PSIHOTЕHNIČKA ISPITIVANJA UČESNIKA MEĐUNARODNOG ŠAHOVSKOG TURNIRA U MOSKVI 1925. GODINE

Članak profesora I. N. Djakova

Program ispitivanja

I. Pamćenje. Prije svega, naravno, detaljnom ispitivanju bila je podvrgnuta aktivnost pamćenja šahiste, kojoj je bilo posvećeno pet tačaka eksperimentalnog programa.

Pamćenje je ispitivano u pogledu:

1. Pamćenja (i opažanja) šahovske table;
2. Pamćenja brojeva;
3. Pamćenja linearnih figura;
4. Pamćenja kombinacija šahovskih figura;
5. Retencije (= postojanosti pamćenja).

II. Pažnja. Pažnja je tokom ovih eksperimenata ispitivana sa četiri aspekta:

6. Obim pažnje šahiste;
7. Koncentracija pažnje;
8. Raspodjela pažnje;
9. Dinamičnost pažnje.

III. Oblast viših intelektualnih procesa takođe je ispitivana sa četiri aspekta:

10. Kombinatorna funkcija;
11. Utvrđivanje logičkih zakonitosti;
12. Brzina intelektualnih procesa formalnog (= apstraktnog) karaktera;
13. Brzina intelektualnih procesa konkretnog karaktera.

IV. Mašta je kod šahista ispitivana sa stanovišta:

14. Produktivnosti mašte;
15. Specifičnih osobina (tipova) mašte.

V. Konačno, intelektualni karakter i emocionalno-voljne osobine šahista utvrđivani su na osnovu istraživanja kojima su ispitivani:

16. Tip opažanja kod šahista;
17. Karakter slijeda intelektualnih procesa i predstava;
18. Afektivno-emocionalni sadržaj iskaza;
19. Motorni i pokretni sadržaj iskaza.

Da bi se obezbijedilo što strože sprovođenje čitavog ovog obimnog programa, sa čisto naučnog i eksperimentalnog stanovišta, on je organizaciono podijeljen na tri velike cjeline, od kojih je svaka povjerena naučnom nadzoru posebnog rukovodioca.

Odjelom za ispitivanja testovnog karaktera rukovodio je profesor N. V. Petrovski; odjelom za eksperimente u vezi s reakcijama (brzina intelektualnih procesa) i pamćenjem profesor P. A. Rudik, a, konačno, odjelom za ispitivanje pažnje i mašte profesor I. N. Djakov. Ovaj članak predstavlja kratak pregled rezultata do kojih su došli navedeni istraživači.

Rezultati koje je laboratorija dobila u potpunosti su opravdali napore uložene u organizaciju i sprovođenje ovih eksperimenata. Kao što su organizatori unaprijed i pretpostavljali, daleko od toga da su svi eksperimenti dali potvrdne odgovore na pitanja koja se odnose na ulogu različitih psihičkih funkcija u šahovskoj igri; naprotiv, čitav niz dobijenih odgovora ima prije negativan karakter, što, ponavljamo, nimalo ne umanjuje njihov značaj.

Detaljno izlaganje metodologije, postavke i svih rezultata i zaključaka ovih eksperimenata sadržano je u posebnoj knjizi koja se upravo štampa i uskoro će biti objavljena (I. N. Djakov, N. V. Petrovski, P. A. Rudik. Psihotehnička ispitivanja na Međunarodnom šahovskom turniru u Moskvi i psihologija šahovske igre. Moskva, 1926).

Prije svega, materijali dobijeni kao rezultat detaljne obrade pokazali su da su opšteprihvaćene predstave o karakterističnim psihičkim osobinama šahista, kao i dosadašnji pokušaji psiholoških karakterizacija („psihograma“) šahista koje su sačinili psiholozi, u velikoj mjeri proizvoljni i izrazito subjektivni.

U tim predstavama i karakterizacijama na prvom mjestu nalazi se pamćenje, čija se ogromna, ako ne i izuzetna uloga potkrepljuje navođenjem činjenica iz biografija i šahovskog života najvećih predstavnika ove vještine, kako nekadašnjih (P. Morphy, Blackburne), tako i savremenih – Aljehina, Rétija i drugih.

Eksperimenti koje je sprovela laboratorija ni na koji način nisu potvrdili takvo gledište. Naprotiv, može se smatrati utvrđenim opštim pravilom da pamćenje šahiste, barem u prosjeku, ni najmanje ne prevazilazi normalnu sposobnost pamćenja običnih ljudi.

Ovaj zaključak laboratorijskih istraživanja naizgled je u očiglednoj suprotnosti s opštepoznatim dokazima o velikoj sposobnosti šahista da pamte: istovremena igra na više tabli, igra na više tabli bez gledanja u njih, reprodukovanje ranijih partija po sjećanju i tako dalje. Sve to s pravom izaziva divljenje kod svih koji nisu šahisti ili su početnici u ovoj intelektualnoj vještini. Međutim, ta suprotnost samo je prividna. U stvarnosti, rezultat do kojeg je laboratorija došla odnosi se na opštu i čistu funkciju pamćenja i u tom smislu predstavlja negativan odgovor na pitanje da li se opšta psihička funkcija pamćenja razvija šahovskom igrom. Šahovska igra ne razvija opšte pamćenje, kao što ga, prema dosadašnjim psihološkim zapažanjima, ne razvija ni bilo kakva druga vještačka vježba. Ali navedene činjenice – „trikovi“ šahista – primoravaju nas da priznamo izuzetno veliku sposobnost profesionalnog pamćenja, koja u čisto intelektualnoj sferi predstavlja potpunu analogiju s bilo kojim drugim oblikom „profesionalnog pamćenja“ (matematičara, lingviste, bibliotekara, arhiviste, poštansko-telegrafskog službenika), koje se stiče dugogodišnjim profesionalnim iskustvom.

Pored pamćenja, opšteprihvaćene predstave o šahovskom maestru pridaju veliki značaj i pažnji u njegovoj igri, prvenstveno u vidu sposobnosti koncentracije. Međutim, sva ispitivanja pažnje koja je sprovela laboratorija pokazala su da opšta aktivnost pažnje kod najvećih šahovskih majstora ispoljava značajne individualne razlike, koje ne dozvoljavaju da se šahisti, kao tipična i obavezna osobina, pripiše bilo koja određena, posebna vrsta pažnje.

Sa čisto kvantitativnog stanovišta, odnosno sa stanovišta produktivnosti pažnje, pored veoma dobrih rezultata (Réti, Torre, Tartakower), zabilježeni su i prosječni, pa čak i ispodprosječni rezultati kod šahista koji nisu bili ništa manje istaknuti.

Ipak, u cjelini gledano, rezultati koje je dobila laboratorija – opet donekle suprotni opšteprihvaćenom shvatanju – navode na zaključak da je za šahovskog maestra, kao profesionalna osobina, karakterističnija posebna vrsta raspodijeljene (distributivne) pažnje nego koncentrisane pažnje, odnosno dinamički, a ne statički tip pažnje. To potvrđuju i iskazi pojedinih majstora zabilježeni u laboratorijskim protokolima, prema kojima rasejanost, kao osobina svakodnevnog života, nije prisutna među šahistima, a u nekim slučajevima bavljenje šahom čak je dovelo do nestanka prvobitne rasejanosti koja je postojala još od djetinjstva. Ova činjenica, ukoliko bude dodatno potvrđena širim empirijskim materijalom, mogla bi imati ogroman pedagoški značaj.

Ništa manje zanimljive odgovore eksperimenti su dali i na pitanje brzine intelektualnih procesa, kojoj opšteprihvaćeno shvatanje takođe pripisuje veliku pozitivnu ulogu u psihologiji šahovskog maestra.

Najpreciznija mjerenja brzine intelektualnih reakcija, koja je laboratorija sprovela pomoću hronoskopa, takođe nisu otkrila nikakvu tipičnu ujednačenost, već su u prosjeku dala sasvim običnu, normalnu sliku.

Uopšteno govoreći, eksperimenti su pokazali da usmjerenost na brzinu (kako u pogledu opažanja, tako i u pogledu mišljenja) nije tipična niti karakteristična za šahistu. Čak je prije suprotno: dok je svaki uobičajeni profesionalni rad iskusnog stručnjaka gotovo bez izuzetka istovremeno kvalitetniji i brži od rada početnika ili amatera, rad iskusnog šahovskog maestra, uporedo s nesrazmjerno velikim porastom kvaliteta, postaje sporiji od igre početnika ili amatera. Prema tome, šahovska igra ne ubrzava odvijanje psihičkih procesa uopšte, a naročito ne intelektualnih, već ih ogromno usložnjava i obogaćuje.

Svi do sada navedeni rezultati predstavljaju prije negativne nego pozitivne nalaze sprovedenih eksperimenata, ali zbog tog negativnog karaktera nimalo ne gube svoj veliki naučni značaj i zanimljivost.

Međutim, pored njih, sprovedena istraživanja donijela su i čitav niz rezultata drugačijeg karaktera, koji imaju izrazito pozitivan značaj.

Kao prvi rezultat ove vrste treba istaći eksperimentima jasno utvrđenu prevagu i pretežno povoljniji značaj formalnog (apstraktnog) materijala u psihomehanici šahista u odnosu na čulno-očigledni i konkretni materijal. Tako je, od svih eksperimenata koji su se odnosili na pamćenje, a koji su u cjelini dali rezultate nešto ispod prosjeka normale, najpovoljniji rezultat postignut pri pamćenju niza dvocifrenih brojeva. Dok se raspoređivanje deset linearnih figura, koje je kod običnih ispitanika iz široke populacije često davalo više od 50% tačnih odgovora, kod šahista pokazalo znatno ispod prosjeka, pamćenje niza od 12 dvocifrenih brojeva dalo je rezultate znatno iznad prosjeka, bez ijednog lošeg rezultata.

U eksperimentima koji su se odnosili na brzinu intelektualnih reakcija, rješavanje brojčanih jednačina, od kojih se svaka sastojala od četiri dvocifrena broja, kod svih ispitanika dalo je bolji rezultat nego provjera pomoću očiglednih, predmetnih jednačina sastavljenih od različito raspoređenih crnih tačaka (od 10 do 16 [najviše] sa svake strane znaka jednakosti). (Grünfeld, Réti, Spielmann, Yates, Sämisch, Rabinovich i drugi).

Drugi zaključak čisto eksperimentalnog karaktera, dobijen kao rezultat ovih istraživanja, jeste da u intelektualnom radu šahiste sinteza preovlađuje nad analizom. Ova osobina psihomehanike šahiste najjasnije se pokazala u eksperimentima koji su se bavili karakterom i kvalitativnom raznovrsnošću predstava mašte, primjenom metode „psihodijagnostike“. Pokazalo se da broj cjelovitih, uopštenih predstava kod šahovskog maestra znatno prevazilazi ne samo prosječni već čak i najviši nivo do sada utvrđen psihodijagnostičkim istraživanjima. Kod pojedinih ispitanika (Réti, Torre, Iljin-Ženevski, Tartakower) taj broj nije bio samo visok već i rekordan u psihodijagnostičkim protokolima (od 12 do 26 predstava!), uz relativno mali broj predstava pojedinačnog i detaljnog karaktera.

Ovaj rezultat, zajedno s prethodnim, koji se odnosi na ispitivanje pamćenja i odnos sinteze i analize u intelektualnom radu šahiste, konačno dovodi u pitanje do sada široko rasprostranjeno mišljenje, čak i među psiholozima, da u psihomehanici šahiste preovlađuju elementi vizuelno-očiglednog predstavljanja. Šahovski maestro predstavlja izrazito apstraktan tip predstavljanja i mišljenja, s velikom prevagom nekonkretnih, opštih i formalnih elemenata nad konkretnim, pojedinačnim i detaljnim.

Šahista se, dakle, kao psihički tip, u velikoj mjeri približava matematičaru. Između njih, međutim, ostaje ogromna razlika: za matematičara njegove apstrakcije uvijek ostaju samo apstrakcije, odnosno čisto logički predmeti (otuda, po svemu sudeći, i opštepoznata svakodnevna rasejanost matematičara, zaokupljenog svijetom matematičkih apstrakcija), dok za šahistu njegove apstrakcije imaju ulogu objekata koji izazivaju čitav spektar čisto psihičkih i emocionalnih doživljaja, kakve u nama inače izaziva djelovanje stvarnih predmeta i pojava iz realnog svijeta. Time se stvaraju povoljni uslovi za vaspitavanje naše volje i aktivnosti, budući da cijela igra predstavlja neku vrstu neprekidne kontrole naše emocionalne osjetljivosti od strane intelekta, usmjerene na ostvarivanje racionalnog djelovanja.

Kao treći, strogo eksperimentalni zaključak od ogromnog značaja, dobijen ovim ispitivanjima, treba istaći jasno utvrđenu objektivnu, predmetnu prirodu mišljenja i predstava šahiste. U potpunoj suprotnosti s više nego brojnim iskazima različitih predstavnika šahovskog svijeta o emocionalno-čulnoj, gotovo erotskoj psihi šahista, kao i u očiglednoj suprotnosti s potpuno proizvoljnim i nasilnim tvrdnjama pristalica takozvane „psihoanalize“, sprovedeni eksperimenti, naprotiv, navode na zaključak da emocionalno-čulni i erotski element ima veoma neznatnu ulogu u samom procesu šahovske igre. Nasuprot tome, materijali psihodijagnostičkih istraživanja pokazuju izuzetno visok procenat iskaza ispitanika objektivno-predmetnog karaktera (uslovljenih oblikom i predmetima iz stvarne stvarnosti), dok je broj iskaza uslovljenih bojom ili kretanjem, kao pokazateljima afektivno-voljne usmjerenosti subjekta, relativno veoma mali.

„Strast i šah“ nisu međusobno povezani ništa više nego „strast i matematika“: tokom same igre, kao i tokom matematičkih proračuna, afektivno-emocionalno uzbuđenje predstavlja protivnika šahovskom uspjehu. Međutim, šahista kao čovjek može biti podložan strastima, dijelom možda i u skladu sa zakonom psihičke kompenzacije. Aktivnost mašte šahista, prema rezultatima eksperimenata, ne pokazuje ništa naročito upečatljivo u pogledu obilja, pa čak ni raznovrsnosti predstava, ali ispoljava izrazitu tendenciju objektivno-predmetnog karaktera, uz jasno izraženu sklonost ka opštem, a ne pojedinačnom i individualnom. To, u cjelini gledano, potvrđuje postojeće shvatanje šahovske igre kao intelektualnog sporta par excellence.

Međutim, novi rezultat dobijen eksperimentima jeste saznanje da šah nije samo intelektualna igra već intelektualna igra objektivno-predmetne prirode, zaogrnuta psihičkim ruhom istinskih raspoloženja i doživljaja koji ne pripadaju više igri kao takvoj, već stvarnom nadmetanju, faktičkoj borbi i ratu, kao da su podvrgnuti estetskoj izolaciji, zbog čega za nas dobijaju posebnu privlačnost. Intelektualni proces koji u suštini čini igru, a koji se ispoljava u predmetnim oblicima i zato, u većoj mjeri nego bilo koja druga igra, izaziva neizbježnu, iako potpuno beskorisnu – štaviše, kao što je gore dokazano, za igrača čak i štetnu – neprekidnu smjenu intenzivnih emocionalnih raspoloženja, stvara izuzetno zanimljivu neprekidnu smjenu subjektivnih i objektivnih trenutaka, pravu dijalektiku šahovske igre, čije je faze zadatak budućnosti da otkrije.

Konačno, kao posljednji značajan rezultat dobijen eksperimentima treba pomenuti karakteristične razlike između tipova šahovskih maestra, koje su za sada ocrtane tek u opštim crtama.

Čini se da najizrazitiju tipološku razliku među istaknutim šahovskim majstorima predstavlja razlika između igrača intuitivnog i igrača racionalnog tipa. Prvima je u većoj mjeri svojstvena karakteristična šahovska sposobnost operisanja opštim predstavama i deduktivni tok mišljenja – od opšteg (hipoteze, zamisli, šeme) ka pojedinačnom. Takvima pripadaju Lasker, Marshall, možda Réti i drugi.

Drugi tip karakteriše pozitivistički tok mišljenja, induktivan, koji se kreće od pojedinačnog ka opštem i gradi zamisao postepeno, na osnovu niza sitnih pojedinosti, ne prepuštajući se prevelikom bogatstvu mogućnosti koje se kriju u hipotezama i opštim predstavama. Ovom tipu mogu se pripisati Rubinstein, Capablanca i Grünfeld.

Prvi igrači mogu se nazvati genijalnim i maštovitim, a drugi naučnim i uzdržanim. Prvi gotovo uvijek u određenoj mjeri pate zbog bogatstva svoje intelektualne mašte; igrajući neujednačenim tempom, često upadaju u vremensku oskudicu. Drugi se odlikuju ravnomjernim ritmom igre, postojanošću i, u praksi, relativno rijetko pate zbog nedostatka vremena za razmišljanje o potezima.

Pedagoški rezultati dobijeni ovim eksperimentima takođe su veoma značajni. Upućujući zainteresovane na pomenutu detaljnu studiju, ovdje ćemo istaći samo njen najopštiji, ali istovremeno i najznačajniji zaključak: psihomehanika igre slavnih šahista ne daje osnova za tvrdnju da je za bavljenje šahom potrebna neka posebna, uska prirodna nadarenost. Psihološke pretpostavke šahovskog „talenta“ vjerovatno su nešto izraženije opšte intelektualne i psihičke funkcije, kao što su: sposobnost sintetičkog mišljenja; široka pažnja koja ne gubi na intenzitetu, koja nije ograničena jednostranom koncentracijom i prilagođena je opažanju dinamičkih odnosa; opšti formalni, ali istovremeno i kontemplativni, logički (ne apstraktno-logički, već predmetno-logički) sklop uma. Sve ove osobine nemaju samo usko šahovsko značenje već i mnogo šire, opšteljudsko. Upravo na toj širokoj psihološkoj osnovi, kroz bavljenje šahovskom vještinom, razvija se posebna organizacija misaonog materijala, koja za šahistu ima mnogo veći značaj od same funkcije pamćenja, mašte, a možda čak i pažnje.

Što se tiče ocjene značaja šahovske igre, tu ne može biti nikakve dileme: sposobnost sinteze i uopštavanja; široka pažnja, oslobođena jednostrane koncentracije, koja obuhvata živiju, aktuelnu (dinamičku) stranu objektivnih odnosa; predmetnost, odnosno, u suštini, osoben „realizam“ mišljenja šahovskog igrača; i, konačno, nesumnjiva aktuelnost igre, koja po svom čisto psihološkom sadržaju, pod kontrolom intelekta, objedinjuje emocionalnu i voljnu stranu naše psihe – sve to nalaže da se prizna nesumnjivo pozitivan značaj šahovske igre i treninga koji se stiče ozbiljnim bavljenjem njome.

Prema rezultatima dobijenim u Psihotehničkoj laboratoriji, priroda nije nikakvim naročito oštrim granicama ograničila krug onih koji su „izabrani“ za šahovsku igru. Ovdje ogroman značaj treba pripisati upoznavanju s tehnikom igre, iskustvu koje šahista stiče tokom niza godina, kao i teorijskom upoznavanju sa zakonitostima i metodama igre – ukratko, svemu onome što gotovo u potpunosti pripada oblasti pedagogije.

U šahu, više nego u bilo kojoj drugoj umjetnosti, uspjeh može biti rezultat stalnog, ozbiljnog i intenzivnog rada, treninga i rada na sebi – bez kojih, uostalom, nije moguća nijedna umjetnost (pa čak ni pjesnička), nijedna nauka niti bilo kakvo stvaralaštvo.

„Šahovski praktikum“, br. 27, septembar 2006.

Sajt „Geneza“: http://proint.narod.ru