala zdravstvenih problema. Neki kažu da joj naš klimatski uslovi nisu odgovarali, pa su se preselili u regione sa suvom klimom. Uljanovi su napustili Nalčik, po svoj prilici, 1976. godine. Prema jednoj verziji preselili su se u Lenjinabad (danas Huđand) u Tadžikistanu, prema drugoj – u Frunze (danas Biškek). Uljanov je preminuo u Krasnovodsku (danas Turkmenbaši) na obali Kaspijskog mora.
Eto, u principu, sve što sam uspio da saznam o ovom izuzetnom čovjeku. Nesumnjivo je jedno – imao je ogroman uticaj na razvoj šaha u našoj republici. Pojavilo se mnogo talentovane omladine. Šteta što je tako malo vremena proveo kod nas.“
Tokom dugotrajnih pretraga fotografija Jurija Uljanova iz posleratnog perioda, poznati istraživač istorije šaha Juga Rusije, Rostovljanin Arkadij Buškov, poslao mi je digitalizaciju svoje brošure o legendarnom zemljaku – šahisti i šahovskom funkcioneru, učesniku Velikog otadžbinskog rata, nosiocu ordena Jevgeniju Saprohinu.
„Nije li Uljanov na slici učesnika i sudija polufinala Prvenstva Rusije, održanog kod nas u Rostovu na Donu 1956. godine? – pretpostavio je Arkadij. – Nije mi uspjelo mi je da sve imenom identifikujem, ali Jurij je sigurno igrao u tom polufinalu.“
U brošuri:
„S lijeva na desno, u prvom redu: 2. – KMS G. Bastrikov (Sverdlovsk), 4. – majstor L. Šamkovič (Rostov na Donu), 5. – A. Bogatin (Rostov na Donu), glavni sudija, 6. – KMS E. Saprohin (Rostov na Donu)
U drugom redu: 2. – KMS L. Rudenko (Rostov na Donu), 3. – majstor J. Kotkov (Perm), 4. – KMS V. Žilin (Rostov na Donu), 8. – majstor E. Stolar (Lenjingrad), 11. – KMS I. Hohlovkin (Rostov na Donu), 12. – KMS J. Knišenko (Rostov na Donu)“.
I tako, nakon pažljivog poređenja sa nekoliko dalekoistočnih fotografija u knjizi V. Konoplickog, uspjelo je zajednički utvrditi da je 3. s lijeva u drugom redu (na ovom snimku rostovskog polufinala) upravo Jurij Uljanov, a nikako njegov imenjak Jurij Kotkov!
…Edvard Winter je u svojim kolumnama naveo i fragment iz „Knjige o šahu“ Aleksandera (objavljene iste 1973. godine), gdje Aleksander nešto dopunjuje o nezamislivo dugom meču gradova-blizanaca: „format 6x6 (dakle, protivnici su se takmičili na šest tabli! – V.N.), u dva kruga. Nema vremenskih ograničenja, a pošto šaljemo sve poteze zajedno (vjerovatno u jednoj koverti ili paketu – V.N.), naše vojske se kreću tempom najsporijeg vojnika“.
Eh, samo da je Hju tada imenovao svoje saigrače koji su se sukobili sa Sočijcima! Velikom vjerovatnoćom, to su bili isti koji su donijeli čeltnemskoj ekipi (čisto kriptološkoj, kao što znamo) pobjedu u finalu Nacionalnog klupskog prvenstva 1958/1959…
Podijelio sam ovu svoje pretpostavku sa Timotijem Hardingom, istovremeno pitajući – da li se možda susreo (ili čak komunicirao) na turnirima sa nekim iz te Aleksanderove dream-team ekipe, i evo interesantnog maila koji je stigao iz Dablina:
„Bez sumnje, Čeltnem je imao jak tim 1950-ih i 1960-ih godina, ali ti igrači su bili generaciju stariji od mene. Vjerovatno su neki mogli raditi u GCHQ, vladinoj obavještajnoj agenciji osnovanoj nakon zatvaranja Bletchleya, ali ne mogu sa sigurnošću reći ko je od njih, osim Aleksandera, tamo radio. Ako su ljudi tamo radili, radije nisu govorili o tome.
Nikada nisam imao priliku da razgovaram sa Aleksanderom, iako sam se vjerovatno nekoliko puta susreo s njim u istim turnirskim prostorijama. U stvari, njegova druga partija sa Uljanovim vjerovatno nikada nije završena ili je uopšte poništena, jer je umro od raka u februaru 1974. U tom članku u Sunday Timesu već je pisao da se ne osjeća dovoljno dobro da komentariše partije s drugim ljudima.
Njegove partije na Svjetskoj dopisnoj olimpijadi tada je dovršio Ken Messere, kojeg sam dobro poznavao. Posjetio sam Kena u Parizu uskoro nakon što je počeo s tim, i pričao mi je koliko su pozicije bile teške i koliko je bilo teško shvatiti šta je Aleksander planirao u svojim nezavršenim poštanskim partijama.
Oko 1965. imao sam priliku da igram u meču okruga Vusteršir protiv Glosteršira – u velikoj trpezariji, vjerovatno na teritoriji te organizacije – GCHQ. Sve što se sjećam jeste da je meč počeo s odlaganjem jer nekoliko ljudi nije željelo da počne igru dok ne završe trke Grand National (najpoznatije trke na britanskim hipodromima, a trke u Čeltnemu su uvijek imale poseban status. Sam hipodrom se nalazi nedaleko od ljetovališta, u selu Prestberi – V.N.).
Ne sjećam se ko je tada bio moj protivnik i kakav je bio rezultat; bio sam samo školarac.
Moguće je da su od tih šest igrača, koji su osvojili finale Nacionalnog klupskog prvenstva 1958–1959, skoro svi učestvovali u meču protiv Sočija, ali nikada nisam čuo za Makleoda ili Koka (u vezi sa GCHQ).
Neki od tih igrača vjerovatno su igrali samo jednu poštansku partiju godišnje – u međugrafskom takmičenju Ward-Higgs, koje organizuje Britanska šahovska federacija. Vjerovatno je Glosteršir ponekad pobjeđivao u tom takmičenju, ali moram to provjeriti.
Zaista sam igrao s Džefrijem Anselom partiju za tablom oko 1973. godine, ali se nismo lično poznavali. Sjećam se da sam morao da ga pobijedim da bih se kvalifikovao za Prvenstvo Velike Britanije, ali nemam zapis te partije. Partija je završena remijem, posle čega sam ispao u plej-ofu od Pitera Klarka. U to vrijeme bilo je veoma teško proći kvalifikaciju za prvenstvo.
Rolf Garsajd vjerovatno je bio aktivniji igrač u dopisnom šahu i poznati član Čeltnem kluba u kasnijim godinama, ali nemam njegovu biografiju ni fotografije. Igrao sam s njim remi u dopisnom turniru 1985. godine, čiji rezultati se i dalje čuvaju u mojoj bazi podataka. Bez sumnje, propustio sam nekoliko šansi da pobijedim u našoj partiji (ali ni Garsajd nije iskoristio protivnikove propuste – V.N.).“
Rolf Garsajd – Tim Harding
Francuska odbrana C11
BPCF Grand Open3 sf-C corr, 1985
1.e4 e6 2.d4 d5 3.Nc3 Nf6 4.e5 Nfd7 5.Nce2 c5 6.c3 Nc6 7.f4 f6 8.Nf3 Qb6 9.g3 cxd4 10.cxd4 Bb4+ 11.Nc3 0–0 12.exf6 Nxf6 13.a3 Bxc3+ 14.bxc3 Ne4 15.Qc2? (15.Qd3 – skoro jednako) 15...e5! 16.dxe5 Bg4 17.Bg2 Qc5 18.Bb2? Već –2,3. Upornije 18.Rf1. 18...Bf5? Mašina predlaže 18…Rac8 19.0-0-0 Bxf3 20.Bxf3 Qe3+ 21.Kb1 Qxf3 22.Rhf1 Qe3, –2,4. 19.Qe2 Nxc3 (bolje je bilo vratiti na g4) 20.Rc1 d4 21.Qd2 Rad8? (sada bolje i mnogo za bijele, +1,7!) 22.Nxd4? (22.Bxc3!) 22...Nxd4 (jednako!) 23.Qxc3 Qb5 24.Bf1? (24.Qc4+) 24...Qb6 25.Bc4+ Kh8 26.Rf1 Bg4 27.Rf2? (–2,9) 27...Nf3+? Srećan slučaj za bijelog. Nakon 27…Qc6, potpuno beznadežno. 28.Rxf3 Bxf3 (da, na nuli) 29.Kf1 Bg4 30.e6 Bh3+ 31.Ke2 Bg4+ 32.Kf1 Bh3+ 33.Ke2. Remi.
Denis Viktor Mardl (1930–?) bio je poznati igrač koji se takmičio u invalidskim kolicima. Nikada ga nisam lično sreo. Mislim da je bolovao od poliomijelitisa. Ako se dobro sjećam, 1960-ih ili 1970-ih o njemu je bio članak u časopisu „Chess“ Barucha Wooda. U Gajdževom priručniku „Chess Personalia“ piše da je rođen u Čeltnemu, tako da nije nužno da je imao bilo kakve veze sa GCHQ. Ansell, Kok i Makleod se kod Gajdža ne spominju.
Jedini od tih igrača koga sam dobro poznavao bio je doktor James MacRae Aitken, koji je nekoliko puta osvajao šampionat Škotske (tačnije deset puta – V.N.). Rođen je 1908. i umro u Čeltnemu 1983. godine… Tako da je vjerovatno James bio zaposlenik GCHQ. Nakon penzionisanja, najmanje dva puta učestvovao je na Jersey Openu na Ostrvima Normandije, koji se obično održavao u maju, i dva puta smo igrali remi.
U meču SSSR – Britanija 1947. Jamesu Aitkenu pripala je 8. tabla, i on je dva puta izgubio od Vjačeslava Ragozina (foto iz arhiva časopisa 64‑Šahovsko obzorenje).
I možda ste baš vi imali sreće, jer je rezultate Aitkenovih partija unio u bazu podataka čovjek po imenu Džef Čendler i objavio ih na sajtu Britbase. Tamo je više od 2000 partija, uključujući dvije partije Aitkena iz meča protiv ekipe Sočija, i ja sam ih priložio. Pretpostavljam da su vam one nove.
Aitken je igrao remi bijelim i izgubio crnim od L. Radčenka – puno ime tog njegovog protivnika, molim? I šta vam je poznato o njemu?
Timoti Harding rođen je 1948. u Londonu, a od 1976. živi u Dablinu. Igrao je za reprezentaciju Irske na Olimpijadi 1984. u Solunu. Od 1996. do 2005. bio je urednik časopisa Chess Mail. Godine 2009. Dablinški Trinity College dodijelio mu je doktorat iz filozofije za disertaciju o istoriji šaha. Autor je knjiga: Steinitz u Londonu, Britanska šahovska literatura do 1914. godine, Džozef Henri Blakbern: šahovska biografija, Izvanredni šahisti Viktorije, Dopisni šah u Britaniji i Irskoj, 1824–1987… Internacionalni majstor ICCF-a.
Poštovani Timoti, u vezi Viktora Denisa Mardla: zaista je kao tinejdžer obolio od dječije paralize sa svim posljedicama te teške bolesti. Ipak, pokazujući nevjerovatnu izdržljivost, završio je Kembridž, a 1950-ih ga je Aleksander regrutovao u GCHQ, gdje je dalje ostvario vrlo uspješnu karijeru u ovom tajnom odjeljenju. Od 1969. vodio je Grupu za matematička istraživanja, 1973. postaje glavni matematičar, a deset godina kasnije rukovodi odjeljenjem za kriptoanalizu (koje je, kako znamo, godinama vodio Aleksander). 1988. je odlikovan Ordenom Britanskog carstva. Preminuo je u julu 2000. Među njegovim turnirskim uspjesima ističe se sigurna pobjeda (9,5/11) na Memorijalu Stivensona u Bognoru 1964, kada je ostavio iza sebe Hari Golombeka, Nikolu Karaklajića i Ludviga Relštaba.
Dalje, 2000. legendarni šahista iz Krasnodara Vladilen Trupan objavio je u svojoj domovini knjigu Šahovski Kuban u XX vijeku. Poglavlje o Leonidu Radčenku nazvao je Paradoksalni čovjek, prvo mu odajući priznanje kao priznatom saveznom teoretičaru otvaranja:
„Njegove duboke analize objavljivane su u mnogim časopisima, šahovskim priručnicima i vodičima za otvaranja… Sjedeći s njim za tablom, majstori, pa čak i velemajstori, rijetko su očekivali prednost igrajući bijelim figurama, ili da izjednače partiju crnim figurama.
Čitalac se može zapitati, piše dalje Trupan, zašto naš prvi kubanski šampion, strašni protivnik majstora, sam nije postao majstor? Na to pitanje sam odavno spreman i mogu odmah odgovoriti. U životu i u šahu Leonid Jevlampijevič bio je vrlo paradoksalan čovjek; u omiljenoj umjetnosti čist pragmatizam mu je bio stran… I još preferans. Noću, sa svojim prijateljima – šahom i preferansom – Lenja je provodio dane i noći, potpuno ne brinući o svom zdravlju.
Imajući diplomu višeg obrazovanja, gotovo nikada nije radio u struci, nije uspio da stvori porodicu, čitav život se skromno oblačio, nije imao svoj krov nad glavom, živio je kod poznanika ili u radničkim domovima. Nikada se nije brinuo o sebi, nije poštovao osnovni režim. Preminuo je 1980, nekoliko sedmica prije svog 70. rođendana, ne u stanu (nikada nije imao svoj), već posle operacije u bolnici.“
1946, meč Rostov na Donu – Krasnodar. U centru prvog reda (u „vojničkim čizmama“) budući međunarodni sudija Aron Bogatin, iza njega Leonid Radčenko („crnokos, stasit“ – kako ga opisuje Trupan), zagrlio Aleksandra Konstantinova, prvog majstora u Kubanu (i ova fotografija je također od Arkadija Buškova).
Leonid Radčenko – James Aitken
Soči – Čeltnem
Blumenfeld gambit E10
1968 – januar 1973
1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 c5 4.d5 b5 5.Bg5 exd5 6.cxd5 h6 7.Bxf6 Qxf6 8.Qc2 d6 9.e4 a6 10.a4 b4 11.Nbd2 Bg4? (mašina procjenjuje +1.4, a preporučuje 11…g6 12.a5 Bg7, bijeli ima malo bolju poziciju).
U prvom meču Radčenko – Aitken, Soči – Čeltnem, Blumenfeld gambit E10, 1968 – januar 1973: 12.e5! Qd8? (+2.6, bolje 12…dxe5 13.Ne4 Qf4 14.Nfd2 h5) 13.Qe4 Bxf3 14.Nxf3 Ra7? (bolje 14…Qe7) 15.0-0-0 (jače 15.exd6+ Be7 16.dxe7, +4.1) 15…Be7 16.h4 Qd7 17.b3 Kd8 18.Bc4 Kc7 19.Rhe1 f6 20.exd6+ Bxd6 21.Qg6 Rf8 22.h5 Qf7 23.Qf5 Nd7 24.Re6 Ne5 25.Nd2 Qd7 26.Ne4 Nf7 27.f4 Kb8 28.g3 Qd8 29.Qh7 Rd7 30.Qxg7 Ng5 31.Rxd6 1-0.
U drugom meču, Aitken – Radčenko, Španska partija C71, oktobar 1967 – april 1971: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 d6 5.d4 Bd7 6.d5 Nb8 7.c4 Bxa4 8.Qxa4+ Nd7 9.Nc3 Ngf6 10.h3 Be7 11.Be3 0-0 12.0-0 Nh5 13.Qd1 g6 14.Bh6 Ng7 15.g4 a5 16.a3 Nc5 17.b4 axb4 18.axb4 Rxa1 19.Qxa1 Nd3 20.Qb1 Nf4 21.Bxf4 exf4 22.Ne2 Bg5 23.Ned4 Bf6 24.Qc1 g5 25.Nf5 Nxf5 26.exf5 Re8 27.Re1 Rxe1+ – remi.
Zanimljiva opaska Džefa Čendlera: „Vlasov (potezi 17-24)“.
Ko je zapravo „paradoksalnog“ Radčenka zamijenjivao? Ostaje zagonetka. O samom meču današnjem šahovskom aktivu Sočija (s kojim sam kontaktirao elektronskom poštom) nije poznato ništa, kao ni aktuelnim članovima Čeltnem šahovskog kluba (s kojima sam razmjenjivao mejlove). Pretpostavka je da su na tablama 3–6 bili Čeltnemski igrači koji su igrali protiv „Bisera Crnog mora“ saigrači Aleksandra i Aitkena iz Nacionalnih klubskih prvenstava 50-ih. Konačni rezultat ovog zanimljivog meča, simboličnog za nekadašnje čvrste anglo-sovjetske šahovske veze (koje se, nadamo se, jednog dana ponovo oživjeti, sada kao anglo-ruske) ostaje nepoznat. I dalje važi stara maksimа: Gens una sumus! – Mi smo jedna porodica.
P.S. Duboko zahvalan profesoru Berndu Langeu (Njemačka), Nehemiji Kasimovu (Kanada), dr. istorijskih nauka Timotiju Hardingu (Irska), Zaharu Koganu (Izrael), Edvardu Vinteru (Velika Britanija), Dominiku Timonjeu (Francuska), Rusima Arkadiju Buškovu (Rostov na Donu), Čamalu Džedgafu i učenici Jurija Uljanova Madlen Gasjevoj (Nalčik, Kabardino-Balkarija).
https://chesspro.ru/details/neistadt_green_monster_2
(Kraj serijala)
