V. I. LINDER, I. M. LINDER: ŠAHOVSKA ENCIKLOPEDIJA

 

V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004

PREDGOVOR

Šah! Čovječanstvo ne poznaje nijednu drugu igru ​​koja je, nastavši prije više od hiljadu i petsto godina, zadržala svoju privlačnost i šarm i postala toliko raširena širom svijeta. Harmonično kombinujući  elemente šaha, nauke i umjetnosti, šah je izazvao ogromnu poplavu knjiga o teoriji, istoriji i šahovskoj praksi. Referentna i enciklopedijska literatura služe kao prava navigacijska pomoć u ovom okeanu šahovskog znanja. Na primjer, najveći svjetski enciklopedijski rječnik, "Šah", objavljen u Moskvi prije trinaest godina (autori ove knjige bili su među njegovim aktivnim stvaraocima), sadržavao je preko 2.800 (!) unosa, a ipak nije pokrivao svu raznolikost tema i disciplina. Pored toga, svijet koji se brzo mijenjao na prijelazu iz 20. u 21. vijek donio je mnogo novih dostignuća u šah, koji je postao jedan od fenomena moderne civilizacije. Dobro svjesni snaga i slabosti jedinstvenog djela iz 1990. godine, odlučili smo se za drugačiji pristup radu na ovoj enciklopediji: kombinovanje referentnog i enciklopedijskog principa sa živopisnom prezentacijom. Drugi cilj bio je šire predstavljanje šaha kao kulturnog polja i njegove bliske veze s književnošću, slikarstvom i raznim granama nauke. Naravno, posebnu pažnju smo posvetili intenziviranju rivalstva za svjetsko prvenstvo i pojavi novih šahovskih zvijezda u trećem milenijumu; kao i novim mogućnostima šaha sa sve većom upotrebom računara i interneta.

Radeći na ovoj enciklopediji, autori su se vodili jednom željom: da ovo djelo učine dostupnim i zanimljivim širokom krugu čitalaca. Knjiga je bogato ilustrovana fotografijama i crtežima, od kojih su neki objavljeni prvi put. Razumijevajući složenost i težinu zadatka, sa zahvalnošću prihvatamo komentare i sugestije usmjerene na dalje poboljšanje knjige.

Isaak Linder, Vladimir Linder

AVERBAH Jurij Ljvovič (r. 1922), ruski velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo, šahovski društveni radnik, međunarodni sudija, teoretičar i istoričar. Još u mladim godinama Jurija je odlikovala sposobnost dubokog proračuna varijanti, sklonost pozicionim manevrima i suptilna igra u završnicama. Godine 1948. svjetski prvak Botvinik je pisao da se među mladim majstorima Jurij Averbah izdvaja preciznom i jasnom igrom. Ubrzo je ostvario značajne sportske uspjehe:

1953.postao je učesnik Turnira kandidata u Švajcarskoj, 1954. prvak SSSR-a, a pobjeđivao je i na nizu međunarodnih turnira — Drezden (1956), Beč (1961), Moskva (1962), Rio de Žaneiro (1965), Bukurešt (1971), Poljanica-Zdruj (1975), Džakarta (1979).

O svom šahovskom kredu Averbah je rekao:
„Borba ideja uvijek je za mene bila najvažniji momenat u šahu — jer se upravo u kreativnom sporu rađa istina.“

Eve-Averbah
Cirih, 1953.

 1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.e3 0–0 5.Bd3 d5 6.Nf3 c5 7.0–0 Nc6 8.a3 Bxc3 9.bxc3 b6 10.cxd5 exd5 11.Nd2 Be6 12.Bb2 c4 13.Bc2 b5 14.f3 a5 15.Re1 Qb6 16.Nf1 b4 17.Qd2 b3 18.Bb1 a4 19.e4 Ne7 20.Ng3 Kh8 21.Re2 Nfg8 22.Nh5 f5 23.Qg5 Rf7 24.exf5 Bxf5 25.Bxf5 Nxf5 26.Rae1 Qd8! 27.Qxd8 Rxd8 28.Re8 Rxe8 29.Rxe8 Re7! 30.Rxe7 Ngxe7 31.Kf2 Kg8 32.g4 Nd6 33.Ke3 Nb5 34.f4 Nc8 35.f5 Ncd6 36.Nf4

36...Nxa3! 37.Bxa3 Nb5 38.Bc1 Nxc3 39.Ne2 Nb1! 0–1

Dvije godine nakon Turnira kandidata Botvinik je predložio 33-godišnjem velemajstoru-istraživaču da postane njegov sparing-partner. Svjetski prvak se tada pripremao za meč SSSR – SAD (1955). Prisjeća se Jurij Averbah:

„Ti mečevi su se igrali u Botvinikovoj vikendici na Nikolinoj Gori kod Moskve. Ne krijem da me je izuzetno iznenadio uslov koji je postavljen: igrati uz uključen radio. Zamislite tu sliku: sjedimo za tablom, razmišljamo o potezima, šahovski sat ritmično otkucava, a sa crne kutije koja visi na zidu teče bujica informacija o radnim uspjesima kolhoznih radnika Podmoskovlja…

Nakon pet sati igre uz takvu pratnju osjećao sam se potpuno ošamućeno, i to novotarstvo mi je u početku djelovalo, blago rečeno, sporno. Međutim, upoznavši Botvinika bolje, shvatio sam u čemu je stvar: nastojao je da trening-partije što više približi stvarnoj atmosferi turnirske borbe u bučnoj dvorani.“

Averbah se mnogo puta susretao za šahovskom tablom i sa sljedećim svjetskim prvakom Vasilijem Smislovim. Dva Moskovljanina, dva šahovska grenadira, učenici stadiona Mladih pionira i kluba u Gorkijevom parku. Vršnjaci i suparnici. Dva teoretičara, dva istraživača, dva vrhunska znalca završnica. Toliko toga ih povezuje — čak i stalna ukrštanja puteva s Botvinikom — da postaje jasno zašto je većina njihovih partija završila remijem, uključujući i dvije na turniru u Cirihu (1953). I zašto su se, na kraju, njihovi putevi spojili, pa je nekadašnji rival Smislov postao njegov trener (1983). Toliko ih toga veže da više od pola vijeka prijateljstva ne ugrožava ni korozija vremena…

Od mladih dana Averbah aktivno učestvuje u društvenom šahovskom životu. Birán je za predsjednika Šahovske federacije zemlje, rukovodio je brojnim komisijama FIDE. Dugi niz godina vodio je televizijsku emisiju „Šahovska škola“, a od 1962. do 1992. bio je glavni urednik časopisa „Šah u SSSR-u“ (1992–1999. „Šah u Rusiji“). O širini njegove erudicije svjedoče književno-istorijski radovi, djelimično objavljeni u knjizi „U potrazi za istinom“, kao i uređivanje najvećeg svjetskog enciklopedijskog rječnika „Šah“ (Moskva, 1990). Na kraju, tu je i suđenje na nizu velikih takmičenja, uključujući mečeve za svjetsko prvenstvo Karpov – Kasparov (Moskva, 1984–85), Kasparov – Šort (London, 1993), Kasparov – Kramnik (London, 2000), kao i 31. Šahovsku olimpijadu (Moskva, 1994).

Jurij Averbah je posjetio mnoge zemlje, napisao knjigu „Na različitim kontinentima“ i svuda se pokazao kao talentovan popularizator šaha. U Džakarti je čak objavljena knjiga „Averbah u Indoneziji…“. Odlikuju ga društvenost, duhovitost, galantnost i dobro poznavanje engleskog i njemačkog jezika. Od mladosti se bavi sportom, što mu omogućava da izgleda mlađe od svojih godina. Uz to, on je i fatalista. „Rođen sam u znaku Vodolije i zato sam, vjerovatno, čitavog života plovio kako su me nosili talasi, prepuštajući se sudbini“, rekao je Averbah na večeri posvećenoj njegovom 70. rođendanu i dodao: „Srećnoj sudbini.“

„AVRO“ TURNIR (1938) – jedno od najvećih međunarodnih takmičenja prve polovine 20. vijeka. Nakon pobjede nad M. Euveom 1937. godine u revanš-meču za svjetsko prvenstvo, velika amsterdamska radio-kompanija AVRO obezbijedila je sredstva za organizaciju dvokružnog turnira najjačih velemajstora svijeta, s namjerom da pobjednik postane izazivač svjetskog prvaka u narednom meču. Istina, ta ideja nije bila nova. Ranije su je predlagali organizatori turnira u Hastingsu (1895), Sankt Peterburgu (1895. i 1914), Njujorku (1927), ali je gotovo uvijek aktuelni šampion negativno gledao na takav uslov. S tim se nije slagao ni A. Aljehin.

Ipak, poziv je realizovan i u Amsterdam su stigli A. Aljehin, bivši šampioni H. R. Kapablanka i M. Euve, kao i mladi pretendenti M. Botvinik, S. Flor, R. Fajn, S. Reševski i P. Keres. Jedini koji nije učestvovao bio je bivši svjetski šampion Emanuel Lasker, koji je te godine napunio 70 godina.

„Turnir na točkovima“ – tako je šahovska štampa nazvala ovo takmičenje, koje je održano u deset gradova Holandije. Izdržati takav „eksperiment“ mogli su samo mladi velemajstori. Tokom čitavog turnira vodili su 24-godišnji Amerikanac R. Fajn i 22-godišnji Estonac P. Keres, koji je uspio da pobijedi svog glavnog rivala u međusobnom susretu. Ta partija postala je jedna od najljepših na turniru.

Fajn – Keres
AVRO turnir, 1938.

27...d5! 28.Bxb4 Rxb4 29.Nc6 dxc4 30.Nxb4 cxb3 31.Nd5 Nd3 32.Rd2 b2 33.Rd1 c5 34.Rb1 c4 35.Kf1 Bc5 36.Ke2 Bxf2 37.Ne3 c3 38.Nc2 Ne1! 39.Na3 Bc5 40.Kxe1 Bxa3 41.Kd1 Bd6 42.Kc2 Bxh2 43.Rh1 Be5 44.Rxh7 Kf7 45.Rh1 g5 46.Re1 Kf6 47.Rg1 Kg6 48.Re1 Bf6 49.Rg1 g4 50.fxg4 f4 51.g5 Bd4 52.Rd1 Be3 53.Kxc3 Bc1 54.Rd6+ Kxg5 55.Rb6 f3 56.Kd3 Kf4 57.Rb8 Kg3 0–1

Na cilju su i Keres i Fajn završili sa istim rezultatom – po 8,5 poena, dijeleći prvo i drugo mjesto. Botvinik je imao poen manje. Od 4. do 6. mjesta dijelili su Aljehin, Euve i Reševski sa po 7 poena. Kapablanka je bio sedmi sa 6 poena, a Flor osmi sa 4,5.

Mišljenja učesnika o turniru:

P. Keres:
„Želio sam da igram dobro… Najvažnije je bilo da se ne plašim drugih, već da sam stvaram  svoju turnirsku sreću. Nervi, znanje i razvoj novih ideja – to su faktori koji određuju uspjeh.“

H. R. Kapablanka:
„Turnir me iscrpio. Sa najbolje strane pokazala se omladina.“

A. Aljehin:
„Kvalitet partija na turniru izuzetno je visok, naročito ako se uzmu u obzir teški uslovi takmičenja. Među najboljim ostvarenjima izdvajam partije Botvinik – Kapablanka i Fajn – Keres.“

KEMPELENOV AUTOMAT. U jesen 1809. godine u dvorcu Šenbrun (Austrija) odigrana je partija kojoj je bilo suđeno da uđe u istoriju šaha. Francuski car Napoleon, igrajući protiv automata, već je do 12. poteza dospio u beznadežnu poziciju, a u 24. potezu automat mu je objavio mat. Evo početka te partije:

1.e4 e5 2. Qf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4. Ne2 Bc5 5. a3 d6 6. 0–0 Bg4 7. Qd3 Nh5 8. h3 Bxe2 9. Qxe2 Nf4 10. Qe1 Nd4 11. Bb3 Nxh3+ 12. Kh2
i crni je kasnije pobijedio.

Izumu mađarskog mehaničara Farkaša Kempelena (1734–1804) u to vrijeme bilo je već 40 godina. Iako je sam pronalazač bio mrtav, njegovo djelo nastavilo je da s velikim uspjehom gostuje po raznim evropskim zemljama. Šahovski automat Kempelena, koji je spolja izgledao kao velika voštana figura Turčina koji sjedi za sandukom od crnog drveta, ukrašenim sedefom, već od prvih dana svog postojanja – kako se i moglo očekivati – izazivao je nepovjerenje. I gledaoci i protivnici automata smatrali su da se iza njegovih vrata krije živi igrač. U takvim slučajevima Kempelen je otvarao prednju stranu sanduka i svi su mogli da vide složen mehanizam sa rotirajućim zupčanicima, zupčastim prijenosima, polugama i osovinama; sve je to škrgutalo, kretalo se i okretalo. Zahvaljujući sistemu ogledala i pregrada, čovjek je ipak ostajao nevidljiv publici.

Ruke i glava „Turčina“ pokretani su posebnim polugama i prijenosima, a u masivne šahovske figure kojima je igrao bili su ugrađeni magnetni štapići. Iznad svakog polja šahovske table nalazio se gvozdeni segment, obješen o bakrenu oprugu. Prilikom pomjeranja figure, ona je privlačila ili otpuštala taj segment.

Automat je s uspjehom prikazivan u Beču, Parizu, Londonu, Berlinu, Lajpcigu, Drezdenu i drugim gradovima, a 1826. godine, zajedno sa svojim novim vlasnikom, austrijskim mehaničarom J. Melcelom (1772–1838), krenuo je da „osvaja“ Ameriku. Tamo je takođe prikazivan u mnogim gradovima, a ubrzo nakon Melcelove smrti smješten je u jedan od muzeja u Filadelfiji, gdje je 1854. godine izgorio u požaru.

Za automat su u različitim godinama igrali jaki šahisti tog vremena – austrijski majstor J. Algaier, Nijemac A. Aleksander, Englez V. Luis, Francuz Ž. F. Mure. Posljednji od njih prvi je opisao način rada automata u pariškom časopisu 1834. godine.

Za Kempelena, za njegovog života, tajna rada ovog „čuda mehanike“, koje se smatralo najvećim izumom 18. vijeka, nije bila otkrivena. A da se to tada dogodilo, konstruktor bi mogao uzviknuti: „Ipak će čovjek stvoriti šahovski automat!“ Danas, više od 200 godina kasnije, najbolji šahovski računari bore se sa majstorima i velemajstorima.

AGZAMOV Georgij Tadžijevič (1954–1986), prvi velemajstor Srednje Azije.

„Bio otac i imao tri sina…“ Tako počinju mnoge narodne bajke, a dalje se pripovijeda kako se najmlađi od njih pokaže kao najtalentovaniji i u životu postigne velike uspjehe… U porodici uzbekistanskog ljekara–hirurga Tadžihona Agzamova takođe su bila tri sina: Vjačeslav, Valerij i Georgij. Sva trojica su naslijedila očevu ljubav prema šahu. Ali najdarovitiji među njima bio je najmlađi – Georgij. Sa 11 godina postao je prvak svog rodnog grada Almalyka među odraslima. Njegovu igru odlikovali su osebujan kombinacioni stil i sklonost borbi u pozicijama sa mnogo figura. Izuzetno uporan bio je u odbrani. Stalno je težio isključivo pobjedi.

Sa 19 godina Georgij je postao majstor. Ubrzo su tu titulu stekla i dvojica starije braće. Međutim, na sljedeću stepenicu – velemajstorsku – uspio je da se popne samo jedan predstavnik „dinastije Agzamovih“. Poslije završetka instituta, gdje je Georgij studirao engleski jezik i književnost, počeo je više vremena da posvećuje praktičnoj igri, nastojeći da dublje pronikne u njene tajne. Pojavila se mogućnost susreta sa šahistima ekstra-klase. Na Spartakijadi naroda SSSR-a (1981), predvodeći reprezentaciju Uzbekistana, igrao je protiv trojice bivših svjetskih prvaka – M. Talja, T. Petrosjana i B. Spaskog, kao i velemajstora Polugajevskog i Tajmanova. „Osvojivši 4,5 poena iz 9, uvjerio sam se da ‘i obični ljudi mogu postići velike stvari’“, rekao je Agzamov, povjerovavši u svoje snage.

Poslije uspješnog nastupa na prvenstvu SSSR-a (1981), gdje je podijelio 6–7. mjesto sa velemajstorom Beljavskim, uslijedio je niz briljantnih pobjeda na međunarodnim turnirima. Za dvije godine Georgij je osvojio šest velikih međunarodnih turnira, među njima u Beogradu (1982), Vršcu (1983) i Sočiju (1984). Na njima je čak (!) šest puta ispunio velemajstorsku normu. Ova najviša titula dodijeljena mu je na kongresu FIDE u Solunu (1984). Svoj munjeviti napredak u šahu Georgij je objašnjavao ovako: „Jednostavno volim ovu igru, a to znači da  nikada, koliko pamtim sebe, nisam bio lijen da za tablom radim s punom predanošću.“

Agzamov – Tringov
Stara Pazova, 1983.

25.g4! Bc2 [25...Bxg4 26.Ng5 Qg7 27.Qxg7+ Kxg7 28.Bxg4+-; 25...Bd7 26.Rab1 Qf6 27.Rxb6 Qxb6 28.Ng5+-] 26.Ra2!! Qxa2 [26...Qc3 27.Rxc2+-] 27.Ng5 Rfe8 28.Qh7+ Kf8 29.Qh8+ Ke7 30.Bb5+!+- [30.Bc4+ Kd7] 30...Kd6 31.Qf6+ Re6 [31...Kc7 32.Qc6+; 31...Kd5 32.Qxf7+ Kd4 33.Nf3+ Kc3 34.Qxa2] 32.Nxf7+ Kc7 33.Rxe6 Qb1+ 34.Bf1 1–0

Život Georgija Agzamova tragično je prekinut 27. avgusta 1986. godine: šetajući u sumrak u okolini Sevastopolja, okliznuo se i pao u klisuru. Imao je 32 godine… Šahovska federacija Uzbekistana organizuje turnire posvećene sjećanju na G. Agzamova.

ADAMS (Adams) Majkl (r. 1971), engleski velemajstor, pretendent za svjetsko prvenstvo.

Sa 18 godina Majkl je postao najmlađi šampion zemlje i međunarodni velemajstor u istoriji Engleske. Skroman i uljudan u životu, hladnokrvno i samouvjereno se ponaša za šahovskom tablom. Nakon pobjede na međunarodnom turniru u Terasi (1991), Španci su njegovu igru opisali sa dvije riječi: „mirnoća i energija“. U istoj godini pobjeđuje na turniru u Groningenu i dostigao je rejting 2600. Kada je FIDE objavila rang-listu najboljih mladih igrača do 20 godina, Majkl Adams je predvodio listu:

1. M. Adams – 2615
2. A. Širov – 2610
3. I. Kamski – 2595
4. V. Akopjan – 2590
5. M. Ulybin – 2565
6. Ž. Lotje – 2560
7. V. Spasov – 2550
8. K. Luc – 2545
   9.S. Tivjakov – 2535
   14-15. V. Kramnik, N. Mitkov – 2490
   16.V. Topalov – 2485

Holandski grad Groningen bio je sretan za Adamsa, i dvije godine kasnije je briljirao na velikom kvalifikacionom turniru Profesionalne šahovske asocijacije (PSA). Adams je dijelio 1–2. mjesto sa V. Anandom (po 7,5 poena od 11) i postao pretendent za svjetsko prvenstvo (1993).

U prvom meču žrijeb mu je odredio „neugodnog protivnika“ – S. Tivjakova, od kojeg je Majkl pretrpio jedini poraz u kvalifikacionom turniru, a i ranije je češće gubio nego pobjeđivao protiv njega. Meč je bio napet i rezultatski bogat. Od 8 klasičnih partija, 6 je završeno pobjedom jednog od protivnika, a rezultat je bio 4:4 (+3, -3, =2). U brzim partijama sve 4 partije završene su remijem. Ishod meča odlučile su blic-partije, u kojima je Adams pobijedio 1,5:0,5 i prošao u naredni krug. Tivjakov je posebno istakao Adamsovu pobjedu u 2. partiji, gdje je 12. Lb4! praktično poništilo čitavu njegovu varijantu.

Adams – Tivjakov
Njujork, 1994

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.Bb5+ Nc6 4.0–0 Bg4 5.h3 Bh5 6.c3 Qb6 7.Na3 a6 8.Ba4 Qc7 9.d4 b5 10.Nxb5 axb5 11.Bxb5 0–0–0

12.b4 Bxf3 13.gxf3 Nb8 14.Qa4 c4 15.d5 Nf6 16.Be3 Nfd7 17.Bc6 e6 18.b5 exd5 19.exd5 Nb6 20.Qb4 Be7 21.a4 Bf6 22.a5 Nxc6 23.bxc6 Nxd5 24.Qb5 Rde8 25.Bb6 1–0

Paralelno sa kvalifikacijama PSA održavao se i FIDE kvalifikacioni turnir, ali Adams je ovdje izgubio od B. Gelfanda 3:5 (+1, -3, =4). Takođe je poražen u narednom meču kandidata PSA verzije od V. Ananda.

Uspjeh engleskog velemajstora bili su turniri po nokaut sistemu, sa mješavinom brzih i klasičnih partija, kao i Grand Prix po brzom šahu. Među njegovim uspjesima posebno se ističe turnir u Briselu (1992) sa glavnom nagradaom od 50 000 dolara, gdje je pobijedio niz svojih sunarodnika: Dž. Naina, N. Šorta, Dž. Spilmana, zatim priznatog „asa“ brze igre V. Ananda, i konačno u finalu pobijedio njemačkog šahistu E. Lobrona.

Godine 1995, pobjedivši londonski Grand Prix, Adams postaje finalista FIDE svjetskog prvenstva u Groningenu, ali u odlučujućoj partiji gubi od Ananda, koji je potom otišao u „superfinale“ protiv Karpova. Godine 1998 učestvuje na superturnirima najvišeg ranga, a među najvećim uspjesima su mu pobjede u Dortmundu (1998, 1–3. mjesto) i Dos-Hermanasu (1999), gdje je bio ispred Kramnika, Topalova, B. Gelfanda, A. Karpova i V. Ananda.

U intervjuu za časopis Šah u Rusiji (br. 4–6, 1999) Adams kaže:

• „Ne može se porediti. Novac je dobar, ali pobjeda daje veće zadovoljstvo.“
• „Profesionalac sam, tako da me i plaćanje za rad zanima.“
• „Pravi šampion svijeta? Kasparov je ubedljivo vodeći, osvojio je superturnire u Vajk an-Zee-u i Linaresu, logično ga je smatrati šampionom.“
• „Moj repertoar otvaranja je originalan: Marshallov napad, zatvorena varijanta sicilijanke. Važno je kako se pripremiš za partiju protiv konkretnog protivnika, a ne samo koje otvaranje igraš.“
• „Popularnost šaha zavisi od zemlje gdje se turnir održava. U Španiji šah je vrlo popularan. Brzi šah je zreliji i dostupniji gledaocima.“

1. jula 2002, Majkl Adams je dostigao rejt­ing FIDE 2752 i zauzimao 4. mjesto na svjetskoj listi.

ADORJAN Andraš (rođen 1950), mađarski velemajstor, šahovski teoretičar i trener.

Godine 1989. u Budimpešti, a dvije godine kasnije i u Manhajmu, objavljena je knjiga Andraša Adorjana posvećena stvaralaštvu 13. svjetskog prvaka „Bože, čuvaj Garija!“. Autor je bio u prijateljskim odnosima s G. Kasparovom i nekoliko godina jedan od njegovih pomoćnika u mečevima za šahovsku krunu 1984–1985. i 1986. godine.

Šta je, dakle, zbližilo dvojicu velemajstora različite generacije i koji su živjeli tako daleko jedan od drugoga? Po svemu sudeći, Kasparova su privukle Adorjanove osobine: neumorni traganje za novim putevima u šahovskoj teoriji, strast prema analizi i nezavisnost u pogledima na širok krug šahovskih i društvenih pitanja. Nije slučajno što su se u repertoaru otvaranja svjetskog prvaka, u presudnoj fazi njegove borbe, pojavila tako oštra otvaranja kao što su Nimco-indijska odbrana i Grinfeldova odbrana, u kojima su bile poznate teorijske razrade upravo Adorjana.

A poznavajući Kasparovljevu sklonost broju „13“, vrijedi pomenuti i jednu zanimljivost iz Andrašove biografije: rođen je 31. marta 1950. godine, dakle tačno 13 godina i 13 dana prije Garijevog rođenja. Njihovo poznanstvo datira iz 1979. godine. U to vrijeme Adorjan je postigao značajne sportske uspjehe. Dijeleći 3–4. mjesto na međuzonskom turniru u Rigi, postao je kandidat za svjetsko prvenstvo. Godine 1980. Andraš je u četvrtfinalnom meču tek poslije izuzetno teške borbe izgubio od R. Hibnera rezultatom 4,5 : 5,5. U sledećim godinama pobjeđivao je na međunarodnim turnirima — Banja Luka (1983), Esbjerg (1985), Njujork (1987) — i postao prvak Mađarske (1984). Igra Adorjana odlikuje se umijećem pozicionog manevrisanja i taktičkom inventivnošću.

Adorjanova knjiga o Gariju postala je svojevrsna ispovijest šahiste koji se našao u vrtlogu borbe za svjetsko prvenstvo. On je iskreno pomagao Kasparovu, a to je od njega zahtijevalo ogromne nervne napore, naročito na početku prvog meča dvojice „K“ (1984–1985). Rezultat je rastao u korist A. Karpova iz partije u partiju: 1:0, 2:0, 3:0, 4:0… Katastrofa se približavala.
„Shvatili smo njegovu tragediju“, prisjeća se Adorjan, „nastojali smo da u njoj učestvujemo, da mu je olakšamo, da mu damo osjećaj da smo uz njega. Sve to je oduzelo mnogo snage i meni… To je bilo nevjerovatno teško i gorko iskušenje.“ I, kao što je poznato, to iskušenje imalo je za Kasparova srećan kraj.

Majls – Adorjan
Riga, 1979.

17...b5! 18.cxb5 axb5 19.Qd3 Ne5 20.Qxb5 Qa7! 21.e4 Qe3! 22.Qf1 g5!! 23.Rc2 Rxa2! 24.Nd5 Rxc2 25.Nxe3 Rcxb2 26.Qe2 g4! 27.f4 Nxe4 28.Nef1 Nxd2 29.Rxd2 Rxd2 30.Nxd2 Nf3 31.Qc4 Rxd2+ 32.Kf1 Bf6 0–1

AZMAJPARAŠVILI Zurab (rođen 1960), gruzijski velemajstor. Trener G. Kasparova (1987–1993).

Sa 18 godina Zurab je postao prvak SSSR-a među omladincima i majstor sporta u šahu. Dva puta je pobijedio na svjetskim prvenstvima za mlade kao član reprezentacije SSSR-a (1983. i 1985). Osvojio je i međunarodne turnire u Albeni (1984. i 1986).

U to vrijeme G. Kasparov ga je pozvao u svoj „tim“.
„Došao je Zurab Azmajparašvili, mladi, vrijedni gruzijski majstor sa originalnim stilom igre“, piše A. Nikitin u knjizi S Kasparovom, potez po potez, godinu za godinom. „Rad s Kasparovom brzo mu je donio korist i već nakon nekoliko godina postao je velemajstor. Zurab je mnogo pomogao Gariju u savladavanju novog otvaranja za mečeve – engleskog otvaranja.“

Korist od saradnje bila je obostrana i, po povratku praktičnom takmičenju, Azmajparašvili se ubrzo svrstao među vodeće velemajstore svijeta. U januaru 2001. njegov rejting iznosio je 2670 i nalazio se među 30 najboljih šahista svijeta prema FIDE listi. Među njegovim najvećim uspjesima ističe se brilijantan nastup za reprezentaciju Gruzije na Svjetskoj šahovskoj olimpijadi u Elisti (1998), gdje je, igrajući na prvoj tabli, ostvario rezultat od 8 poena iz 10 mogućih (+7, −1, =2). Krajem devedesetih godina izabran je za predsjednika Šahovske federacije Gruzije.

Azmajparašvili – Lputjan
Montekatini Terme, 2000.

 1.d4 d5 2.c4 e6 3.Nc3 Nf6 4.Bg5 Be7 5.Nf3 h6 6.Bxf6 Bxf6 7.e3 0–0 8.Rc1 a6 9.a3 c6 10.e4 Nd7 11.cxd5 exd5 12.exd5 Bg5 13.Rc2 cxd5 14.Bd3 Nb6 15.Ne5 f6 16.Ng6 Re8+ 17.Ne2 f5 18.f4 Bf6 19.Ne5 Nc4 20.Bxc4 dxc4 21.Rxc4 Qd5 22.0–0 Bxe5 23.Rc5 Bxd4+ 24.Qxd4 Qf7 25.Ng3 Be6 26.Rd1 Rac8 27.Re5 g6 28.h4 Bb3 29.Rde1 Rxe5 30.Rxe5 h5 31.Nf1 Qc4 32.Qb6 Qf7 33.Nd2 Bd1 34.Nc4!! Rxc4 35.Qd8+ Kg7 36.Re7 1–0

AKOPJAN Vladimir Eduardovič (rođ. 1971), jermenski velemajstor, finalista Svjetskog prvenstva FIDE po nokaut-sistemu (1999).

Sa pet godina Volođu je šahu naučio otac – profesor Erevanskog politehničkog instituta. Kada je dječaku bilo osam godina, osvojio je u Litvaniji svoj prvi turnir, pobijedivši u svim partijama (8 od 8).

Akopjan ima mnogo paralela sa Kasparovom. Živio je u Bakuu, volio je odmor u Zagulbi i igranje fudbala, a šahovsko obrazovanje stekao je u školi Botvinika – Kasparova. Sa 14 godina Akopjan je u Argentini osvojio Svjetsko prvenstvo među kadetima (dječacima do 16 godina), a njegovi učitelji su ovako govorili o njegovim mogućnostima.
G. Kasparov: „On mora ući u dvanaestoricu najjačih šahista svijeta.“
M. Botvinik: „Akopjan može osvojiti najvišu titulu, ali samo ako bude radio kao Kasparov.“

Godine 1989. Vladimir je postao svjetski prvak među omladincima do 18 godina, a dvije godine kasnije, sjajnim nastupom na međunarodnom turniru u Nikšiću (1991), podijelio je 1–2. mjesto sa I. Sokolovom i ispunio normu velemajstora. Već 1992. njegov rejting dostigao je granicu od 2600 poena, što se u šahovskom svijetu smatra nivoom ekstra-klase, ali odlučujući proboj na pretendentski nivo nije uspijevao. Pojedinačni turnirski uspjesi smjenjivali su se s neuspjesima.

Godina 1999. postala je godina novog stvaralačkog uspona 27-godišnjeg šahiste. Akopjan je uspješno nastupio na dva turnira po švajcarskom sistemu – u Dubaiju (1–2. mjesto) i Filadelfiji (1–10. mjesto). Učestvujući na Svjetskom prvenstvu FIDE po nokaut-sistemu u Las Vegasu, stigao je do finala bez ijednog poraza, redom izbacivši iz turnira M. Čiburdanidze (1,5 : 0,5), E. Barejeva (2,5 : 1,5), Kirila Georgijeva (1,5 : 0,5), S. Movsesjana (2,5 : 1,5) i M. Adamsa (2,5 : 0,5).

Procjenjujući šanse finalista, G. Kasparov je na sajtu svog kluba napisao da „maštovitost Halifmana i njegov viši nivo pripreme mogu značiti manje od čvrste ruke i karaktera Akopjana“. Ipak, u finalu je pobijedio velemajstor iz Sankt Peterburga.

Primjer stvaralaštva armenskog šahiste:

Akopjan – Adams
Okem, 1992

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.0–0 Be7 6.Re1 b5 7.Bb3 0–0 8.h3 Bb7 9.d3 h6 10.Nbd2 Re8 11.c3 Bf8 12.a4?! Na5 13.Ba2 c5 14.Nb3!! Nc6 15.Be3 d6 16.Nbd2 d5?! 17.exd5 Nxd5 18.Ne4! Nxe3 19.Rxe3 Na5 20.Nfd2! Rc8 21.axb5 axb5 22.Rf3 c4 23.Nf6+! gxf6 24.Rg3+ Bg7 25.Qg4 Kf8 26.Qxg7+ Ke7 27.Qxh6 Rg8 28.Rxg8 Qxg8 29.f3 Qg5 30.Qxg5 fxg5 31.Bxc4! Nxc4 32.dxc4 bxc4 33.Ra7 Rb8 34.Nxc4 Ke6 35.b4 e4 36.fxe4 Bxe4 37.Ra6+ Ke7 38.Nd2 Bd3 39.Rc6 Ra8 40.Kf2 f5 41.Rc7+ Kf6 42.Rd7 Bb5 43.Rd5 Be8 44.g4 Bg6 45.Rd6+ Kg7 46.b5 Ra3 47.b6 1–0

ALAPINOVO OTVARANJE – jedno od rijetko upotrebljavanih otvaranja u šahu:

1.e4 e5 2. Ne2. Ovaj nastavak prvi put je primijenio u 19. vijeku austrijski maestro Karl Majerhofer, sa idejom podrivanja protivničkog centra potezima f2–f4 ili d2–d4. Sredinom istog vijeka na potez 2. Ne2 pažnju je skrenuo jedan od najjačih evropskih šahista tog vremena – Hauard Staunton.

Međutim, tek krajem vijeka ruski majstor, učesnik brojnih međunarodnih turnira, Semjon Alapin (1856–1923), uspješno ga je primjenjivao u takmičenjima. U današnje vrijeme ovo otvaranje je rijedak gost u praksi šahista. Bijeli konj na e2 usporava razvoj sopstvenih figura, dok protivnik bez većih poteškoća dolazi do izjednačenja nastavcima 2…f6, 2…Nc6 ili 2…Bc5.

---

ALATORCEV Vladimir Aleksejevič (1909–1987), sovjetski velemajstor, trener i novinar.

Vladimir je rano naučio da igra šah, ali je pravu ljepotu igre osjetio tek kada je počeo da trenira kod šahovskog pedagoga i teoretičara, dvostrukog prvaka SSSR-a P. Romanovskog. Godine 1931. zauzeo je treće mjesto na prvenstvu Lenjingrada, iza Botvinika i Romanovskog. Iste godine debitovao je na 8. prvenstvu SSSR-a i, podijelivši mjesta od 3. do 6., ušao u krug vodećih šahista Sovjetskog Saveza.

Na prvenstvu Lenjingrada 1932. i prvenstvu SSSR-a 1933. bio je glavni Botvinikov rival. Međutim, u oba turnira izgubio je u njihovom međusobnom susretu i zauzimao drugo mjesto. Već naredne godine Vladimir je postao prvak Lenjingrada.

Botvinik se sjećao:
„Igrao sam mnogo partija s Vladimirom Alatorcevim. Neke partije, ponekad i presudne, uspijevao sam da dobijem, ali bilo je i napetih remija. Izgubio sam samo jednom, kada smo igrali ‘egzibicionu partiju’ sa ubrzanim tempom, čiji su se potezi prenosili uživo putem radija. Bilo je to u Lenjingradu 1933. ili 1934. godine. Alatorcev je posebno dobro igrao složene, oštre pozicije. Obično je dobro postavljao poziciju, naročito bijelim figurama. Crnim figurama bilo je veoma teško igrati protiv njega…“

Godine 1935. Alatorcev je odigrao neriješeno meč sa mađarskim velemajstorom A. Lilijentalom – 6:6 (+4, −4, =4) i postao učesnik velikog međunarodnog turnira u Moskvi, gdje je među 20 učesnika podijelio mjesta od 9. do 11. sa Ragozinom i Romanovskim, te odigrao neriješeno protiv trojice prvoplasiranih – Botvinika, Flora i Laskera. Od 1936. živio je u Moskvi. Dva puta je osvajao prvenstvo glavnog grada (1936. i 1937).

Keres – Alatorcev
Moskva, 1950
18. prvenstvo SSSR-a

1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Nf3 Be7 4.Bc4 Nf6 5.e5 Ng4 6.0–0 Nc6 7.d4 d5 8.exd6 Bxd6 9.Nc3 0–0 10.Ne2 Ne3 11.Bxe3 fxe3 12.a3 Qf6 13.Qd3 Qh6 14.Rae1 Bg4 15.h3 Bh5 16.Nc3 Rae8 17.Nd5 e2! 18.Rf2 Bg3 19.c3 Na5 20.Rexe2 Bxf2+ 21.Rxf2 Nxc4 22.Qxc4 c6 23.Nb4 Bxf3 24.Rxf3 Qc1+ 25.Kh2 Qxb2 26.d5 a5 27.Nd3 Qxa3 28.Rg3 Qd6! 29.Qd4 g6 30.c4 cxd5 31.cxd5 f5! 32.Nc5 b6 33.Nb7 Qc7 0–1

Dugo godina Alatorcev je nastupao u „istoј ekipi“ sa V. Smyslovim, kada je bio njegov prijatelj i pomoćnik. „Počevši od 1946. godine V. Alatorcev je bio moj zvanični trener,“ – priča Smyslov. – „Godine 1948, tokom meč-turnira za prvenstvo svijeta, bio je moj sekundant. To je bio period duboke kreativne saradnje. Zajedno smo analizirali partije, usavršavali pozicije. Po njegovoj preporuci počeo sam igrati 1. d4 – 1. d5. Nesumnjivo je njegov uticaj na mene u razvoju vještina igre u zatvorenim pozicijama… U svakom slučaju, Alatorcev mi je dao pravu ideju da u borbi za svjetsko prvenstvo treba imati širu paletu kreativnosti – i u otvaranjima, i u središnjici. Njegovi savjeti, iskustvo i dubina razumijevanja pozicije mnogo su mi pomogli u usavršavanju stila.“

Šahisti su između sebe nazivali Alatorceva „strateg“. „Upoznavajući se još kao mladić sa partijama V. Alatorceva,“ – priča velemajstor J. Averbah, – „video sam da veličina šaha leži prije svega u strategiji, u pozicionoj igri.“ „Alatorcev je bio dobar strateg. Na njegovim partijama smo učili,“ – potvrđuje 10. svjetski šampion B. Spaski.

Fina strategija Alatorceva nije se ogledala samo na šahovskoj tabli, već i u šahovskoj politici – šest godina je predvodio Šahovsku federaciju SSSR-a (1955–61). U tom periodu Alatorcev je bio jedan od organizatora Svjetske olimpijade u Moskvi (1956), zajedno sa M. Botvinnikom aktivno učestvovao u stvaranju Centralnog šahovskog kluba na Gogoljevskom bulevaru. Više od 20 godina Alatorcev je vodio šahovsku rubriku u novinama „Večernja Moskva“ (1943–64). Sa novinarske i trenerske aktivnosti prešao je na naučnu. Odbranio je disertaciju i dobio naučni stepen kandidata pedagoških nauka. Tokom 10 godina vodio je laboratoriju psihologije sporta u Svesaveznom naučno-istraživačkom institutu fizičke kulture (1965–75), kojoj je jedna od „tajnih grana“ bila fundamentalna analiza igre R. Fišera.

U krugu porodice i prijatelja „strateg“, „POLITIČAR“ i „PSIHOLOG“ preobražavao se u brižnog muža i oca, odanog prijatelja. Od ranih godina ispoljavao je sklonost ka crtanju. Izuzetno  se razumio u umjetnost, posjedovao enciklopedijsko znanje u mnogim oblastima kulture, bio strastveni ribolovac. Njegov stan postao je stalno mjesto okupljanja istaknutih predstavnika domaće inteligencije. Među njegovim prijateljima bili su supružnici G. Višnjevska i M. Rostropovič, porodica vajara Rukavišnjikovih, akademici P. Anohin i I. Kasirski, književnik A. Bogomolov.

NANA ALEKSANDRIJA, Nana Georgijevna (r. 1949), gruzijski velemajstor; novinarka, kandidat za svjetskog šamiona među ženama.

Ženski šampionat SSSR-a 1966. godine, mlada studentkinja Aleksandrija počela je sa dva poraza. „Ne brini, sve je još pred tobom“, tješio ju je trener. I zaista, u narednih 17 kola pokazala je pravi borbeni duh, igrajući svaku partiju samo na pobjedu. Uzor joj je bio velemajstor V. Korčnoj. „Sviđa mi se“, priznavala je Nana, „što Korčnoj svih pet sati partije radi napeto, ne dajući odmor ni sebi ni protivniku.“

Nana je nadmašila mnoge iskusne protivnice i sa 17 godina postala šampionka prestižnih međunarodnih turnira. Među njima su Tbilisi (1968), Beograd (1969, 1979), Bil (1986, 1987). Maksimalno zalaganje u svakoj partiji, koje zahtijeva ogromnu nervnu i fizičku snagu, nije dozvolilo Aleksandriji, kao ni Korčnoju, da se popne na vrh Olimpa.

Nana je aktivno uključena i u društveni šahovski život. Ona je direktorica Dvorca pionira u Tbilisiju (od 1988), šahovski komentator Tbilisijskog radija, autor mnogih članaka i knjige „Najveći ženski međunarodni turnir u Gruziji“ (1968). Objašnjavajući na međunarodnom naučnom seminaru u Dresdenu (1988) razloge gruzijskog „fenomena u šahu“, isticala je ne samo tradiciju i odlične uslove za razvoj mladih talenata u republici, nego i izuzetnu ulogu psihologije: „Pitaćete mladu gruzijsku djevojku o njenom šahovskom cilju i bićete iznenađeni: nijedna od njih ne sanja da postane šampionka grada ili države, sve žele biti prve u svijetu. Tako maksimalno visoki cilj budi maksimalne sposobnosti.“

Izabrana još 1986. godine za predsjednicu Ženske komisije FIDE, Aleksandrija je sebi postavila cilj da znatno poveća prestiž međunarodnog ženskog šaha, izjednači početne koeficijente kod žena i muškaraca (1800 i 2200) i omogući istovremeno održavanje muških i ženskih svjetskih prvenstava.

Aleksandrija – Štadler
Ohrid, 1971

1.e4 e6 2.Nf3 d5 3.Nc3 Nf6 4.e5 Nfd7 5.d4 c5 6.Bb5 Nc6 7.0–0 Be7 8.dxc5 Bxc5 9.Bf4 0–0 10.Bg3 a6 11.Bd3 Nb4 12.Re1 Nxd3 13.Qxd3 b5 14.Nd4 Bb7 15.Nce2 Be7 16.Qf3 Nc5 17.Nf4 Qb6 18.Qg4 Rfc8 19.Nh5 Bf8 20.Bh4 g6 21.Nf6+ Kg7 22.Bg5 1–0

ALJEHIN Aleksandar Aleksandrovič (31. oktobar 1892, Moskva – 24. mart 1946, Estoril, Portugal), četvrti šampion svijeta u istoriji šaha (1927–1935, 1937–1946).

Aleksandar je sa šest godina naučio da igra šah i ubrzo je osjetio neodoljivu privlačnost prema igri. Borio se sa starijim bratom Aleksejem i sestrom Varvarom, kao i sa svojim vršnjacima iz gimnazije. Ali najviše je volio, kada bi došao kući, da se povuče u svoju sobu i satima razmišlja o pozicijama, uranjajući u čarobni svijet kombinacija. Ako bi neko ušao u sobu, mogao je primijetiti kako mu oči sjaje, potpuno zaokupljen svetim činom figura na šahovskoj tabli. Članovi porodice su ga čak nazivali Тишайшим („Najtiši“). Aleksandra to nije povređivalo, a učestvujući u turnirima u dopisnom šahu, ponekad bi se potpisivao kao „T. Aljehin“.

Sa 16 godina Aljehin debituje na turniru Njemačkog šahovskog kongresa u Diseldorfu. Nakon turnira, pobjeđuje u trening meču poznatog majstora K. Bardelebena rezultatom 4,5:0,5.

„Izuzetno nadaren“, bilo je mišljenje autoriteta koji su pratili Aljehineove partije iz tih godina. Ali njegov pravi uspon počinje nakon pobjede na Sve-ruskom turniru amatera u čast M. Čigorina u Peterburgu (1909). Dobio je titulu majstora i glavni nagradu – raskošnu porcelansku vazu, poklon car Nikolaja II.

U periodu 1910–1913, dok je bio student Petrogradskog pravnog fakulteta, Aljehin nastupa na nekoliko velikih ruskih i međunarodnih turnira, gdje se prvi put susreće sa svjetskim šahovskim velikanima – K. Šlehterom, J. Tarašem, O. Durasom, F. Maršalom, R. Tajhmanom, R. Špilmanom, S. Tartakoverom, M. Vidmarom – i pokazuje da je njihov dostojan rival. Njegove partije odlikovala je bogata mašta, hrabrost i originalnost napada, dalekovidost u proračunu, neočekivanost i ljepota žrtava. „Aljehin je odrastao kroz kombinacije, on je zaljubljen u njih“, govorio je o njemu E. Lasker. Još tokom Petrogradskog međunarodnog kongresa 1914. godine predvidio je veliki uspjeh ruskog majstora.

Zauzevši treće mjesto u tom „turniru šampiona“, odmah iza Laskera i Kapablanke, Aljehin sa 21 godinom postaje kandidat za svjetskog šampiona i sanja o usponu na šahovski Olimp. Ali dobro razumije koliko težak zadatak je pred njim. Za to je trebalo duboko prodrijeti u tajne pozicione igre, savladati tehniku odbrane i vođenja završnica, sa jednakim uspjehom igrati otvorena, zatvorena i poluotvorena otvaranja.

Međutim, Aljehinu su stajale na putu i druge prepreke. Prvi svjetski rat, dvije revolucije i građanski rat u Rusiji bacali su ga, kako se kaže, iz vatre u plamen. Nakon turnira u Manhajmu bio je interniran, a po povratku u Rusiju odlazi na front gdje je predvodio odred za spasavanje ranjenih. Kasnije je Aleksandar radio u krivičnoj policiji, pokušavao da se bavi glumom u filmu, bio prevodilac Kominterne… Ali ljubav prema šahu stalno ga je vraćala na misao da samo posvetivši život šahu može postići uspjeh. Tako odlučuje da emigrira iz Rusije u Francusku (1921).

Početkom i sredinom 20-ih godina, Aljehin neprekidno usavršava svoj stil, šahovsko umijeće analize, pokazuje izuzetnu snagu volje u prevazilaženju svojih slabosti. „Kroz šah sam uzdigao svoj karakter“, priznao je Aljehin. „Šah prije svega uči objektivnosti. U šahovskom svijetu možeš postati veliki majstor samo ako shvatiš svoje greške i nedostatke. Baš kao u životu.“

Duboko proučivši stvaralaštvo Laskera i Kapablanke, Aljehin je odlučio da ih nadmaši u onome u čemu su bili posebno jaki: u vještini vođenja jednostavnih pozicija i dubini psihološkog pristupa protivniku. Mnogo kasnije je zapisao:
„Za šahovsku borbu prije svega je potrebno poznavanje ljudske prirode, razumijevanje psihologije protivnika. Nekada smo se borili samo sa figurama, a mi se borimo i sa protivnikom – sa njegovom voljom, nervima, individualnim osobinama i – ne najmanje – sa njegovim taštinama.“

Kolosalni rad na usavršavanju svoje igre omogućio je Aljehinu da već početkom 20-ih godina pobjeđuje na velikim međunarodnim turnirima (Budimpešta, 1921; Hastings, 1922; Baden-Baden, 1925) i postane kandidat za meč sa svjetskim šampionom.

Evo završetka partije koju je Aljehin, zajedno sa pobjedom nad E. Bogoljubovim u Hastingsu 1922. godine, smatrao jednim od najsjajnijih dostignuća u svojoj šahovskoj karijeri.

Reti – Aljehin
Baden-Baden, 1925

26… Re3! 27.Nf3 cxb5 28.Qxb5 Nc3 29.Qxb7 Qxb7 30.Nxb7 Nxe2+ 31.Kh2 Ne4 32.Rc4! Nxf2 33.Bg2 Be6! 34.Rcc2 Ng4+ 35.Kh3 Ne5+ 36.Kh2 Rxf3! 37.Rxe2 Ng4+ 38.Kh3 Ne3+ 39.Kh2 Nxc2 40.Bxf3 Nd4! 41.Rf2 Nxf3+ 42.Rxf3 Bd5! 0–1

16.septembra 1927. u glavnom gradu Argentine, Buenos Ajresu, počeo je duel između svjetskog šampiona H. R. Kapablanke i A. Aljehina. U to vrijeme malo ko je sumnjao u ishod ovog meča, igranog do šest pobjeda. Od 10 prethodnih partija protiv Kapablanke, Aljehin nije pobijedio nijednu, a četiri je izgubio. Ipak, interesovanje za meč bilo je ogromno.

Već u prvoj partiji grmi: došavši do materijalne prednosti, Aljehin preciznom igrom pobjeđuje u 44. potezu. Ipak, nakon sedam susreta rezultat je već bio u korist Kapablanke – 2:1. Ali Aljehin pokazuje izuzetno samopouzdanje, postiže preokret u borbi i, pobjedivši u tri partije, više ne ispušta prednost u rezultatu. Posljednja, 34. partija, prekidana je dva puta. Prije drugog nastavka Aljehin se pojavio prvi u sali. Čekao je protivnika. Ali tada ulazi poslanik sa porukom: „Predajem partiju i želim vam sreću u tituli svjetskog šampiona. Moje čestitke vašoj supruzi. Kapablanka.“

Prikazujemo završetak 11. partije, koja se završila prelijepom mat pozicijom sa četiri dame (!) na tabli.

Kapablanka – Aljehin
Buenos Ajres, 1927

60…Rd8! 61.a6 Qf1! 62.Qe4 Rd2 63.Rxd2 cxd2 64.a7 d1Q 65.a8Q Qg1+ 66.Kh3 Qdf1+! 0–1

U narednim godinama Aljehin je dostojno potvrđivao svoju superiornost na nizu velikih međunarodnih turnira, prije svega u San Remu (1930) i Bledu (1931), gdje je postigao rekordni rezultat, osvojivši 21,5 poena od 26 i za 4,5 poena nadmašio drugoplasiranog.

Aljehin je četiri puta branio titulu u mečevima: protiv E. Bogoljubova (1929: +11, -5, =9; 1934: +8, -3, =15) i protiv M. Evea (1935: +8, -9, =14; 1937: +10, -4, =11). Nakon što je izgubio prvi meč od Evea, Aljehin je prvi put u istoriji šaha povratio titulu u revanš meču.

Šahovska karijera Aljehina obilježena je najvećim sportskim i kreativnim dostignućima. Igrao je na 92 velika turnira, a u 63 osvojio prva mjesta; učestvovao je u 23 meča. Ukupno je odigrao 1288 partija, od kojih je pobijedio u 750, remizirao 406 i izgubio samo 132.

Sveobuhvatna strast prema šahu nije značila da su Aljehinovi interesi i hobiji bili ograničeni. Vladao je nekoliko jezika, uključujući klasične – grčki i latinski, volio je književnost, muziku, slikarstvo, bavio se plivanjem, biciklizmom, igrao stoni tenis. Jednom su ga pitali zašto je 1925. godine odbranio doktorsku disertaciju iz pravnih nauka na Sorboni (Francuska). Odgovorio je: „Samo obrazovan čovjek može dosegnuti vrhove u šahu. Znanje širi vidike.“

I još jedan detalj – Aljehin je posjedovao fenomenalno pamćenje. Igrao je sjajno šah naslijepo.
„Za mene su šahovske partije, – govorio je Aljehin, – ne igra, već umjetnost“. Upravo takav odnos prema šahu demonstrirao je Aljehin i u svojoj praksi, i u brojnim radovima, među kojima su poznate knjige kao što su „Moje najbolje partije“, „Na putu ka višim šahovskim dostignućima“, zbirke međunarodnih turnira u Njujorku (1924. i 1927.), Kečkemetu (1927.), Notingemu (1936.) i druge.

Godine Drugog svjetskog rata, kao i Prvog, bile su za Aljehina vrijeme teških iskušenja. Po volji sudbine, našao se na teritoriji okupiranoj od nacista. Nastavio je da igra turnire, ali njegovo moralno i fizičko stanje se drastično pogoršalo. Nakon rata Aljehin je dobio poziv na meč od šampiona Sovjetskog Saveza M. Botvinika. Englezi su dali saglasnost da se susret održi u Londonu. Ali iznenada Aljehin je preminuo u Estorilu, blizu Lisabona, gdje je i sahranjen. Deset godina kasnije, 1956. godine, ostaci A. Aljehina preneseni su u Pariz, na groblje Monparnas, gdje mu je postavljen spomenik sa natpisom:
„Geniju šaha Rusije i Francuske“.

Aljehinova odbrana – otvaranje određeno potezima 1. e2-e4 Sf6, spominjan još u udžbeniku Algaiera (1811). Početkom 1920-ih koristio ga je moskovski šahista i šahovski kompozitor M. Kljackin (1897-1926), ali tek kada je Aljehin uveo otvaranje u međunarodnu praksu partijom protiv A. Štajnera (Budimpešta, 1921), dobio je priznanje. U daljoj analizi ovog otvaranja doprinos su dali mnogi poznati šahisti: S. Tartakover, E. Grunfeld, B. Kostić, S. Flor, V. Korčnoj, B. Larsen, V. Mikenas, V. Bagirov i drugi.

Ideja otvaranja – oslabljavanje pješaka u centru bijelih kroz figurinsko pritisak u kombinaciji sa pješackim udarom (d7-d6, f7-f6, c7-c5). Borba od samog početka dobija oštar, napet karakter. Među najčešće viđenim nastavcima u praksi su:

• Sistem četiri pješaka: 2. e5 Sd5 3. d4 d6 4. c4 Sb6 5. f4 de 6. fc Sc6 7. Le3 Lf5 8. Sc3 e6 9. Sf3 Le7
• Savremeni sistem: 2. e5 Sd5 3. d4 d6 4. Sf3 Lg4 5. Le2 e6 6. 0-0 Le7 7. c4 Sb6 itd
• Sistem razmjene: 2. e5 Sd5 3. d4 d6 4. c4 Sb6 5. exd exd6 6. Sc3 g6 7. Sf3 Lg4! 8. Le2 Lg7 9. Lg5 Dd7 itd
• Sistem proganjanja skakača: 2. e5 Sd5 3. c4 Sb6 4. c5 Sd5 5. Sc3 e6 6. Lc4 d6 7. Sxd5 exd5 8. Lxd5 c6 9. Lxf7+ Kxf7 10. cd De8 11. Df3+ Kg8 12. De3 Le6 13. Se2 Sd7 itd

i drugi.

„ALBUM FIDE“. Da li je moguće igrati prvenstvo svijeta u šahovskoj kompoziciji? Pokazalo se da jeste, ako se uspostave objektivni kriterijumi uporedne procjene uspjeha kompozitora prema rezultatima izbora njihovih djela. „Album“ je počeo da izlazi 1960. godine u Zagrebu, pod uredništvom N. Petrovića i pod okriljem Međunarodne šahovske federacije. U njega se uvrštavaju najbolja ostvarenja iz trogodišnjeg perioda. Svaki autor ima pravo da pošalje do 20 kompozicija objavljenih u tom razdoblju. Izbor najboljih vrši žiri međunarodnih arbitara za šahovsku kompoziciju.

„Album“ se sastoji od nekoliko odjeljaka – dvopoteznih, tropoteznih i višepoteznih problema, „vilinskih šahova“, u koje su uključeni i kooperativni i samomati, kao i retrozadatci. Ući u „Album“ za šahovskog kompozitora nije samo pitanje prestiža. Na osnovu njegovih rezultata dodjeljuju se međunarodne titule. Pravo na zvanje međunarodnog velemajstora stiču oni koji u „Albumima FIDE“ osvoje najmanje 70 poena, a majstora – 25 i više poena (zadatak – 1 poen, etida – 1 2/3). Prvi velemajstori postali su 1972. godine E. Viserman (Holandija), K. Mensfild (Engleska), G. Kasparjan i L. Lošinski (SSSR). „Album FIDE“ ne samo da sistematizuje najbolja djela, već i pomaže mladim kompozitorima da pronađu sopstveni stvaralački izraz.

ALGAJER (Allgajer) Johan (1763–1823), najjači austrijski šahista na prelazu iz 18. u 19. vijek i teoretičar šaha. Porijeklom iz Njemačke, Johan je u mladosti, po volji oca, počeo da izučava teologiju. Međutim, ne osjećajući poziv za to, napustio je rodni kraj i preselio se u Poljsku, gdje se i zainteresovao za šah. U Beč je Algajer stigao već kao prilično jak šahista i zarađivao je za život igrajući na opklade po kafanama, kao i nastupajući za šahovski automat Kempelen–Melcel.

Pravo stvaralačko zadovoljstvo donijela mu je tek knjiga koju je napisao – „Novo teorijsko i praktično uputstvo za šahovsku igru“ (Beč, 1795), koja je za njegova života doživjela četiri izdanja i smatrala se najboljim šahovskim udžbenikom na njemačkom jeziku. U njoj su sažeta dostignuća šahovske misli tog doba, ali je sadržavala i mnogo novog, naročito u metodici podučavanja igre.

Razvijajući Filidorove poglede, Algajer prvi put posvećuje značajno mjesto razradi plana u šahovskoj partiji. U odjeljku „Opšte teorijske osnove“ piše: „Umijeće dobrog šahiste sastoji se u tome da on: 1. Tačno poznaje vrijednost figura i njihovo međusobno djelovanje. 2. U pravom trenutku umije da izradi dobar plan. 3. Taj plan brzo i efikasno sprovede.“

Kao i kod Filidora, ni kod Algajera još nije postojala sistematska razrada teorije otvaranja. Pored toga, kao i francuski šahista, smatrao je da ne treba razvijati konje na f3 i c3 prije napredovanja pješaka na f4 i c4. Ipak, prikazane partije i brojni primjeri iz knjiga Lolija i Poncijanija svjedoče da je po svojim stvaralačkim težnjama bio skloniji živoj igri figura. Zato bečki majstor posebnu pažnju posvećuje Kraljevom gambitu, u kojem je imao i sopstveno originalno otkriće (Algajerov gambit – 1. e4 e5 2. f4 exf3 3. Sf3 g5 4. h4 g4 5. Sg5 h6 6. Sxf7 Kxf7). Među Algajerovim novinama treba istaći i tabele varijanti otvaranja sastavljene algebarskom notacijom, koje su se pojavile u trećem izdanju (1811), kao i poglavlje posvećeno psihološkim osobinama šahovske igre. 

Traktat Alfonsa Mudrog

U arapsko-španskoj i evropskoj šahovskoj kulturi srednjeg vijeka zapaženo mjesto zauzima „Knjiga igara“ kralja Alfonsa X Mudrog (1221–1284). Shvatanje uloge šaha u životu društva došlo mu je, izgleda, ne odmah. To je lijepo prenio njemački pisac Lion Fojhtvanger u istorijskom romanu „Španska balada“, govoreći o mladim godinama kralja i njegovoj ljubavi prema Rakeli, ćerki jevrejskog trgovca koji je iz Sevilje došao u Toledo, odgojenoj u mavarskim tradicijama:

„Ponekad su Alfonso i Rakel igrali šah. Rakel je igrala dobro, s očiglednim interesovanjem, dugo razmišljajući o svakom potezu. Alfonso se nervirao, molio je da igra brže. Ona bi s čuđenjem podigla oči sa table: u muslimanskim zemljama nije bilo uobičajeno požurivati protivnika. A on je jednom, žureći, nepromišljeno povukao potez i namjeravao da povuče potez nazad. Rakel se namrštila i blago mu objasnila pravilo: kad dotakneš figuru, moraš njome i igrati. Kod nas je drugačije, usprotivio se on i vratio potez.“

Drugačije je Alfonso doživljavao igru dvije decenije kasnije, kada je naredio da se sastavi „Knjiga igara“ (1283), u kojoj je prvi dio posvećen šahu kao najplemenitijoj igri, koja zahtijeva najveće umijeće. Knjiga je postala svojevrsna himna igri razuma. U njoj su izložena pravila šaha. Na svakoj stranici data je slikarska minijatura koja je služila kao umjetnički okvir šahovske kompozicije – mansube, najčešće preuzete iz istočnih traktata. Evo jedne od njih:

Crni počinje i daje mat u tri poteza.
1…Sb4+ 2. Txb4 Tc3+ 3. Kxc3 Te3 mat.

Među ličnostima prikazanim na 103 minijature nalaze se i sam Alfonso, kao i ljudi različitog društvenog položaja – vitezovi (hrišćani i muslimani), naučnici, trgovci, zanatlije, ljekari, muzičari, pa čak i predstavnici sveštenstva tri vjeroispovijesti – monasi, mule i rabini… Muškarci i žene, mladi i stari… Prema mišljenju savremenog istraživača ovog traktata, španskog istoričara šaha, međunarodnog majstora Rikarda Kalva (1943–2002), rukopis je diktirao sam kralj.

AMSTERDAM – turniri

Godine 1889. ovdje je održan prvi međunarodni turnir, na kojem je učestvovao i dvadesetogodišnji njemački majstor Em. Lasker. On je na kraju zaostao za pobjednikom takmičenja A. Bernom za jedan poen i zauzeo drugo mjesto.

U 20. vijeku Amsterdam je postao jedna od šahovskih prijestonica svijeta, u kojoj se svake godine održavaju najveća takmičenja. U periodu 1961–1981. organizator je bila poznata firma IBM, specijalizovana za proizvodnju računarske tehnike. Godine 1982. njih su zamijenili „Ohra-festivali“, koje je organizovala osiguravajuća kompanija „Ohra“ i koji su obuhvatali: glavni, takozvani „King-turnir“ sa učešćem 11 šahista, open-turnir po švajcarskom sistemu i masovni turnir sa učešćem do 200 ljubitelja šaha.

Od kraja 1980-ih godina ovdje se održavaju i memorijali M. Evea – takmičenja posvećena uspomeni na petog svjetskog šampiona. Inače, M. Eve je pobijedio na amsterdamskom turniru 1936. zajedno sa R. Fajnom, ispred A. Aljehina.

Među osvajačima prvih nagrada na turnirima u Amsterdamu bili su i drugi svjetski prvaci: M. Botvinik (1963. i 1966), B. Spaski (1–2. mjesta 1970. zajedno sa L. Polugajevskim), T. Petrosjan (1973), A. Karpov (1976, 1979, 1980, 1985, 1987), G. Kasparov (1988, 1994, 1996).

ANALIZA

Može se nazvati „šahovskim kiseonikom“. Jer, kao što je nemoguć život čovjeka bez kiseonika, tako je nezamisliv savremeni šah bez produbljene analize. Razlikuju se dvije vrste analize: za tablom, kada šahista u mislima računa varijante i kombinacije, ne pomjerajući figure; i kućna, kada nije ograničen vremenom i slobodno premješta figure. Kućna analiza je višestruka: to su i priprema u otvaranjima, i svestrano proučavanje odigranih partija, i, konačno, temeljno razmatranje pojedinih pozicija. Posebno je teško objektivno ocijeniti poziciju ako ona, na prvi pogled, obećava pobjedu.

… Na međuzonskom turniru u Latviji međunarodni majstor S. Buaziz (Tunis) odigrao je sjajnu partiju protiv engleskog velemajstora A. Majlsa i stekao nadmoćnu prednost. Partija je bila prekinuta i mnogi novinari su požurili da jave o senzaciji, smatrajući da će se Majls predati bez doigravanja. Međutim, doigravanje je ipak održano!

Buaziz – Majls
Riga, 1979.

42… Tc1 43. Tc2 Db1 44. Tdd2 Th1 (čini se da crni samo odugovlači i ne žele da se preda)
45. c7 (trebalo je prvo odigrati 45. Td8, a tek zatim 46. c7) 45…T:h3!! 46. K:h3 (bijeli je uvjeren u pobjedu, inače bi izabrao 46. Df1 Tg3+ 47. Kf2 T:f3+ 48. K:f3 D:f1+ 49. Ke4 i remi vječnim šahom) 46… Dh1+ 47. Dh2 D:f3+ 48. K:h4 Le7+ 49. g5 L:g5+!! Bijeli predaje, jer poslije 50. K:g5 slijedi mat u dva poteza: 50… f6+ 51. Kh4 g5# ili 51. Kg6 Dg4#.

Tako je velemajstor demonstrirao umijeće kućne analize!

Kako razviti sposobnost analiziranja pozicije? Glavno sredstvo je igra na takmičenjima. Jer tokom partije misaoni proces šahiste je naročito odgovoran i napet. Turnirska praksa pomaže da se savlada tehnika računanja varijanti, brzo donošenje odluka, čija se efikasnost stalno provjerava od strane protivnika.

Za mlade šahiste korisno je i sistematsko rješavanje zadataka i studija i, naravno, odigravanje partija majstora i velemajstora objavljenih u štampi. Pri tome treba, razmatrajući potez jedne strane, predlagati sopstveni nastavak, a zatim ga upoređivati s tekstom partije. Ako se varijante ne poklapaju, razumijevanju razloga pomažu komentari kvalifikovanih šahista. Usavršavanju analize doprinosi i komentarisanje sopstvenih partija.

Tu dolazimo do još jednog važnog pravca analize, koji u velikoj mjeri određuje uspjeh ili neuspjeh šahiste na takmičenju: sposobnost objektivne procjene jakih i slabih strana sopstvene igre, kao i donošenje zaključaka o stilu i omiljenim razvojnim šemama budućih protivnika u otvaranjima, na osnovu pažljivog proučavanja njihovih partija.

U svim ovim pitanjima veoma koristan može biti šahovski računar s različitim nivoima igre i sposobnošću da u memoriji čuva hiljade odigranih partija.

Analiza je jedna od glavnih sastavnih dijelova stvaralačke i istraživačke djelatnosti u šahu. „Onaj ko želi da postane vrhunski šahista“, naglašavao je M. Botvinik, „mora se usavršavati u oblasti šahovske analize“.

ANAND VISWANATHAN (rođen 1969.) -

Prvi indijski velemajstor (1988.). Takmičio se u meču za Svjetsko prvenstvo 1995. protiv Kasparova. Bio je FIDE svjetski nokaut šampion 2000. godine.

Viswanathan je odrastao kao sin željezničkog inženjera. Njegova starija sestra ga je naučila igrati šah. Otac, primjećujući njegove izuzetne sposobnosti, podsticao ih je na sve moguće načine. Porodica je jedno vrijeme živjela na Filipinima, a Anand je svaki dan gledao šahovske programe na televiziji. Dok je išao u školu, majka bi ih snimala i pokazivala mu uveče. Sa 13 ili 14 godina, Anand je već uspješno igrao na turnirima. Sa 16 godina predvodio je indijski tim na Svjetskoj šahovskoj olimpijadi 1986. godine, postigavši ​​7,5 poena od 11. Sa 17 godina postao je svjetski juniorski šampion, pobijedivši svog glavnog rivala, V. Ivančuka, 1987. godine. Godinu dana kasnije, postigao je normu za velemajstora. Njegova interesovanja nisu bila ograničena samo na šah; 1988. godine upisao se na Ekonomski fakultet u Madrasu.

Anandovu igru ​​odlikuje jedinstvena kombinacijska vizija i fenomenalna brzina mišljenja. Anand se naziva "indijskim Kapablankom i priznat je kao šahista koji najbrže računa na svijetu. Sljedeća partija karakteristična je za stil igre mladog Ananda.

Anand - Vasiukov
Delhi, 1987

35.Bxf6+! Bxf6 36.Nd2! Bf5 37.Bxf5 gxf5 38.Qxf5 Rf8 39.Qd7+ Rf7 40.Qxd6 Qxa2 41.Ne4 Qc4 42.Ng3 Be7 43.Qxe5+ Kg8 44.Re1 Bf8 45.Re4! Re7 46.Qg5+ Rg7 47.Qe3 Qf7 48.Rf4 Qd5 49.Qe8! Rf7 50.Rg4+ Kh8 51.Kh2 h6 52.Re4 Qd7 53.Qa8 Kh7 54.Re8 Bd6 55.Rh8+ Kg6 56.Qg8+ Rg7 57.Qb3 Kf6 58.Qf3+ Ke7 59.Qf8+ Ke6 60.Rxh6+ Kd5 61.Rxd6+! 1–0

Komentarišući ovu partiju na stranicama “64 - Chess Review”, velemajstor E. Vasjukov je napisao: "Konverzija prednosti i završni napad izvedeni su jasno i elegantno. Da, Anand će sada morati biti shvaćen ozbiljno."

Anand je posebno uspješno igrao u Indiji. U februaru 1991. godine pobijedio je u meču kandidata osmine finala protiv A. Dreeva u Madrasu rezultatom 6:2 (+4, -1, =2). Anand je izgubio od svog sljedećeg protivnika, Karpova, nakon teške borbe (Brisel, 1991; 3,5:4,5).

Njegova pobjeda na turniru u Reggio Emiliji (1991/92, Italija) bila je senzacionalna, gdje je osvojio prvu nagradu, ispred Kasparova, Gelfanda, Ivančuka, Karpova i drugih vodećih šahista. Takođe je brilijantno pobijedio šampiona svijeta.

Kasparov - Anand
Reggio Nelle-Emilia-Shchl, 1991/92

17…Qxa2! [17...Qxe2?! 18.Rxe2 Bxg2? 19.Rg1+-] 18.Bxf6 [18.Rxe4 Ernst 18...Nxe4 19.Qxe4 Qa1+ 20.Kd2 Qxh1 21.Qg4 f6 22.Nxe6 Rf7 23.Bxf6 Re8!–+] 18...Bg6! [18...Qa1+?! 19.Kd2 Qxh1 20.Rxe4 gxf6 21.Qg4+ Kh8 22.Qh4‚] 19.Ra3 Qd5 20.h4 [20.Be5 f6 21.Bd6!? (21.Bg3 Ernst 21...Qxd4 22.Qxe6+=) 21...Rfc8! (21...Qxd6 22.Qxe6+ Qxe6 23.Nxe6=; 21...Rfe8? 22.Nb5 a6 23.Nc7±) 22.Qxe6+ (22.c3 Qxd4 23.Qxe6+ Bf7 24.Qe7 Qxf2–+) 22...Qxe6 23.Nxe6 Rxc2+ 24.Kd1 Rc6µ] 20...gxf6 21.h5 Qxd4 22.hxg6 hxg6µ 23.Rah3 f5 24.Rh4 f4! [24...Qf6 25.Qe3 Rfd8 26.Qh3 Kf8 27.Rh8+ Ke7 28.Qa3+ Kd7 29.Rd1+ Kc6 30.Qa4++- Kc7 (30...Kb7? 31.Rd7+ Rxd7 32.Qxd7+ Ka6 33.Rxa8+-) 31.Rdxd8! (31.Rd7+ Rxd7 32.Rxa8 Kd6÷) 31...Rxd8 32.Qxa7+ Kc6 33.Rh3‚] 25.Qf3 Rac8 26.Rxf4 [26.Qh3 Qxf2! 27.Rh8+ Kg7 28.Rh7+ (28.Qh6+ Ernst 28...Kf6–+) 28...Kf6 29.c3 Qe3+–+] 26...Qc5 27.c3 Kg7 28.Rhh4 Qe5 29.g3 Qe1+ 30.Kc2 Rcd8 31.Rd4 Qe5 32.Rhf4 Qc7 33.Qe3 e5!–+ 34.Rxd8 Rxd8 35.Re4 Rd5 36.g4 b5 37.g5 Qd6 38.f3 a5 39.Qe2 Qe6 40.Qh2 Qf5 41.Qg3 Qd7 42.Qe1 b4 43.cxb4 [43.Rxe5 Ernst 43...Qa4+ 44.Kc1 bxc3! 45.bxc3 45.Txd5? Da1+. 45...Qf4+ 46.Re3 Rd3–+] 43...Qa4+ 44.b3 [44.Kc1 Ernst 44...axb4 45.Rxe5 Rd6–+; 44.Kc3 Ernst 44...Qc6+ 45.Rc4 axb4+ 46.Kxb4 Rb5+ 47.Kc3 Qxf3+ 48.Kc2 Qb3+–+] 44...Qa2+ 45.Kc3 [45.Kc1 Ernst 45...axb4 46.Qxb4 Qa1+ 47.Kc2 Qd1+–+] 45...a4! 46.bxa4 Qa3+ 47.Kc2 Qxa4+ 48.Kc3 Qa3+ 49.Kc2 Rd3 0–1

Ovaj završetak ističe dubinu Anandovog strateškog pristupa igri, brilijantnost njegovih kombinacijskih ideja i njegovo vjerovanje u neiscrpnost kreativnih mogućnosti. šahista.

Godine 1992. Anand je pobijedio u trening meču protiv Ivančuka, koji je u Linaresu organizirao neumorni Señor Rentero, rezultatom 5:3 (+3, -1, =4); a zatim je briljantno nastupio na Aljehinovom memorijalu u Moskvi, gdje je podijelio prvo i drugo mjesto s Gelfandom.

Poslije izlaska Kasparova iz FIDE (1993) i formiranja dva paralelna svjetska prvenstva, Anand je učestvovao u oba, znatno obogativši svoje iskustvo u mečevima i naročito se istakavši na PŠA prvenstvima. Pobijedivši u kandidatskim mečevima O. Romanišina (5:2), M. Adamsa (5,5:1,5) i G. Kamskog (6,5:4,5), postao je protivnik G. Kasparova u meču za svjetsko prvenstvo.

Anand se ozbiljno pripremao za „meč života“, posvetivši posebnu pažnju ne samo šahovskoj teoriji već i jogi, fizičkim vježbama, satima je vozio bicikl. Pred meč je rekao novinarima:
„Osjećam čudan osjećaj, moram da učestvujem u eksperimentu sa ciljem da pobijedim samog Kasparova, pred kojim gajim duboko poštovanje. On je izuzetno moćan šahista. Igru umije da proračuna do najsitnijih detalja, potez po potez, i zato već u otvaranju stiče odlučujuću prednost. U meču iz 1993. godine sa Najdželom Šortom Kasparov je bukvalno raznio Engleza, ne dajući mu ni da dođe k sebi.“

Moguće je da je upravo takvo raspoloženje bilo razlog njegovog budućeg poraza. Vegetarijanac u životu, Anand je u određenoj mjeri bio i „vegetarijanac“ za šahovskom tablom. Dugo vremena, na primjer, priznavao je samo 1. e2–e4, a pošto je „sicilijanska odbrana“ (1… c7–c5!) omiljeno „jelo“ Kasparova kada igra crnim figurama, postaje jasno zašto je upravo to otvaranje dominiralo u njihovom meču. Meč je odigran u Njujorku (1995) i završen je porazom izazivača – 8,5:12,5 (+1, −5, =14) (vidi PŠA svjetska prvenstva).

Međutim, poraz nije postao tragedija za indijskog velemajstora. U nastupajućem periodu šahovske „renesanse“ značajnu ulogu imalo je i njegovo vjenčanje sa lijepom Arunom, koje je blagotvorno uticalo na njegovu auru.

U narednim godinama Anand je ostvario nove velike uspjehe. Dovoljno je pomenuti pobjede na turnirima u Beogradu (1997), Dos Ermanasu (1997), Bilu (1997), Linaresu (1998, 21. kategorija FIDE) i Tilburgu (1998). Dva puta je nagrađen prestižnom nagradom „Oskar“ (1997. i 1998), koju časopis „64 – Šahovski pregled“ dodjeljuje najboljem šahisti godine.

Anand je osvojio i veliki broj turnirskih „skalpova“ na superturnirima u brzom šahu. Pobjednik etape „Gran-prija“ u Moskvi „Kremaljske zvijezde“ (1994), Monaku (1994), Ženevi (1996), Frankfurtu (1997)…

Godine 1998. Anand je bio na korak od titule svjetskog prvaka FIDE. Pobjedom na završnom turniru 1997. u Groningenu, u takmičenju po nokaut-sistemu (Nikolić, Halifman, Almaši, Širov, Gelfand, Adams), Anand je u superfinalu u Lozani izgubio od Karpova, koji je nastupio bez kvalifikacija. Predosjećajući kakve posljedice takva nepravda može imati po njega, Anand je u intervjuu za list „Sport-ekspres“ rekao:
„Mislim da bi trebalo da uđemo u 21. vijek zaboravivši na privilegije i da igramo normalna svjetska prvenstva…“

Bio je to vapaj duše simpatičnog, mirnog, uvijek nasmijanog, mudrog i zagonetnog Višija (kako ga zovu prijatelji šahisti) Ananda, koji je na prelazu vjekova ostao jedan od lidera svjetskog šaha.

• U septembru 2000. Anand je postao pobjednik Svjetskog kupa, koji je organizovao predsjednik FIDE K. Iljumžinov, a koji je održan u Kini. U finalu je pobijedio J. Barejeva rezultatom 1,5:0,5. Krajem 2000. godine osvojio je i titulu svjetskog prvaka FIDE u nokaut-sistemu.

Na dan 1. jula 2002. indijski šahista zauzimao je 3. mjesto na FIDE rejting-listi (iza G. Kasparova i V. Kramnika). Njegov individualni rejting iznosio je 2755.

ENGLESKO OTVARANJE. Otvaranje, koje počinje potezom 1. c2–c4, prvi put je primijenio engleski majstor Hauard Staunton tokom meča sa Sen-Amanom (1843). Razvoju ovog otvaranja doprinijeli su poznati šahisti I. Cukertort, A. Nimcovič, R. Reti i A. Rubinštajn. Još veću popularnost otvaranje je steklo sredinom 20. vijeka zahvaljujući novim varijantama i strateškim idejama savremenih teoretičara i praktičara, uključujući i svjetske prvake. Tako je, na primjer, u meču za svjetsko prvenstvo Kasparov – Karpov (Sevilja, 1987) prvak u 10 partija od 12 započinjao potezom 1. c4.

Ovo otvaranje je zanimljivo zato što omogućava bijelom da „drži u tajnosti“ svoje namjere i planove. Na primjer, nakon odgovora 1… e5 imaju mogućnost da izaberu sicilijansku odbranu s promjenjenom bojom figura i dobitkom tempa, a poslije 1… c5 nastaje tzv. simetrična odbrana, takođe sa veoma raznovrsnim nastavcima. Mnoštvo puteva razvoja otvara se i pred crnima, koji takođe mogu prevesti igru u druge sisteme otvaranja – damin gambit, staroindijsku odbranu, sicilijansku odbranu, Grinfeldovu odbranu, odbranu Kara-Kan.

ANDERSEN (Anderssen) Adolf (1818–1879), jedan od najjačih šahista sredine 19. vijeka, istaknuti predstavnik šahovskog romantizma.

19.vijek podario je svijetu dvojicu velikih Andersena – čudesnog danskog bajkopisca Hansa Kristijana (1805–1875) i njemačkog genija šahovskih kombinacija Adolfa. Stvaralaštvo ovih savremenika bilo je obasjano čarobnim svjetlom mašte i djela svakog od njih stekla su besmrtnost.

…U jesen 1851. učenici jednog od viših razreda Fridrih-gimnazije u gradu Breslau s nestrpljenjem su očekivali početak časa matematike. I tada je u kabinet ušao visok, pomalo pogrbljen muškarac s masivnim čelom i proćelavom glavom i, kao i uvijek, zbunjeno i dobrodušno pozdravio mladiće, čestitajući im početak nastave.

• Kao odgovor začuo je jednoglasno i gromoglasno: „Živio! Živio Adolf Andersen!“

Da, upravo je ljeto 1851. donijelo Andersenu veliku slavu: u Londonu je pobijedio na prvom međunarodnom šahovskom turniru u istoriji i postao jedan od najpopularnijih ljudi u Njemačkoj. Desetine šahovskih udruženja s ponosom su se nazivale „klubovima imena Andersena“. Novine su donosile zanimljive epizode iz njegove biografije, a majstori su s oduševljenjem komentarisali njegove partije.

Adolf je naučio da igra šah sa 9 godina. Sa 23 godine nastupio je na šahovskoj sceni kao šahovski kompozitor, objavivši zbirku problema koji su se odlikovali originalnim zamislima i elegantnim rješenjima.

A. Andersen, 1842

1.Lh5!! K:h5 2. Kg7 h6 3. Kf6 Kh4 4. Kg6#.

Krajem 1840-ih godina Andersen je odigrao nekoliko mečeva sa iskusnim majstorima „Berlinske plejade“ – D. Harvicom, L. Bledovom i T. Lazom, što mu je poslužilo kao dobra praktična škola. Njegova prava snaga i talenat ispoljili su se na turniru u Londonu 1851, gdje je pobijedio u mečevima protiv L. Kizerickog (2,5:0,5), J. Sena (4:2), G. Stauntona (4:1) i M. Vajvila (4,5:2,5). Još dugi niz godina Andersen nije imao ravnog sebi u Evropi. Jedino je od Amerikanca P. Morfija izgubio u meču 1859. godine u Parizu, rezultatom +2, −7, =2. Tri godine kasnije Andersen je ponovo pobijedio na međunarodnom turniru u Londonu (1862, +12, −1, =0).

„Njegov blistavi stil, ljepota kombinacija i dubina misli bili su izuzetni“, pisao je o Andersenu prvi svjetski prvak V. Štajnic. Najljepše zamisli i neponovljivi kaskadni žrtveni napadi, koje je Andersen realizovao u partijama protiv L. Kizerickog (1851) i Ž. Difrena (1852), ušli su u istoriju šahovske umjetnosti pod zvučnim nazivima „Besmrtna“ i „Vječito zelene“ partija. Evo još jednog primjera njegove brilijantne igre u napadu.

Andersen – Cukertort
Berlin, 1871

24.La6!! Lb6 (poslije 24… Lxa6 odlučivalo je 25. Da5!! Lb6 26. D:a6+ Kb8 27. a4) 25. Db5 T:g3 26. hg Sd4 27. Dd3! S:f3+ 28. gf L:a6 29. D:a6+ Kb8 30. Dc4 Ka8 31. Kg2 Tf8 32. Tb3 h5 33. a4! h4 34. a5! h3+ 35. Kh1! L:a5 36. De4+ d5 37. Da4 Lb6 38. Dc6+ Kb8 39. D:c7+ Ka8 40. Dc6+ Kb8 41. T:b6+ ab 42. D:b6+ Ka8 43. Da6+ Kb8 44. Tb1+. Crni predaje.

Mnogo je Andersen učinio za razvoj šaha i kao urednik popularnih časopisa u Njemačkoj i inostranstvu „Deutsche Schachzeitung“ (1851–59) i „Neue Berliner Zeitung“ (1864–71). Po Andersenu je nazvano otvaranje koje je on izmislio – 1. a2–a3, a koji je prvi put primijenio u meču protiv P. Morfija. Povodom 150-godišnjice rođenja A. Andersena organizovana su dva međunarodna turnira u gradu Büzumu (Njemačka), na kojima su pobijedili R. Hibner (1968) i B. Larsen (1969).

ANDERSSON (Andersson) Ulf (r. 1951), švedski velemajstor.

„Šah je moj život, nikada se nisam ni zamislio nad mogućnošću da se bavim nečim drugim i potpuno sam zadovoljan time što sam postao šahista“, kaže Ulf. Bilo mu je potrebno svega 10 godina da pređe put od početnika u šahu do velemajstora. Već sa 20 godina Andersson je, pobijedivši na velikom međunarodnom turniru posvećenom 350-godišnjici švedskog grada Geteborga, postao velemajstor. Otkako je postao profesionalni šahista, svake godine je učestvovao na 8–9 takmičenja. Glavne karakteristike njegovog stila su umijeće odbrane i virtuozna igra u završnici. Rijetka specifičnost njegove igre, kako priznaju protivnici, jeste osjećaj za poziciju, suptilna igra pri formiranju pješačke lančane strukture na šestom redu. Probijanje te pješačke barijere izuzetno je teško.

Geler – Andersson
London, 1982

15…Bxc3 16.Qxc3 Nxe4 17.Bxd8 Nxc3 18.bxc3 Nxd8 19.Rd1 Be6 20.Rxd6 Rc8 21.Rd3 Re8 22.Re3 Kf8 23.Bb5 Re7 24.Rd2 Rec7 25.Be2 a6 26.Bf3 Ke7 27.Rdd3 g6 28.Nd4 Kf6 29.Nxe6 Nxe6 30.Bg4 Ke7 31.Bxe6 fxe6 32.Rh3 h5 33.Rhg3 Rg8 34.Kf2 Rc5 35.Ke2 Ra5 36.Kd2 Rxa2 37.Rd4 Ra5 38.c4 Rc5 39.Rb3 Rb8 40.Rg3 g5 41.Rgd3 Kf6 42.h3 Rbc8 43.Rf3+ Ke7 44.Rb3 b5 45.cxb5 Rxc2+ 46.Kd3 Rxg2 47.Re4 Rd8+ 48.Kc4 Rc2+ 49.Kb4 Rb8 0–1

„Švedski šahista jedan je od najšarmantnijih velemajstora na svijetu“, pisao je L. Polugajevski. „Svi mi veoma volimo Ulfa – tihog, smirenog, veoma blagog čovjeka, uvijek nasmijanog, dobronamjernog, koji u šahu ima svoje neponovljivo lice. On voli šah nesebično, sviđa mu se sam proces igre, a sportska strana kao da odlazi u drugi plan. Partije Anderssona uvijek je zanimljivo gledati i analizirati.“

Ipak, naravno, ni Ulf nije lišen sportskih ambicija. Dovoljno je istaći njegova briljantna ostvarenja na turnirima sa jakim velemajstorskim sastavom u Londonu i Torinu (1982), gdje je podijelio 1–2. mjesto sa A. Karpovom, pobjede u Hastingsu (1978/79 i 1980/81), Vajk-an-Zeu (1983), Rimu (1985 i 1980) i Ređo Emiliji (1985/86). Andersson je manje sklon igranju mečeva. Tako je, od tri duela odigrana sredinom 70-ih godina, u dva izgubio – od M. Talja (1975; rezultatom 3,5:4,5) i L. Kavaleka (1978; 3,5:6,5) – a jedan dobio, protiv B. Larsena (1975; 5,5:2,5).

ARAHAMIJA Ketevan Revazovna (r. 1968), gruzijska šahistkinja, velemajstor, kandidatkinja za svjetsku šampionku.

Tokom kvalifikacionog turnira za Svjetski kup, održanog u Moskvi (1989), oko stola za kojim se, ne ustajući punih pet sati, borila mlada, simpatična brineta, stalno se okupljala masa gledalaca, koje je, naravno, privlačila njena ravnopravna borba sa muškarcima. Međutim, djevojka kao da nije primjećivala „navijače“ – bila je potpuno zaokupljena borbom. Ketevan je ostvarila niz pobjeda nad velemajstorima. „Smatram da je igranje protiv muškaraca veoma korisno“, rekla je. Već naredne godine Arahamija je postala prvakinja SSSR-a, osvojivši jubilarno 50. prvenstvo zemlje. Srećna dobitnica zlatne medalje odmah se našla pod unakrsnom paljbom novinarskih pitanja. O njoj su željeli da znaju sve: ko joj je otac (agronom), ko majka (nastavnica biologije), u koliko je godina povukla prvi šahovski potez (sa šest!), koliko ima sestara (dvije), omiljena boja (crna), omiljeno voće (kivi), omiljena pjevačica (Patrisija Kaas), omiljeni pjesnik (Mihail Ljermontov).

Inače, i G. Kasparov ima omiljenog pjesnika – Ljermontova. Nije li to srodstvo duša sa Kavkaza, o kojem je tako nadahnuto pisao Ljermontov? Možda nije slučajno ni to što se Ketevan naročito dopada stil igre Kasparova: ona se divi njegovoj energiji i svestranosti. U početku je grafikon pobjeda Ketevan Arahamije podsjećao na Kasparovljev uspon ka najvišem pijedestalu: svjetska prvakinja među djevojkama (1985), učesnica turnira kandidatkinja (1988), prvakinja SSSR-a (1990). Među njenim uspjesima su pobjede na ženskom turniru u Džakarti (1993) i međuzonskom turniru u Kišinjevu (1995). Osvojila je zlatnu medalju u sastavu ženske reprezentacije Gruzije na Svjetskoj olimpijadi u Moskvi (1994). Danas živi u Velikoj Britaniji.

ARBITAR (od latinskog arbiter – posmatrač, sudija). U šahu, kao i u drugim sportovima, važna je uloga sudije u sprovođenju takmičenja. On učestvuje u pripremi mjesta takmičenja, stvaranju normalnih uslova za učesnike i gledaoce, sprovodi žrijebanje, sastavlja raspored kola, kontroliše poštovanje pravila i dužan je da rješava nastale sporove i slično. Na odgovornim takmičenjima sudije se biraju među uglednim šahistima sa velikim iskustvom u toj djelatnosti i nosiocima FIDE titule međunarodnog arbitra. Na takmičenjima najvišeg nivoa – mečevima za svjetsko prvenstvo i na Svjetskim olimpijadama – kao glavni sudije naročito su se istakli velemajstori L. Šmid, A. O’Keli, S. Flor, J. Averbah, kao i međunarodni arbitri G. Gajsen (Holandija), L. Abramov (Rusija) i drugi.

Poslije finalnog meča kandidata 1974. godine Karpov – Korčnoj, glavni sudija O’Keli i njegov zamjenik Flor ovako su se izjasnili o „srcu i savjesti arbitra“.

O’Keli: „Treći put obavljam dužnost glavnog arbitra na mečevima najvišeg nivoa. Takav posao zahtijeva ogromno ulaganje vremena (za svaki meč – po dva mjeseca, ili pola godine života!), kao i fizičkih i nervnih snaga. Ipak, osjećam veliko stvaralačko zadovoljstvo.“

S. Flor: „Šta se zahtijeva od arbitra na ovakvim takmičenjima? Maksimum takta, učtivosti i poštovanja prema učesnicima (posebno prema onome koji zaostaje u rezultatu). Velemajstori ni u kom slučaju ne smiju osjetiti da su simpatije arbitra na strani jednog od njih. Tokom meča arbitar se najbolje treba uzdržavati od izjava, a pogotovo od prognoza. Njegova je dužnost da stvori idealne uslove za stvaralački proces.“

ARGENTINA (República Argentina). Sa šahom su ovu južnoameričku zemlju upoznali još u 16. vijeku španski konkvistadori koji su je osvojili. Prvi šahovski klub u Buenos Ajresu, „El Progreso“, otvoren je 1860. godine. Početkom 20. vijeka centar šahovskog života u zemlji postaje Argentinski šahovski klub, smješten u raskošnoj četvorospratnoj zgradi u centralnom dijelu grada. Klub je organizovao takmičenja i pozivao na gostovanja inostrane majstore. Godine 1914. ovdje je prvi put nastupio H. R. Kapablanka. Klub je izdavao šahovski časopis „Revista del Club Argentino de Ajedrez“ i od 1921/22. organizovao prvenstva zemlje.

U jesen 1927. Argentina je proživljavala „šahovsku groznicu“: više od dva mjeseca u Buenos Ajresu je trajao meč za svjetsko prvenstvo Kapablanka – Aljehin. „Tada su kod nas nastali novi klubovi, mladi su se počeli više zanimati za šah“, prisjećao se mnogo godina kasnije sekretar Šahovske federacije Argentine M. Mogilevski.

Godine 1939. u Buenos Ajresu je održana Svjetska olimpijada, ili kako se tada nazivala, „Turnir nacija“. Tokom takmičenja šahisti su saznali za početak Drugog svjetskog rata i mnogi od njih odlučili su da se ne vraćaju u Evropu zahvaćenu ratnim plamenom. Među njima su bili M. Najdorf iz Poljske, E. Eliskases iz Njemačke, G. Štalberg iz Švedske i drugi. Njihova dalja djelatnost doprinijela je razvoju šaha u zemlji i pojavi novih talentovanih majstora i velemajstora. Nije slučajno što je reprezentacija Argentine postala jedan od ozbiljnih suparnika reprezentaciji SSSR-a na prvim poslijeratnim olimpijadama. Godine 1950, 1952. i 1954. argentinski tim je osvajao srebrne medalje, a 1958. i 1962. bronzane. Na turnirima kandidata 1950-ih godina igrali su M. Najdorf, O. Panno i G. Pilnik. O. Panno je 1953, a K. Belicki 1959. godine osvajao omladinska svjetska prvenstva. Veliku svjetsku slavu stekli su tokom 40–60-ih godina tradicionalni međunarodni turniri u Mar del Plati i Buenos Ajresu. Na njima su nastupali vodeći velemajstori svijeta: Fišer, Spaski, Smislov, Bronštajn, Petrosjan, Larsen, Štejn, Polugajevski, Meking i drugi.

Godine 1971. u glavnom gradu, u teatru „San Martin“, održan je finalni meč kandidata Fišer – Petrosjan. Odigravan je u trinaestospratnoj zgradi u kojoj su se nalazili muzeji modernističke umjetnosti i zlata drevnih Inka. U jednoj od muzejskih sala nalazila se i demonstraciona tabla, a majstori su objašnjavali tok borbe.

Ako je taj meč simbolizovao odnos prema šahu u zemlji kao prema umjetnosti, onda je sedam godina kasnije drugo grandiozno takmičenje – 23. Svjetska olimpijada – stavilo akcenat na drugu stranu ove uzbudljive borbe. „Šah je sport!“ – takav je moto mogao pratiti olimpijadu, održanu na tri sprata čuvenog stadiona „River Plejt“, gdje je iste godine (1978) fudbalska reprezentacija Argentine pobijedila u finalu Svjetskog prvenstva. Inače, neki poznati argentinski šahisti su svestrani sportisti. Tako se međunarodni velemajstor Danijel Ugo Kampora (r. 1957) bavi i tenisom i biciklizmom.

Među šahovskim kompozitorima Argentine međunarodno priznanje stekao je Arnolda Elerman (1893–1969), autor oko pet hiljada problema, od kojih je 120 nagrađeno prvim nagradama.

U septembru 2000. godine u Buenos Ajresu održan je prvi memorijal istaknutog argentinskog šahiste M. Najdorfa. Pobjedu je odnijela J. Polgar (6,5 poena iz 9). Slijedili su: 2. V. Bologan (6,5), 3. A. Širov (6) i 4. A. Karpov (5,5 poena).

ARHEOLOGIJA I ŠAH.
Pogledajte pažljivo šahovske figure: zar nije zanimljivo saznati zašto izgledaju baš tako, a ne drugačije? Kakve su bile kada je igra tek nastala, zašto i kako su se mijenjale? Na sva ta pitanja danas odgovore daju arheološka iskopavanja. Štaviše, u zemlji pronađeni „nijemi svjedoci“ davnih bitaka na tabli od 64 polja pomažu u razotkrivanju tajne porijekla ove mudre igre i njenog početnog razvoja.

Najstarije šahovske figure otkrivene su 1977. godine u Afrasiabu (drevni Samarkand, Uzbekistan) u ekspediciji kojom je rukovodio Ju. Burjakov. Sedam vješto izrezbarenih figurica od slonovače, visine 3–4 cm, prema keramičkim predmetima i novčićima pronađenim u njihovoj blizini, datiraju se u sredinu 8. vijeka. Međutim, snažno istrošena površina figura navela je naučnike da pretpostave i raniji period – 7. vijek. Među njima su dvije pješake, izrađene u obliku ratnika koji kleče na desnom koljenu i u lijevoj ruci drže štit, a u desnoj kratki mač; konj i slon sa naoružanim jahačima; kralj – takođe u liku jahača, ali na trojci konja i sa simbolom vlasti – buzdovanom u ruci. Još jedan jahač, naoružan mačem i štitom, na masivnoj životinji koja je sa strane ličila na konja, a sprijeda na lava, predstavljao je farzina (današnju kraljicu). Podjednako je zanimljiv i ruh (top), koji podsjeća na dio drevne indijske ratne kočije (ratha), sa dva konja, kočijašem i ratnikom u borbi.

Ovo otkriće je od velikog značaja za proučavanje problema porijekla šaha i za određivanje ranije pronađenih pojedinačnih figura u zemljama Centralne Azije. Kada je ovaj region u 8–9. vijeku bio osvojen od strane Arapa, pod uticajem njihove religije – islama, koji je zabranjivao prikazivanje ljudskih likova – figure su poprimile apstraktne geometrijske oblike: izrađivane su u vidu malih cilindara i konusa sa ispupčenjima. Takve figure nalaze se kako u Aziji, tako i u Evropi, gdje je igra dospjela približno u 10–11. vijeku. Tipične za istočnu simboliku tog vremena su, na primjer, figure visine 3,5–4 cm, pronađene 1886. godine u Adelshofenu (Njemačka) i koje se danas čuvaju u Njemačkom nacionalnom muzeju u Nirnbergu. Slične figure iz 10. vijeka otkrili su arheolozi 1932. godine u Venafru (Italija) i 1962. u Sandomježu (Poljska), u stambenoj kući poluzemuničkog tipa iz 10–11. vijeka. Ovdje je pronađen gotovo kompletan set (bez tri pješaka) koštanih figura arapskog tipa, ali sa linearnim ornamentom karakterističnim za slovenske rukotvorine (visina oko 2,5 cm).

Brojni su nalazi figura arapskog tipa iz 10–12. vijeka, visine 2–4 cm, prilikom iskopavanja gradova Stare Rusije – Kijeva, Minska, Drucka, Vitebska, Turova i drugih, kao i Novgoroda, gdje je samo tokom dvadeset godina (1951–1970) pronađeno više od stotinu figura iz 12–15. vijeka. Zbog vlažnog tla ovdje se sačuvao veliki broj predmeta od drveta.

U 12–13. vijeku u Evropi, zahvaljujući primjeni struga, šahovske figure počele su da se mijenjaju, dobijajući stabilnu okruglu osnovu i elegantne višeslojne oblike. U narednim vijekovima ovaj tip „tokarenih“ figura postao je dominantan i, konačno, sredinom 19. vijeka prerastao u danas dobro poznate figure stauntonskog tipa.

1.Šahovske figure iz Afrasiaba, 7–8. vijek. Slonovača. Muzej istorije kulture i umjetnosti Uzbekistana, Samarkand.

2.Apstraktne arapske figure: Venafro (Italija), 10. vijek. Kost. Arheološki muzej u Neapolju.

3.Top. Grodno, prva polovina 12. vijeka. Kamen. Grodnenski istorijsko-arheološki muzej.

4.Karta arheoloških nalaza šaha na Rusi, 10–13. vijek.

5.Šahovske figure, 13–15. vijek. Drvo, kost, kamen. Istorijsko-umjetnički muzejski-rezervat, Novgorod.

6.Kralj. Sluck, 12. vijek. Kost. Odjeljenje za arheologiju Instituta za istoriju Akademije nauka Bjelorusije, Minsk.

7.Skandinavske šahovske figure. Ostrvo Luis. Oko 1200. godine. Kost. Britanski muzej, London.

Dolaskom u Evropu, šah je ovdje bio shvaćen kao ratna igra, pa su se uporedo s apstraktnim figurama pojavile i figurativne. Veliko otkriće takvih šahovskih figura učinjeno je 1831. godine na ostrvu Luis (Hebridska ostrva), gdje je pronađeno 78 koštanih figura (visine 8–10 cm) skandinavskog porijekla iz 12–13. vijeka. U skladu sa nazivima kod Vikinga, one prikazuju kraljeve, kraljice, biskupe, konjanike i pješačke ratnike. Samo pješaci imaju apstraktan karakter.

Kao i na Zapadu, drevne figurativne šahovske figure na Rusi realistički odražavaju vojni način života. Svi nalazi potiču iz 12–13. vijeka. Među njima su dvije glavne figure: jedna kneza sa štitom i mačem (Berestje), druga cara na prijestolu (Sluck); dva topa koji prikazuju ratne brodove (Grodno i Volkovisk); pješak u obliku bubnjara (Volkovisk) i konj (Novgorod).

Dostignuća arheologije posljednjih decenija omogućila su jednom od autora ove knjige da sastavi tipologiju drevnih šahovskih figura od 11. do 17. vijeka i da prikaže zakonitosti njihove evolucije od srednjovjekovnih oblika ka savremenim. Ova tabela objavljena je u knjizi I. M. Lindera „Šah na Rusi“ (2. izdanje, Moskva, 1975).

ATAK.
Šah je igra koja simbolizuje vojni sukob i zato je u nju prirodno ušao pojam napada kao najodlučnijeg puta ka pobjedi. To može biti ofanziva na krilima ili u centru, napad na loše postavljenu figuru, ili juriš na rokadnu poziciju, gdje je meta napada protivnikov kralj. Što je takav napad bolje pripremljen, to su veće šanse za uspjeh. Još je prvi ruski majstor A. Petrov pisao 1824. godine: „Dobar igrač se prepoznaje po tome kada napada protivnika, ne oslanjajući se na njegove greške, već na najpouzdanije proračune.“

Razlikuje se nekoliko vrsta napada — pješački, figurama i kombinovani. Mnogo toga zavisi od konkretne pozicije: da li ona ima otvoren ili zatvoren karakter, postoje li kod protivnika ranjive tačke, da li aktivna strana vlada otvorenim linijama, da li je protivnički kralj zadržan u centru ili je uspio da izvrši rokadu. Kada je riječ o napadu na rokadnu poziciju, u teoriji središnjice  razrađen je čitav niz taktičkih postupaka i metoda. Među njima su pješački napad, otvaranje jedne od linija na krilu, žrtva pješaka ili figure radi razbijanja pješačkog zaklona kralja. Ipak, i uz sve ove pretpostavke, uspjeh napada u velikoj mjeri zavisi od njegove dosljednosti, odlučnosti i hrabrosti napadača. Kao primjer tome služi fragment iz partije američkog majstora Pola Morfija protiv poznatog engleskog šahiste Henrija Berda.

Berd – Morfi
London, 1858

17… Rxf2! (s ciljem da se oslobodi treći red za prebacivanje dame na damno krilo) 18.Bxf2 Qa3!! 19.c3 Qxa2 20.b4 Qa1+ 21.Kc2 Qa4+ 22.Kb2 Bxb4 23.cxb4 Rxb4+ 24.Qxb4 Qxb4+ 25.Kc2 e3! 26.Bxe3 Bf5+ 27.Rd3 Qc4+ 28.Kd2 Qa2+ 29.Kd1 Qb1+ 0–1

Ponekad nastaju pozicije u kojima napadaju oba protivnika. Takve situacije su moguće, na primjer, u sicilijanskoj odbrani, staroindijskoj odbrani, Grinfeldovoj odbrani, kada se protivnici rokiraju na različite strane. U navedenom fragmentu napad 13. svjetskog prvaka na daminom boku pokazao se domišljatijim i efikasnijim nego napad njegovog protivnika na kraljevom.

Beljavski – Kasparov
Belfor, 1988

19.Bxg6! fxg6 20.Rd7 Qe8 21.Re7 Bh6+!! 22.Kb1 Rd8! 23.Rd6 Qc6! 24.a3 Rxd6 25.exd6 Qxd6 26.axb4 cxb4 27.Qe4 b3 28.Nd4 Rf4 29.Qa8+ Bf8 0–1

Navedeni primjeri potvrđuju ispravnost zaključka prvog svjetskog prvaka V. Štajnica: onaj koji ima prednost dužan je da napada, jer u suprotnom rizikuje da tu prednost izgubi.

AFORIZMI o šahu i šahistima
Bogata i raznovrsna je „riznica“ izreka koje u sažetom i duhovitom obliku izražavaju misli o mudroj igri. Evo nekih od njih, izrečenih u različito vrijeme od strane poznatih šahista.

O šahovskoj borbi:
Razuman plan od svih nas pravi junake, a odsustvo plana – malodušne glupake.
Em. Lasker.

Kombinacija je duša šahovske igre.
A. Alehin.

Žrtvuj da ne bi postao žrtva.
S. Tartakover.

Najbolja odbrana je napad.
A. Andersen.

Tajne stvaralaštva:
U čemu je razlika između jake i slabe igre? — Tamo gdje je za slabog igrača sve jasno, za jakog je sve tajna!
R. Reti.

Šah je zadatak bez odgovora, vječna potraga za istinom.
A. Jusupov.

Najteži protivnik za mene sam ja.
G. Kasparov.

Ranije se borilo samo s figurama, a mi se borimo i s protivnikom.
A. Alehin.

Svjetski prvaci:
Ja nisam istoričar šaha, ja sam sam dio šahovske istorije.
V. Stejnic.

Svjetski prvaci se rađaju.
To je sudbina!
V. Smislov.

O uticaju na čovjeka:
Šah, kao i ljubav i muzika, može učiniti čovjeka srećnim.
Z. Taraš.

O mudrosti šahiste:
Postoje igrači koji igraju slabo i ne znaju da igraju slabo: to su neznalice — kloni ih se!
Postoje igrači koji igraju slabo i znaju da igraju slabo: to su razboriti — pomozi im!
Postoje igrači koji igraju dobro i ne znaju da igraju dobro: to su skromni — poštuj ih!
Postoje igrači koji igraju snažno i znaju da igraju snažno: to su šahovski mudraci — slijedi ih!
S. Tartakover.

AHMILOVSKAJA Jelena Bronislavovna (r. 1957), međunarodni velemajstor, učesnica meča za svjetsko prvenstvo (1986).

Novinari Jelenu porede s pticom selicom. Rođena je u Lenjingradu, zatim se s roditeljima preselila u Krasnojarsk (Sibir). Tu je ostvarila prve zapažene uspjehe u šahu i prvi put postala kandidatkinja za prvenstvo svijeta među ženama (1976). Potom se preselila u Picundu (Gruzija). Tamo joj se rodila ćerka Dana.

Ali to nije spriječilo Jelenu da s uspjehom nastupa na međunarodnim takmičenjima i da konačno 1986. pobijedi na turniru kandidatkinja u Malmeu. Njenu igru odlikovali su dobro razumijevanje pozicije, fino manevrisanje, čvrstina u odbrani i ispoljavanje snažnog karaktera u odlučujućim partijama. Ipak, iste godine je u meču izgubila od svjetske prvakinje M. Čiburdanidze, koji je igran u dva grada — u prijestonici Bugarske Sofiji, a zatim u Boržomiju (Gruzija), rezultatom 5,5 : 8,5.

Dvije godine kasnije, tokom Svjetske olimpijade u Solunu, u životu Ahmilovske dogodila se nova prekretnica. Usred takmičenja — a Jelena je igrala briljantno, osvojivši 8,5 poena iz 9! — vjenčala se s kapitenom američke reprezentacije, međunarodnim majstorom D. Donaldsonom, i ne čekajući završetak olimpijade napustila Grčku… U SAD je sarađivala u časopisu Inside Chess, upisala kurseve za programere. Tamo je prvi put nastupila na „Open“ turniru — otvorenom prvenstvu Njujorka (1989), a krajem godine i u Palma de Majorci… Posebno zadovoljstvo Jeleni je donijela njena prva pobjeda nad muškarcem — velemajstorom. Bio je to Rumun M. Šuba.

Ahmilovskaja – Šuba
Njujork, 1989

25.Tb1 T:b1 26. D:b1 Dd7 27. Ld3 Sg7 28. Db3 Sge8 29. Se2 Le5 30. Sf4 Sf6 31. Se6 Qc:d5 32. L:f5 Dc8 33. Dc4 Kh8 34. Dh4 Se7 35. Lg5 S:f5 36. L:f6+ Kg8 37. Dg5+ Kf7 38. Sd8+ Kf8 39. L:e5 de 40. Df6+ Ke8 41. Sf7 Dd7 42. D:f5 D:f7 43. Dc8+! Ke7 44. Dc5+ Kf6 45. Dd6+. 1-0

BADEN-BADEN – TURNIRI
U ovom banjskom gradu u planinama Švarcvalda u julu 1870. godine devet najjačih evropskih majstora odigralo je prvi međunarodni turnir u Njemačkoj. Njegov potpredsjednik bio je ruski pisac i strastveni šahista Ivan Turgenjev. Na turniru je po prvi put uvedena stroga kontrola vremena za igrače — 1 sat za 20 poteza, a remiji su počeli da se računaju kao pola poena (ranije su se partije odigrane remi ponavljale). Pobjednik dvokružnog takmičenja bio je A. Andersen (11 poena), koji je za pola poena ostavio budućeg svjetskog prvaka V. Štajinca. Treće–četvrto mjesto podijelili su G. Nejman i Dž. Blebern (po 10 poena).

Skoro pola vijeka kasnije (1925) ovdje se okupio cvijet svjetskog šaha, izuzev H. R. Kapablanke i Emanuela Laskera. Pobjedio je A. Aljehin, koji je turnir završio bez poraza. Rezultati nagrađenih bili su:

1.A. Aljehin — 16 iz 20;
2.A. Rubinštajn — 14,5;
3.F. Semiš — 13,5;
4.E. Bogoljubov — 13;
5–6. F. Maršal i S. Tartakover — po 12,5;
7.I. Rabinovič — 12;
8.E. Grinfeld — 11,5;
9.A. Nimcovič — 11.

Od 1980-ih godina, uporedo s turnirima velemajstora, počinju da se održavaju masovni festivali po švajcarskom sistemu. Godine 1992. na dva velemajstorska turnira, 14. i 11. kategorije težine, učestvovalo je 16 šahista. Na prvom od njih blistavu pobjedu odnio je A. Karpov (9,5 iz 11), dok je drugo mjesto zauzeo K. Luc (7,5). Na drugom turniru, takođe sa 12 učesnika, igrači koji su podijelili prva tri mjesta — Van der Vil, Z. Riblli i L. Bruner (iz Švajcarske) — sakupili su svega 6,5 poena. Dobro je igrala i svjetska prvakinja u ženskoj konkurenciji, Kineskinja Sje Džjun, koja je ostvarila tri pobjede i osvojila 5 poena.

BAKRO (Bakro) Etjen (r. 1983), francuski velemajstor, najmlađi u istoriji šaha (prema stanju iz 1997).

U februaru 2000. pažnju svjetske šahovske javnosti privukao je Kan. Tamo je održan originalan meč koji je spojio tri vrste šahovskih nadmetanja: dvije partije klasičnog šaha s kontrolom vremena od dva sata za 40 poteza, dvije partije brzopoteznog šaha po 25 minuta za partiju i dvije partije blica. Sastali su se 48-godišnji Anatolij Karpov i 17-godišnji E. Bakro.

Glavni sponzor takmičenja, televizijski kanal „Canal+“, prenosio je dvije završne partije uživo, i čitava Francuska je saosjećala sa svojim šahovskim junakom. Nakon dvije remizirane partije i pobjede u brzom šahu, Bakro je poveo u meču sa 3:1, ali do senzacije nije došlo. Karpov je dobio obe partije u blicu i izjednačio meč na 3:3.

Neko vrijeme sa talentovanim mladićem radio je poznati ruski trener Aleksandar Nikitin, koji je, kako je sam govorio, koristio metod davne kombinacije rada uživo i na daljinu, kakav je imao s Garijem Kasparovom. Nakon odlaska trenera, nastavili su da komuniciraju preko interneta. Pišući o meču Bakro – Karpov na stranicama časopisa „64 – Šahovski preglede“ (br. 3, 2000), Nikitin je o svom štićeniku zapisao:
„Mladi francuski šampion je izuzetno talentovan i vrijedan. Svjesni toga, nacionalna šahovska federacija i nekoliko nimalo siromašnih sponzora obezbjeđuju Etjenu uslove za punopravne treninge i sportske nastupe. Od desete godine s njim su u različitim periodima radili velemajstori Nikolaj Spiridonov, Josif Dorfman i Zurab Azmaiparašvili. Mladić sa zahvalnošću pamti druženje s njima i ne ustručava se da to istakne u štampi.“

Karpov – Bakro
Kan, 2000
2. partija meča

1.d4 d5 2.c4 c6 3.Nf3 Nf6 4.e3 Bf5 5.Nc3 e6 6.Nh4 Be4 7.f3 Bg6 8.Qb3 Qc7 9.Bd2 Be7 10.g3 Bh5 11.Be2 g5 12.Ng2 h6 13.Rc1 Qb6 14.Qc2 Bg6 15.Bd3 Bxd3 16.Qxd3 Qa6 17.b3 Nbd7 18.Ke2 0–0–0 19.c5 Qxd3+ 20.Kxd3 Ne8 21.b4 Nc7 22.a4 b6 23.Ne2 Kb7 24.Rb1 f5 25.Rhc1 e5 26.f4 e4+ 27.Kc2 g4 28.Kd1 b5 29.Ra1 h5 30.Nh4 Bxh4 31.gxh4 a6 ½–½

O tome da je Karpov priznao šahovske kvalitete protivnika svjedoči i petočasovna zajednička analiza svih šest odigranih partija. „Zamislite kakva je to bila škola za mladog francuskog šampiona!“, uzvikuje Nikitin. Odjek borbe u Kanu bilo je i Bakroovo pozivanje od strane organizatora na „superturnir“ u Sarajevu (2000), održan u maju.

A Etjen je naučio da igra šah sa četiri godine. Tri godine kasnije već je učestvovao u šahovskom maratonu u Drezdenu, odigravši za 24 sata 106 partija. Dva puta je osvajao titulu svjetskog prvaka među dječacima do 10 i do 12 godina. Sa 13 godina odigrao je meč sa 75-godišnjim bivšim svjetskim prvakom V. Smislovom i ostvario senzacionalnu pobjedu rezultatom 5:1. Sa 14 godina i dva mjeseca ispunio je velemajstorsku normu, pobijedivši na međunarodnom turniru u Enghien-les-Bainsu (Francuska). Time je oborio rekord P. Leka i postao najmlađi velemajstor u istoriji šaha. Specijalista za šahovske kompjutere iz Engleske, K. O’Konel, tvrdi da će Bakro 2009. godine igrati meč za svjetskog šampiona.

BALAŠOV Jurij Sergejevič (r. 1949), ruski velemajstor. Trener–sekundant A. Karpova u mečevima za svjetsko prvenstvo.

Jurij je odrastao na Uralu u velikoj radničkoj porodici. Sa šahom se upoznao još u djetinjstvu. Prvi učitelj bio mu je stariji brat Aleksandar, kasnije kandidat za majstora. Dobro je igrala i sestra Tamara – prvokategornica. Već sa 12 godina Jurij je stekao prvu kategoriju, a sa 15 postao najmlađi majstor u zemlji. Njegovu igru krasili su zadivljujuća hladnokrvnost u opasnim pozicijama i precizno računanje dugačkih varijanti.

Godinu ranije postao je polaznik škole M. Botvinika. „Tek prisustvujući časovima koje je vodio Botvinik, stekao sam pravo shvatanje kako treba raditi na sebi u šahu“, prisjećao se kasnije Balašov.

Godine 1967. upisao je šahovsko odjeljenje Instituta za fizičku kulturu. Njegov diplomski rad bio je posvećen stvaralaštvu R. Fišera. Sa 21 godinom postao je prvak Moskve. Godine 1971. bio je jedan od trenera M. Tajmanova u kandidatskom meču protiv Fišera. Balašov je učesnik 15 prvenstava SSSR-a (1970–1989). Debitovao je 1970. zajedno s Karpovom i zauzeo 4. mjesto. Najbolji rezultat u nacionalnom prvenstvu ostvario je 1976. (2. mjesto), kada je tokom čitavog  turnira bio glavni Karpovljev rival i prepustio mu titulu tek na samom finišu. Kao član reprezentacije SSSR-a bio je pobjednik Šahovske olimpijade (1980) i niza prvenstava Evrope (1970–1980). Učesnik je četiri međuzonska turnira – Manila (1976), Rio de Žaneiro (1979), Toluka (1982) i Tasca (1986). Pobjednik i osvajač nagrada na brojnim međunarodnim turnirima – Lon-Pajn (1977), Vajk-an-Ze (1982), Minsk (1986), Voronjež i Dortmund (1987), Rejkjavik (1989), Berlin (1990) i dr.

Balašov – Romanišin
Lavov, 1978

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 b6 4.Nc3 Bb4 5.e3 Bb7 6.Bd3 Ne4 7.0–0 Nxc3 8.bxc3 Bxc3 9.Rb1 Nc6 10.Rb3 Ba5 11.e4 h6 12.d5 Ne7 13.Bb2 0–0 14.Ne5 Ng6 15.Ng4 Qe7 16.f4 f5 17.exf5 exf5 18.Nxh6+ gxh6 19.Qh5 Kh7 20.Bxf5 Rxf5 21.Qxf5 Rf8 22.Qc2 Qc5+ 23.Kh1 Bxd5 24.Rg3 Rg8 25.f5 Nf8 26.f6+ Rg6 27.Rxg6 Nxg6 28.f7 1–0

Balašova odlikuju enciklopedijsko znanje, stvaralačka svestranost, racionalan pristup rješavanju problema i sposobnost nepogrešive procjene pozicije. Smiren, malo rječit, uzdržan, pa čak i pomalo flegmatičan, organski se uklopio u Karpovljev „tim“, dugi niz godina pomažući svom prijatelju u borbi za svjetsku titulu.

Supruga Balašova, Jelena, šahovski je trener.

BAREEV Jevgenij Iljizovič (rođ. 1966), ruski velemajstor (1989). Jedan od vodećih svjetskih šahista od kraja 1990-ih.

Ljubav prema šahu Jevgeniju je usadio otac — nastavnik ruskog jezika i književnosti. Budući šahovski velemajstor rano je pokazao interesovanje za učenje jezika i književnosti. Talentovanog dječaka primili su sa 9 godina u sportski internat u Moskvi. Ovdje, daleko od porodice, naučio je da donosi samostalne odluke i osmislio vlastiti sistem fizičkih vježbi, povezanih s indijskom jogom. Pored intenzivnog proučavanja šaha, zanimao se i za fudbal i plivanje. Godine 1982. Jevgenij je osvojio prvenstvo svijeta među kadetima, a četiri godine kasnije podijelio je 3–5. mjesto na svjetskom prvenstvu među juniorima do 20 godina. Čitav režim mladog šahiste bio je usmjeren ka brzom postizanju velikih sportskih uspjeha. Međutim, ubrzo je shvatio da to nije najvažnije. U jednom intervjuu 1991. Barejev je otvoreno priznao:
„U početku je to bila čista ambicija. Zatim želja za dobitkom, žeđ za novcem i slavom, a preko toga, kako je s pravom primijetio Frojd, – i žene. Ali u jednom trenutku sam osjetio da me ta težnja ka slavi, profitu i uspjehu radi uspjeha sputava, i promijenio sam se. U šahu vidim umjetnost i trudim se da se iskažem kao stvaralačka ličnost. Ne igram zbog novca. Želim da znam dokle mogu da stignem, na koji vrh mogu da se popnem.“

Navikao je na samoću. U teškim trenucima života obraća se Bogu.

— Da li su vaše molitve povezane sa šahom?
— Dešava se, i sa šahom. Ne smatram da niko ne vidi moje postupke. Mislim: ja sam uvijek pred očima.
— Kada igrate, može li se desiti da se u teškoj poziciji obratite Bogu?
— Ne. Kada sjednem za tablu, nema ničega drugog. Samo šah, ja i protivnik. Ali često mi se činilo — barem ja tako osjećam — da mi je Bog pomagao. Čak i kada Mu se nisam obraćao.

Primijetimo da isto tako duboko i pobožno poštovanje prema Svevišnjem ima i jedan od Barejevih učitelja, bivši svjetski prvak V. Smislov, u čijoj je šahovskoj školi mladić usavršavao svoje majstorstvo.

Sredinom 1991. godine J. Barejev je iza sebe imao nove velike uspjehe na međunarodnim turnirima i sa rejtingom od 2680 zauzeo je četvrto mjesto na svijetu. To je bilo njegovo najveće dostignuće na svjetskoj rang-listi.

Godine 1991. i 1992. Barejev je, između ostalog — rođen na 900. godišnjicu čuvene bitke kod Hastinga — ostvario dvije simbolične pobjede na tradicionalnim novogodišnjim turnirima u Hastingu. Godine 1993. na istom takmičenju podijelio je 1–2. nagradu sa J. Polgar. U periodu 1994–1998, kao član reprezentacije Rusije, bio je pobjednik tri Šahovske olimpijade. U julu 2002. zauzimao je 7. mjesto na FIDE rejting-listi (2726) — spisku najjačih šahista svijeta. Među turnirskim uspjesima Barejeva u posljednjim godinama 20. vijeka ističu se: Pardubice (1994, 1. mjesto), Beograd (1996, 1. mjesto, ispred A. Karpova), Sarajevo (1998, 3–4. mjesto i 1999, 2–3. mjesto).

Barejev – Karpov
Beograd, 1996

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 b6 4.a3 Bb7 5.Nc3 d5 6.cxd5 Nxd5 7.Qc2 Nxc3 8.Qxc3 Nd7 9.Bg5 Be7 10.Bxe7 Kxe7 11.g3 Nf6 12.Bg2 Qd6 13.b4 Rad8 14.0–0 Bxf3 15.Bxf3 Qxd4 16.Qxc7+ Rd7 17.Qc2 Qe5 18.Rac1 Rhd8 19.Bc6 Rd2 20.Qa4 a5 21.Bf3 g5 22.Rc6 R8d6 23.Rxd6 Rxd6 24.bxa5 bxa5 25.Qc2 h6 26.Rc1 Rd4 27.e3 Rd6 28.h3 Nd7 29.Bc6 Nb8 30.Ba4 Nd7 31.Qc8 Qe4 32.Bxd7 Rxd7 33.Rc7 Rxc7 34.Qxc7+ Kf6 35.Qxa5 Qb1+ 36.Kh2 Qc2 37.Qe1 Qa2 38.Qc3+ e5 39.Kg2 Qd5+ 40.e4 Qa2 41.Qc5 Kg6 42.Qd6+ Kh7 43.Qd5 1–0

U septembru 2000. godine ušao je u finale Svjetskog kupa u Kini, gdje je izgubio od V. Ananda rezultatom 0,5 : 1,5. A početkom 2002. ostvario je značajnu pobjedu u Vajk-an-Zeu.

BELAVENEC Sergej Vsevolodovič (1910–1942), sovjetski šahovski majstor i teoretičar.

Još kao mladić Belavenec je s uspjehom učestvovao na turnirima u Smolensku i Bjelorusiji. Od 1930. godine živio je u Moskvi, gdje se probio među najjače šahiste zemlje. Godine 1932. i 1938. osvojio je titulu prvaka Moskve, a tri puta je učestvovao na prvenstvima SSSR-a.

„Izuzetno visoka, može se reći velemajstorska, tehnika, a naročito umijeće odbrane, sposobnost da jasno i precizno izračunava i najsloženije i najzamršenije varijante, gotovo potpuno odsustvo previdâ, uprkos ponekad veoma oštrom vremenskom pritisku, upotpunjuju karakteristiku ovog nadarenog majstora“, pisao je glavni sudija 11. prvenstva SSSR-a u šahu (1939) N. Zubarev o osvajaču treće nagrade S. Belavencu. Do tog vremena on se već afirmisao kao istaknuti teoretičar i pedagog. U prvom tomu šahovske enciklopedije „Savremeno otvaranje“ (1940), koji je ubrzo izašao iz štampe, njemu je pripadao komentar glavnog dijela knjige — Španske partije.

Partije Belavenca odlikovale su se dubinom planova, suptilnom igrom u završnici i izuzetnim majstorstvom u odbrani teških pozicija. U tom smislu karakterističan je, na primjer, sljedeći završetak iz njegove partije sa velemajstorom S. Florom, odigrane na jednom od pripremnih turnira u predvečerje rata.

Belavenec – Flor
Moskva, 1939.

32…bxc4 33.bxc4 Bxd4 34.Bxd4 c5 35.Qc3 cxd4 36.Rxd4 Qa7 37.c5 Bxa2 38.Rxd8 Rxd8 39.Qxf6 Rc8 40.Ne3 a3 41.c6 Bd5 42.c7 Qa5 43.Rd1 Qxc7 44.Rxd5 Re8 45.Qd4 a2 46.Rd7 1–0

Svoju šahovsku djelatnost Belavenec je uspješno usklađivao s radom elektroinženjera, koji je razvijao nove konstrukcije za stočarske farme. Neke od njih bile su izložene na Svesaveznoj poljoprivrednoj izložbi 1939. godine. Život talentovanog inženjera i šahovskog majstora prerano je prekinut. Na početku Velikog otadžbinskog rata stupio je u narodnu armiju, a 7. marta 1942. godine, komandujući jedinicom minobacača, poginuo je u borbi za ovladavanje magistralom Stara Rusа – Novgorod.

Njegova kćerka Ljudmila (rođ. 1940) postala je poznata šahistkinja, velemajstor i svjetska prvakinja u dopisnom šahu, kao i trener u dječjoj šahovskoj školi „Petrosjan“.

BEOGRAD – TURNIRI
Turniri su se održavali u prestonici Jugoslavije od 1954. godine i, po pravilu, odlikovali su se veoma jakim sastavom učesnika. Pobjednici su bili: D. Bronštajn (1954), B. Spaski (1964), S. Gligorić, B. Ivkov, M. Matulović, L. Polugajevski (1969), R. Agzamov (1982) i Lj. Ljubojević (1987).

U oktobru 1989. turnir je bio posvećen 1111. godišnjici grada i ostao je upamćen i po tome što je svjetski prvak G. Kasparov dostigao rekordni rejting — 2810. Od 11 partija dobio je 8, tri završio remijem i za puna 3 poena nadmašio osvajače 2–3. mjesta, J. Timana i J. Elvesta (po 6,5). Ostali rezultati bili su:
4–5. A. Jusupov i L. Ljubojević — po 6;
6. J. Hjartarson — 5,5;
7–8. S. Agdestein i Z. Kožul — po 5;
9–10. P. Nikolić i N. Šort — po 4,5;
11. P. P. Popović — 4;
12. B. Damljanović — 3.

BELJAVSKI Aleksandar Genrihovič (rođ. 1953), velemajstor (1975), kandidat za svjetskog prvaka.

Saša je naučio da igra šah kada mu je bilo sedam godina. U Domu pionira radio je s njim V. Kart. Kada je Aleksandar postao prvak SSSR-a, sa zahvalnošću je govorio o ulozi svog učitelja:
„Već 14 godina zajedno radim s Viktorom Kartom, prošli smo dug put. On mi je postao više od trenera. Ne žali ni snage ni zdravlja da bismo ostvarili zacrtani cilj. U ovoj pobjedi njegova je ogromna zasluga…“

U istoj dobi postao je majstor sporta, ispunivši normu na turniru u Viljnusu 1968. godine. Već sljedeće godine Beljavski je bio najmlađi učesnik omladinskog turnira u Groningenu, gdje je osvojio 6 poena iz 9 i zauzeo treće mjesto. Ispred njega bili su Mađar A. Adorjan i Jugosloven Lj. Ljubojević.

Godine 1973. Beljavski je stekao pravo nastupa na omladinskom prvenstvu svijeta u engleskom gradu Tisajdu i postao šampion, osvojivši 8,5 poena iz 11 mogućih. Na međunarodnom turniru 1974. u Las Palmasu, dijeleći 3–4. mjesto, osvojio je prvu velemajstorsku normu. Zatim je uslijedio blistav uspjeh na prvenstvu SSSR-a — dioba 1–2. mjesta s M. Taljem.

U to vrijeme bio je student treće godine Pedagoškog fakulteta Lavovskog instituta za fizičku kulturu. Nakon završetka instituta Beljavski se postepeno probio među najjače šahiste svijeta. Pozivan je na najreprezentativnije turnire. Među njima bio je i turnir u Badenu (1980), na kojem su učestvovali velemajstori s rejtingom oko 2600. Beljavski je podijelio 1–2. mjesto s B. Spaskim.

Početkom 1981. ponovo je postao prvak SSSR-a, ovaj put zajedno s L. Psahisom, a u oktobru iste godine Aleksandar je pobijedio na tradicionalnom međunarodnom turniru u holandskom gradu Tilburgu, ispred Petrosjana, Portiša, Timana, Ljubojevića, Anderssona, Kasparova, Spaskog, Larsena i Hibnera.

Godine 1982. uspješno je nastupio na međuzonskom turniru u Moskvi, zauzevši drugo mjesto, odmah iza G. Kasparova, čime je stekao pravo nastupa u mečevima kandidata. Žrijeb ga je već u prvom meču spojio s Kasparovom, koji je Aleksandra smatrao najopasnijim rivalom:
„Bez sumnje, glavne osobine Beljavskog su upornost i nevjerovatna radna sposobnost za šahovskom tablom…“

Beljavski je izgubio meč rezultatom 3:6 (+1, −4, =4).

Beljavski – Kasparov
Moskva, 1983

 1.e4 c6 2.d4 d5 3.Nc3 dxe4 4.Nxe4 Nf6 5.Nxf6+ exf6 6.Bc4 Bd6 7.Qe2+ Be7 8.Nf3 0–0 9.0–0 Bg4 10.Re1 Bd6 11.Qd3 Nd7 12.h3 Bh5 13.Bb3 a5 14.c3 Nc5 15.Qd1 Nxb3 16.Qxb3 Qd7 17.Nh2 a4 18.Qc2 Bc7 19.Be3 f5 20.f4 f6 21.Nf1 Bf7 22.c4 Rfe8 23.Qd3 g6 24.b3 b5 25.g3 Ba5 26.Red1 Rad8 27.Rac1 Bb6 28.Kf2 Qa7 29.Kg2 Qa8 30.Kf2 Qa7 31.Kg2 Qb7 32.Kf2 bxc4 33.bxc4 Bxd4 34.Bxd4 c5 35.Qc3 cxd4 36.Rxd4 Qa7 37.c5 Bxa2 38.Rxd8 Rxd8 39.Qxf6 Rc8 40.Ne3 a3 41.c6 Bd5 42.c7 Qa5 43.Rd1 Qxc7 44.Rxd5 Re8 45.Qd4 a2 46.Rd7 1–0

Neuspjeh na prilazima Olimpu nije slomio Beljavskog. Bio je jedan od lidera reprezentacije SSSR-a na svim ekipnim takmičenjima od 1982. godine, uključujući i prvo mjesto na prvoj tabli 1984, te je ostvario najbolji rezultat u meču s izabranom ekipom svijeta (1984). Godine 1987. treći put postaje prvak SSSR-a.

Nastavio je da napreduje i broj njegovih pobjeda na prestižnim međunarodnim turnirima — Vajk an Zee (1984. i 1985), London (1985), Soči (1986), Tilburg (1988), Minhen (1990), Amsterdam (1990)…

Tokom londonskog meča za svjetsko prvenstvo Kasparov – Šort, Beljavski je bio jedan od trenera šampiona.

Svoju praktičnu snagu stalno je potvrđivao na narednim turnirima, osvojivši prva mjesta u Beogradu (1993), Čačinu (1996) i Poljanici-Zdroju (1996).

U julu 2002. rejting Aleksandra Beljavskog, koji je živio u Ljubljani i na svjetskim olimpijadama nastupao za reprezentaciju Slovenije, iznosio je 2652. Četrdesetosmogodišnji velemajstor zauzimao je 38. mjesto na FIDE rejting-listi.

BENKO (Benko) Pal Čarls (r. 1928), mađarski velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo.

Sudbina mladog Benka bila je neobična. Rođen u Francuskoj i nazvan dvostrukim imenom Morfi, do 29. godine živio je u Mađarskoj, a zatim se preselio u SAD. Do tog vremena Pal je već bio poznat šahista: prvak Mađarske 1948, pobjednik međunarodnog turnira u Lođu (1949), učesnik dva zonska turnira za prvenstvo svijeta (1951, 1957). Za blistav uspjeh na međuzonskom turniru u Portorožu (1958, 3–4. mjesto zajedno s T. Petrosjanom) dobio je titulu velemajstora i pravo učešća na Turniru kandidata u Jugoslaviji. Tri godine kasnije ponovo je postao učesnik Turnira kandidata na Kurasau, gdje je, zauzevši šesto mjesto, postao autor dvije senzacionalne pobjede: u prvom kolu pobijedio je 19-godišnjeg R. Fišera, koji već cijelu godinu nije znao za poraz, a u pretposljednjem kolu savladao je neprikosnovenog lidera takmičenja, estonskog velemajstora Paula Keresa, lišivši ga šansi za prvo mjesto. U partiji s Fišerom, igrajući bijelim figurama, primijenio je novi sistem razvoja u staroindijskoj odbrani, koji je ušao u debi-teoriju kao „Benko sistem“. Američki velemajstor E. Mednis nazvao je ovu partiju „remek-djelom pozicione igre“.

Benko – Fišer
Kurasao, 1962

1.g3 Nf6 2.Bg2 g6 3.e4 d6 4.d4 Bg7 5.Ne2 0–0 6.0–0 e5 7.Nbc3 c6 8.a4 Nbd7 9.a5 exd4 10.Nxd4 Nc5 11.h3 Re8 12.Re1 Nfd7 13.Be3 Qc7 14.f4 Rb8 15.Qd2 b5 16.axb6 axb6 17.b4 Ne6 18.b5 Nxd4 19.Bxd4 Bxd4+ 20.Qxd4 c5 21.Qd2 Bb7 22.Rad1 Re6 23.e5 Bxg2 24.Kxg2 Qb7+ 25.Kf2 Rd8 26.exd6 Nf6 27.Rxe6 fxe6 28.Qe3 Kf7 29.Qf3 Qb8 30.Ne4 Nxe4+ 31.Qxe4 Rd7 32.Qc6 Qd8 33.Kf3 Kg7 34.g4 e5 35.fxe5 Rf7+ 36.Kg2 Qh4 37.Rf1 Rxf1 38.Kxf1 Qxh3+ 39.Qg2 Qe3 40.Qe2 Qh3+ 1–0

BENONI ODBRANA. Tako je nazvano otvaranje koje počinje potezima
1. d2–d4 c7–c5, a ime mu je dao njemački šahista Aron Rajnganum u knjizi „Ben-Oni, ili Odbrana protiv gambitnih poteza u šahu“ (Frankfurt na Majni, 1825). Istočnjački naziv koji je autor smislio u prevodu sa starohebrejskog znači „SIN moje tuge“. Odbrana je omogućavala protivniku da spriječi primjenu daminog gambita. Otvaranje nije odmah ušao u modu. U prvim partijama (Ganštajn – fon der Lasa, Berlin, 1841; Staunton – Sent-Aman, Pariz, 1843) crni su doživjeli fijasko. Tek početkom prošlog vijeka, zahvaljujući analizama i uspješnoj igri R. Špilmana, S. Tartakovera, F. Maršala, A. Aljehina, A. Nimcoviča, a pedesetih i šezdesetih godina XX vijeka – I. Boleslavskog, A. Suetina, S. Furmana, R. Fišera i S. Gligorića, Benoni odbrana postala je jedan od popularnih otvaranja. Vrijedan doprinos teoriji otvaranja dali su i L. Šmid, M. Talj, G. Barca, B. Larsen, V. Mikenas, M. Tajmanov, Dž. Nan i drugi šahisti.

U praksi se najčešće primjenjuju sistemi 1. d4 c5 2. d5, ili 1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5. Njihova ideja je da se neposrednim bočnim napadom na uporište d4 izazove napredovanje d4–d5 i, uz ustupanje prostora, razbije napetost u centru.

Naknadno izvođenje pješaka „e“ ili nastavlja podrivanje centra (e7–e6), pri čemu borba poprima poluzatvoren karakter, često s obostrano oštrom igrom, ili dovodi do zatvaranja centra (e7–e5), nakon čega se glavna dejstva prenose na krila. Pri tome nastaje poseban pješacki „kameni zid  Benonija“ (c5–d6–e5) i razvija se složena igra s obostranim šansama. U komentarima jedne od svojih partija (sa S. Florom, Kopenhagen, 1966) B. Larsen je naglašavao da je u toj solidnoj postavci „glavna opasnost za crnog psihološke prirode. Ako se toliko zaneseš svojom čvrstom strukturom da zaboraviš na aktivnu igru, bićeš postepeno zgnječen. Jer pri sporom razvoju igre bijeli u većini slučajeva preuzima inicijativu. Zato ja raspored pješaka koji bira crni posmatram gotovo kao sredstvo da sam sebe natjeram na agresivnu igru!“

U beskompromisnoj borbi leži izvor savremene popularnosti ovog otvaranja. O tome svjedoči i danas vrlo popularni sistem moderni-Benoni, u kojem se vodi složena borba za polja e4 i e5. O ogromnim mogućnostima obe strane svjedočila je već prva primjena ovog sistema od strane F. Maršala u partiji protiv H. R. Kapablanke na Njujorškom međunarodnom turniru 1927. Njegovi prvi potezi su:
1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5 e6 4. Sc3 exd5 5. exd5 d6.

BERDOVO OTVARANJE

1. f2–f4.
Ovakav naziv otvaranje je dobilo zbog njegove česte primjene u šahovskoj praksi poznatog engleskog šahiste Henrija Berda (1830–1908). Borba u otvaranju poprima obrise holandske odbrane s bijelim figurama, odnosno uz jedan tempo viška za bijelog. Igra ima pretežno zatvoren karakter i početniku ne obećava osjetnu prednost.

---

„BERLINSKA PLEJADA“. Tako se nazivao krug koji je u periodu 1836–1845. okupljao grupu od sedam jakih berlinskih šahista: Paula Rudolfa fon Bilgera (1815–1840), Ludviga Erdmana Bledova (1795–1846), Vilhelma Ganštajna (1811–1850), Bernarda Gorvica (1807–1885), fon der Lasu (1818–1899), Karla Majeta (1810–1868) i Karla Šorna (1803–1850). Oni su se redovno sastajali u Berlinskom šahovskom društvu, osnovanom 1827. godine, gdje su igrali šah i analizirali otvaranja. Rezultat njihove djelatnosti bilo je izdavanje 1843. godine čuvenog zbornika šahovskih otvaranja „Handbuch“, kao i časopisa „Šahcajtung“ (od 1846), koji je ubrzo dobio naziv „Dojče šahcajtung“. Neposredni osnivač bio je Bledov, profesor matematike i majstor koji je uspješno igrao protiv brojnih stranih šahista. Bio je poznat i po tome što je sakupio jednu od najvećih šahovskih biblioteka u Evropi i organizovao dopisne mečeve između Berlinskog i Breslavskog kluba. Suštinski, Bledov je svirao prvu violinu u „berlinskom sedmozviježđu“, koje je odigralo važnu ulogu u razvoju šaha u Njemačkoj.

BERLIN – TURNIRI. Prvo veliko međunarodno takmičenje održano je 1881. godine u okviru Drugog kongresa Njemačkog šahovskog saveza. Prvo mjesto osvojio je Dž. Blekbern sa 14 poena iz 16, ispred I. Cukertorta za 3 poena, te Š. Vinavera i M. Čigorina za 3,5 poena. Godine 1897. turnir je bio posvećen 70-godišnjici Berlinskog šahovskog društva. Prvu nagradu osvojio je R. Haruzek sa 14,5 poena iz 19, drugo mjesto zauzeo je K. Valbrodt sa 14, a treće Dž. Blekbern sa 13 poena.

Dvadeset godina kasnije u prestonici Njemačke obnovljeni su međunarodni turniri. Njihovi pobjednici bili su: M. Vidmar (april 1918), Emanuel Lasker (septembar 1918), J. Bogoljubov (1919), D. Brejer (1920), J. Bogoljubov (1926), D. Brinkman (1927), A. Nimcovič (februar 1928) i H. R. Kapablanka (oktobar 1928).

Od osamdesetih godina XX vijeka održavaju se šahovski festivali „Berlinsko ljeto“, na kojima učestvuju stotine majstora i velemajstora iz mnogih zemalja svijeta.

---

„BESMRTNA PARTIJA“.
Uoči početka prvog međunarodnog turnira u Londonu, 21. juna 1851. godine, između dvojice njegovih učesnika — Adolfa Andersena iz Njemačke i Lionela Kizerickog, koji je doputovao iz Francuske — odigrana je partija koja je ubrzo dobila naziv „besmrtna“. Igrajući bijelim figurama, Andersen je pri jurišu na položaj protivničkog kralja žrtvovao rekordan broj šahovskih figura — lovca, dva topa i damu — i na kraju protivniku dao mat. Andersenova kombinacija osvojila je šahovski svijet svojom efektnošću i ljepotom.
„Ova partija“, pisao je M. Čigorin, „ne zahtijeva hvalospjevne komentare. Svako ko je pažljivo prouči primijetiće s kakvom dosljednošću, skladnošću i temeljitošću je Andersen vodio napad od početka do kraja.“

Anderssen,Adolf - Kieseritzky,Lionel Adalbert BF [C33]
'Besmrtna partija' London, 21.06.1851

1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Bc4 Qh4+ 4.Kf1 b5 5.Bxb5 Nf6 6.Nf3 Qh6 8.Nh4  [8.Rg1 … 9.g4 8...Qb6 9.Nc3 c6 10.Bc4 Qc5 11.Qe2+- Ba6 12.Bxa6 Nxa6 13.d4 Qa5 14.Ne5 g6 15.Nc4 Qc7 16.e5; 8.Ke2?! Qb6 9.Nc3 c6 10.Bc4 Ba6÷] 8...Qg5 9.Nf5 c6 10.g4? 11.Rg1 cxb5? 12.h4 [12.Qf3? h5] 12...Qg6 13.h5 Qg5 [13...Nxh5? 14.gxh5 Qf6 15.Nc3 Bb7 16.Bxf4 g6 17.Nxb5+-] 14.Qf3 Ng8 [14...Nxg4 Euwe 15.Rxg4 Qxh5 16.Bxf4+- d5 (16...g6 17.Nd6+ Bxd6 18.Bxd6 Nc6 19.Qf6 Rg8 20.Nc3) 17.Nc3 Bxf5 (17...g6? 18.Nxd5 … 19.¤f6+) 18.exf5] 15.Bxf4 Qf6 [15...Qd8 Reti 16.Nc3 a6 (16...d6 17.Nxb5 Bxf5 18.exf5+- Polihroniade; 16...g6 17.Nxb5 gxf5 18.Nc7+ Ke7 19.exf5+- Polihroniade) 17.Bd6 Bb7 18.Nd5 Bxd5 19.exd5 Bxd6 20.Nxd6+ Ke7 21.Nxf7+-] 16.Nc3 Bc5 [16...Bb7 Reti 17.Qg3 (17.Nxb5 Qxb2 18.Nc7+ Kd8 19.Kg2 Na6 (19...Nc6 20.Rab1 Qxc2+ 21.Kh3 Rb8 22.Nd5+-) 20.Nxa8 Bxa8 21.Rab1 Qxc2+ 22.Kh3+-) 17...Na6 (17...Nc6 18.g5 … 19.¤xb5) 18.Nxb5 (18.Be5 Qb6÷) 18...Qxb2 19.Nfd6+ Bxd6 20.Nxd6+ Kf8 21.Be5 Qb6 22.Kg2 f6 23.Rgf1+- 23...£c6 24.g5] 17.Nd5 (?), 17.d4! … 18.¤d5 17...Qxb2 18.Bd6 [18...Bxg1 [18...Qxa1+ 19.Ke2 Qb2! 20.Kd2 (20.Rc1 Bb7 21.Bxc5 Bxd5) 20...Bxg1 (20...g6 21.Rb1 (21.Re1 Bb7 22.Bxc5 Bxd5 23.exd5+ Kd8 24.Bd4 (24.Nd6 Nh6 25.Qe3 Na6) 24...Qb4+ 25.Bc3 Qc5 26.Ne3±) 21...gxf5 22.Rxb2 Bxd6 23.e5 Bxe5 24.Qe3 d6 25.d4 Kd8 (25...Bb7 26.Nc7+ Kd8 27.Nxa8+- f4 (27...Bg7 28.Rxb5+-) 28.Qa3) 26.dxe5+-) 21.e5 Ba6! 22.Nc7+ (22.Nxg7+ Kd8 23.Qxf7 Kc8) 22...Kd8 23.Qxa8 (23.Nxa6 Bb6 24.Qxa8 Ba5+³) 23...Bb6 24.Qxb8+ Bc8 25.Nd5 Ba5+ 26.Ke3 Qxc2³ (26...Qc1+=) ] 19.e5 Qxa1+ [19...Ba6 20.Nc7+ Kd8 21.Nxa6 Qxa1+ (21...Bb6 22.Qxa8 Qxc2 23.Qxb8++-) 22.Ke2] 20.Ke2 Na6 21.Nxg7+ Kd8 22.Qf6+ Nxf6 23.Be7#

1–0

„BIJESNA“ FIGURA.
U djelovanju vojske šahovskog kralja često se može prepoznati moto musketara: „jedan za sve, svi za jednog“. U borbama na šahovskoj tabli petnaest figura iste boje nastoje da zaštite svoga kralja („svi za jednoga!“). Ali postoje pozicije u kojima jedna jedina figura može da spasi čitavu svoju vojsku, i to u trenutku kada se čini da je ona osuđena na propast, kada je kralj već spreman da podigne bijelu zastavu! Tu figuru šahisti su nazvali „bijesnom“. Jer ona neprestano napada figuru protivnika, najčešće kralja, i pri tome se sama žrtvuje. Od nje se ne može pobjeći u zaklon, ne može se uzeti, iako nije ničim zaštićena, jer bi u slučaju njenog uzimanja nastao pat, odnosno remi.

V. Korolјkov, 1947.
Remi

Najčešće ulogu „bijesne“ figure ima top. Tema „bijesnog“ topa naročito je jasno izražena u etidi velemajstora šahovske kompozicije Vladimira Koroljkova (1907–1987), nagrađenoj prvom nagradom 1947. godine na konkursu Jermenskog šahovskog kluba.

1. c7+ Ka7
   (na 1... Kb5 slijedi 2. Le2+ Kb4! 3. Td4+ Kb3 4. Td3+ itd. Ako 1... Kb7, onda 2. c8D+ T:c8 3. Lg4+ Kb8 4. Td8+ Kc7 5. Td7+ itd. U slučaju 1... Ka5 slijedi 2. Ta6+! Kb5 3. Le2+ Kb4 4. Tb6+ Ka3 5. Ta6+ Kb2 6. Tb6+ Ka1 7. Ta6+ i bijeli top beskonačno progoni crnog kralja.)
2. Ta6+! Kb7
3. Lf3+ gxf
4. c8D+! K:c8
5. Tg6! Dh5
   (inače 6. Tg8+ Kd7 7. Tg7+ Ke6 8. T:h7 f2 9. Te7+, i top postaje „bijesan“)
6. Tg5! Dh6
   (6... f2 7. Tg8+ Kd7 8. Tg7+ Ke6 9. Tg6+ Kf5 10. Tf6+! Ke4 11. T:f4+ Ke3 12. Te4+ Kd2 13. Te2+ Kd1 14. Td2+ Ke1 15. Te2+ Kf1 16. Te1+ s ciljem postizanja pata)
7. Tg6! Dh5
8. Tg5! — remi
   (poslije uzimanja dame topa koji je progoni — pat).

---

BIBLIOGRAFIJA šahovske literature.
Danas svako ko se ozbiljno bavi teorijom ili istorijom šaha ne može bez ovakvog vodiča u moru šahovskih knjiga, članaka i periodičnih izdanja. Potrebu za njom šahisti su osjetili još u XIX vijeku. Godine 1847. u Beču je Anton Šmid prvi put izdao posebnu knjigu „Literatura šahovske igre“, obima 400 stranica. U njenom prvom dijelu detaljno su opisani evropski rukopisi o šahu iz XIII–XVI vijeka, dok su u drugom dijelu navedeni naslovi knjiga raznih zemalja od XVI vijeka do 1846. Četvrt vijeka kasnije (1881) poznati istoričar šaha van der Linde izdao je u Berlinu knjigu „Prvo hiljadugodište šahovske literature (850–1880)“.

Slika o stanju svjetske šahovske literature do sredine XX vijeka može se steći iz bibliografskih radova dvije najveće svjetske biblioteke — van der Linde–Nimejer u Hagu (1955) i Džona Vajta u Klivlendu (Boston, 1964). Ubrzo su se pojavile i knjige ograničene na izdanja jedne zemlje i publikacije na nacionalnim jezicima. Tako je 1968. u Moskvi izašla knjiga N. I. Saharova „Šahovska literatura SSSR-a. Bibliografija (1775–1966)“, a 1974. u Bostonu knjiga D. A. Beta s anotiranom bibliografijom šahovske literature objavljene na engleskom jeziku (1850–1968). Godine 1981. u Rimu je objavljena knjiga A. Kikija i A. Sanvita s bibliografijom cjelokupne šahovske literature objavljene u Italiji od XVI vijeka. Godine 2001. pojavio se znatno prošireni rad N. I. Saharova „Šahovska literatura Rusije. Bibliografski vodič (1775–1997)“.

Tokom osamdesetih i devedesetih godina XX vijeka nastaju i slične bibliografije posvećene pojedinim šahistima — drugom svjetskom prvaku Emanuelu Laskeru (J. Stigter, Amsterdam, 1985), kao i italijanskom istoričaru šaha i kompozitoru A. Kikiju (A. Sanvito, Milano, 1992).

Različitim problemima istorije šaha posvećeni su radovi njemačkog bibliografa E. Majzenburga, objavljeni u Njemačkoj tokom šezdesetih do devedesetih godina. Veliko istorijsko-bibliografsko istraživanje predstavlja djelo D. Gejdža „Šahovske ličnosti“, koje obuhvata oko 14.000 šahista svih vremena i zemalja (SAD, 1987).

BIBLIOTEKE šahovske. Njihova pojava izazvana je obiljem šahovske literature koja izlazi širom svijeta i raznovrsnošću njene tematike. Još u XIX vijeku bile su poznate privatne biblioteke L. Bledova (Berlin), K. Janiša (Sankt Peterburg), van der Lindea (Hag), fon der Lase (Poznanj), Dž. Vajta (Klivlend), Dž. Alena (Filadelfija) i drugih. Neke zbirke su poslije smrti svojih vlasnika dospjele u javne biblioteke, druge su prodate na aukcijama, a treće su nestale bez traga.

U XX vijeku među velikim sakupljačima šahovske literature bili su poznati šahovski radnici, kompozitori, analitičari i istoričari, kao što su L. Tot u Mađarskoj, Samuil Vajnštajn u Lenjingradu, I. Majzelis u Moskvi, G. Lastra u Buenos Ajresu, A. Kikko u Đenovi… U Njemačkoj biblioteka bibliografa i istoričara E. Majzenburga broji oko 4.000 tomova, a biblioteka velemajstora L. Šmida više od 15.000. U jedinstvenoj Šmidovoj biblioteci nalaze se prva izdanja iz XV–XVIII vijeka, uključujući Lusenu (1497), Damijana (1512), Lopesa (1561), Selenusa (1616), Greka (1669), Stamu (1737) i Filidora (1749).

Najveće javne šahovske biblioteke, nastale na osnovu privatnih zbirki, danas se nalaze, na primjer, u Kraljevskoj biblioteci u Hagu (zbirka van der Linde – Nimejer, preko 18.000 tomova), u Klivlendu (SAD, 1964, oko 13.000 tomova), u Mađarskom šahovskom savezu u Budimpešti i u Centralnom domu šahiste M. M. Botvinika u Moskvi. Zbirka knjiga i arhiva fon der Lase čuvaju se u biblioteci Poljske akademije nauka u Korniku.

Krajem XX vijeka širom svijeta počelo je da izlazi toliko šahovskih knjiga i periodičnih izdanja da je njihovo objedinjavanje u jednoj biblioteci postalo praktično gotovo nemoguće.

BIL – TURNIRI — tradicionalna godišnja međunarodna takmičenja u Švajcarskoj, koja se održavaju od 1968. godine uz podršku Švajcarske kreditne banke (SKA). Od 1977. godine turniri se održavaju u okviru šahovskog festivala. Pored glavnog — tzv. reprezentativnog velemajstorskog turnira (po kružnom sistemu) — organizuje se i niz otvorenih turnira (po švajcarskom sistemu) za veterane, omladinu, žene i druge kategorije. Pobjednici glavnih turnira bili su velemajstori A. Majls, V. Hort, E. Lobron, Dž. Nan, R. Hibner, L. Polugajevski, B. Guljko i I. Sokolov. Pri tome je rejting-kategorija turnira stalno rasla. Tako je, na primjer, 1988. godine iznosila 13. kategoriju, a 1992. godine 15. Na ovom poslednjem turniru pobjedu je odnio A. Karpov (10,5 poena iz 14), dok je drugo mjesto zauzeo bugarski velemajstor Kiril Georgijev (9 poena), jedini učesnik bez ijednog poraza, ispred A. Majlsa za dva poena. Iza njih su ostali A. Beljavski, Ž. Lotje, V. Korčnoj i A. Širov. Veličanstveni uslovi švajcarskog lječilišta pogoduju stvaralaštvu i nadahnutoj igri.

---

BIORITMOVI i šah. Sve živo na Zemlji posjeduje zadivljujući i još uvijek do kraja neistražen „osjećaj vremena“. Kako je ustanovila mlada nauka hronobiologija, ritmovi fizioloških procesa u živim organizmima nisu stalni i mijenjaju se u skladu s dnevnim i sezonskim kolebanjima. Te promjene utiču na stanje čovjeka, njegov fizički rad, emocionalno raspoloženje i intelektualnu djelatnost. Prema jednoj teoriji (koju, doduše, osporavaju mnogi naučnici), na intelektualnu aktivnost utiču ciklusi od 33 dana, računajući od dana rođenja. Kako tvrdi G. Tommen u knjizi „Da li je ovo vaš dan?“ (Njujork, 1964), R. Fišer je, na primjer, izgubio jednu turnirsku partiju 18. decembra 1962. godine usljed negativnog djelovanja svojih bioritmova. Drugi autori su istim putem izračunali da su 33-dnevne faze R. Fišera i B. Spaskog bile suprotne i da su navodno tokom njihovog meča za prvenstvo svijeta 1972. godine uticale na rezultate obojice. Slična slika, prema njihovim proračunima, uočena je i u mečevima kandidata A. Karpova sa L. Polugajevskim, B. Spaskim i V. Korčnojem.

Ipak, pri proučavanju vremena „vrhunaca“ i „padova“ mentalne radne sposobnosti šahista ne treba precjenjivati uticaj bioritmova. Jer dejstvo „biološkog hronometra“ zavisi od mnogih još nepoznatih faktora. Uz to, razvojem voljnih osobina, upornim treningom i poštovanjem režima rada i života, čovjek je sposoban da postiže stabilne visoke rezultate u bilo koje doba godine i u takozvanim nepovoljnim biološkim satima. O tome, na primjer, svjedoče turnirski uspjesi Laskera i Aljehina, koji se nikada nisu zamarali „dobrim“ i „lošim“ danima i tokom čitavog niza godina doživljavali stvaralački uspon.

Pretjerano shvatanje uloge bioritmova u umnoj djelatnosti čovjeka može samo negativno uticati na sportska i stvaralačka dostignuća šahiste. Njegov moto treba da bude:
„Usprkos svemu!“

BIRN (Byrne) Robert (r. 1928), međunarodni velemajstor, šahovski novinar, kandidat za svjetsko prvenstvo početkom 1970-ih godina.

„Dvadeset tri godine, a ništa nije učinjeno za besmrtnost“, uzvikuje glavni junak Šilerove drame Don Karlos.

„Četrdeset pet godina, a ništa nije učinjeno za besmrtnost“, mogao je pomisliti R. Birn pred početak međuzonskog turnira u Lenjingradu 1973. godine. Međutim, upravo tu je odigrao sjajno: osvojivši treće mjesto, iza A. Karpova i V. Korčnoja, Birn je stekao pravo nastupa u mečevima kandidata! To je bila glavna senzacija turnira. Iza sebe je ostavio takve velikane šahovskog svijeta kao što su Talj, Larsen, Hibner, Gligorić i Tajmanov.

A postojao je trenutak u njegovoj biografiji kada je, krajem šezdesetih godina, kao jedan od vodećih američkih šahista, pobjednik Otvorenog prvenstva SAD 1960. godine i učesnik brojnih olimpijada, slijedeći primjer mlađeg brata – međunarodnog majstora Donalda – naizgled napustio aktivni profesionalni šah i posvetio se pedagoškom radu u oblasti filozofije. I tada – iznenadni novi uspon. R. Birn postaje prvak SAD 1972. godine, ispred S. Reševskog i L. Kavaleka u meč-turniru, i stiče pravo nastupa na lenjingradskom međuzonalnom turniru.

Na tom takmičenju ispoljile su se sve njegove najbolje osobine: duboko poznavanje teorije, suptilan pozicioni osjećaj, agresivan stil igre i izuzetna fizička pripremljenost. Među devet pobjeda koje je tu ostvario, zanimljiv je, na primjer, sljedeća završnica:

Tore – Birn
Lenjingrad, 1973.

32…. Re1+ 33.Kf3 Qd1+ 34.Kf4 Rf1+ 35.Ke5 Qa1+ 36.Kxe6 Bc8+ 37.Kd6 Rf6+ 38.Kc7 Be6 39.d4 Qxd4 40.Rd2 Rf7+ 41.Kb8 Qxe4 0–1

U članku o rezultatima turnira velemajstor A. Kotov je napisao:
„Po prvi put kandidat u dobi od 45 godina – tako nešto šahovska praksa još nije poznavala! Uspjeh američkog velemajstora izazvao je priznanje pomiješano s dozom iznenađenja. Sam Birn, međutim, kao da ne gaji naročito ružičaste nade u svojim pretenzijama na šahovsku krunu.“

– „O jednome samo sanjam“, rekao je odmah nakon turnira, „da mi u prvom četvrtfinalnom meču zapadne Boris Spaski.“

– „Zašto?!“ – iskreno sam se začudio.

– „Spaski je vrlo popularan u našoj zemlji“, objasnio je Birn. „Meč s njim je odlična reklama.“

I tu reklamu je i dobio! Žrijeb ga je spojio s bivšim svjetskim prvakom, koji je malo prije toga prepustio počasnu titulu R. Fišeru. Meč s B. Spaskim (San Huan, 1974) Birn je izgubio rezultatom 1,5 : 4,5, ali je zatim nastavio uspješno da nastupa na međunarodnim turnirima.
U Sjedinjenim Državama R. Birn je ostao upamćen i kao ugledan šahovski publicista.

Robert Birn je, pored toga, dobro poznat kao šahovski komentator lista „New York Times“, kao i autor niza knjiga, među kojima su Početak šaha (Beginning Chess, Nju Džersi, 1972) i S obe strane šahovske table (Both Sides of the Chessboard, Nju Džersi, 1974).

Bled – turniri.
Pokriveni snijegom vrhovi Slovenije, mirno jezero koje su mještani prozvali „Crne oči“, u daljini vidljivi obrisi srednjovjekovnog zamka, divlji labudovi, sunčane poljane, sjenovite aleje za šetnju… Idealno mjesto za šahovsko stvaralaštvo!

Ovdje je održano nekoliko velikih međunarodnih takmičenja. Godine 1931. svjetski prvak A. Aljehin je na dvokružnom turniru sa učešćem 14 šahista postavio rekord: u 26 partija ostvario je 15 pobjeda, nije pretrpio nijedan poraz i osvojio je 5,5 poena više od drugoplasiranog E. Bogoljubova, odnosno 6,5 poena više od trećeplasiranog A. Nimcoviča.

Učesnici međunarodnog turnira u Bledu, 1931. Sjede (s lijeva na desno): G. Maroci, A. Nimcovič, A. Aljehin, E. Bogoljubov
Stoje: R. Špilman, E. Kole, S. Tartakover, L. Astaloš, V. Pirc, G. Štolc, S. Flor, I. Každаn

Trideset godina kasnije, 1961, u Bledu je održan još grandiozniji turnir sa učešćem 20 šahista. Glavna borba vodila se između Fišera i Talja. Rezultati turnira bili su sljedeći:

1.M. Talj – 14,5;

2.R. Fišer – 13,5;
3–5. T. Petrosjan, P. Keres, S. Gligorić – po 12,5;
6–7. E. Geler, P. Trufinović – po 10,5;

8.B. Parma – 10;
9–10. A. Bisgajer, A. Matanović – po 9,5;
11–13. K. Darga, J. Doner, M. Najdorf – po 9;

14.F. Olafеson – 8,5; 15–16. L. Portiš, B. Ivkov – po 8; 17. L. Pahman – 7; 18. M. Bertok – 6,5; 19. M. Germek – 5,5; 20. M. Udovčić – 4.

Godine 1959. ovdje je takođe održan dio Turnira kandidata. Od 1980-ih godina u Bledu su počeli da se organizuju šahovski festivali, koje priređuje firma „Intertrejd“ (Intertrade).
 
 
U jesen 2002. godine na Bledu je održana 35. Svjetska olimpijada.

BLIC
Jedan od rasprostranjenih oblika šahovskih takmičenja, u kojima igraču za partiju stoji na raspolaganju najviše 5 minuta. Za ovaj vid igre karakteristični su izuzetan žar borbe, munjevit razvoj događaja na tabli i, konačno, nepredvidivost rezultata. Igra blica ima i određenu korist: razvija kreativni rizik, brzinu reakcije i služi kao trening borbe u cajtnotu. U ovim takmičenjima na pobjedničko postolje najčešće se penju oni koji i u klasičnom šahu pripadaju vrhunskom, ekstra-klasnom nivou.

Početkom 20. vijeka korifej munjevite igre bio je Kapablanka. Fenomenalna brzina mišljenja omogućavala mu je da za svega minut ostvaruje pobjede nad snažnim šahistima koji su imali na raspolaganju 5 minuta. Godine 1914. u Berlinu je pobijedio u meču od 10 partija (5 sekundi po potezu) protiv Emanuela Laskera rezultatom 6,5 : 3,5. Čak i pri tako strogom tempu, pisao je Lasker, Kapablanka „gotovo da nije pravio greške, dok sam ja griješio mnogo češće“.

Danas, u vijeku kosmičkih brzina i kompjutera, blic-takmičenja postala su karakteristična pojava šahovskog života. Blještavu igru u blicu demonstrirali su svjetski prvaci: Talj, Petrosjan, Fišer, Karpov, Kasparov.

Godine 1970. u Jugoslaviji, poslije „Meča vijeka“, Fišer je sa ogromnom prednošću pobijedio na međunarodnom blic-turniru, osvojivši 19 poena iz 22; drugoplasirani Talj imao je 14,5. Zatim su slijedili Korčnoj – 14, Petrosjan – 13,5, Bronštajn – 13, Hort – 12 i tako dalje. Sedamnaest godina kasnije, po završetku „Turnira zvijezda“ (Brisel), održan je dvokružni blic-turnir sa učešćem 10 igrača. Pobijedio je Kasparov sa 17 poena iz 22, drugi je bio Timan sa 15, a treće–četvrto mjesto podijelili su Karpov i Ljubojević sa po 12,5 poena.

Godine 1988. u Sent-Džonu (Kanada) održano je neformalno svjetsko prvenstvo. Među 32 učesnika bili su i Kasparov i Karpov. O prestižu takmičenja, koje se igralo u pet faza po olimpijskom sistemu (eliminacija poraženih), svjedočila je visina prvog mjesta – 50 hiljada dolara. U finalu je Talj pobijedio Vaganjana sa 3,5:0,5 i, u 51. godini života, postao prvi šampion planete u brzopoteznom šahu.

„Ja sam za kompatibilnost različitih vrsta šaha“, rekao je Talj. „Postoji poseban šarm i u partijama sa ubrzanom vremenskom kontrolom. Mnogo grešaka? Pa, u ovom žanru ne pretendujemo na besmrtnost. Brzi šah je zabavan, dinamičan, scenski. Čak i kontrola od 5 minuta ostavlja prostor za kreativnost.“

Karakteristična za ovaj, po Taljevim riječima, „najzanimljiviji žanr šahovske umjetnosti“, je, na primjer, partija sa međunarodnog blic-turnira, u kojoj je lijepu pobjedu nad poznatim majstorom blica G. Čepukajtisom ostvario italijanski velemajstor S. Mariotti.

Mariotti – Čepukajtis
Lenjingrad, 1977.

1.e4 g6 2.d4 Lg7 3.h4 h6 4.Sc3 e6 5.Le3 Se7 6.Dd2 f5 7.f3 d6 8.0-0-0 Sd7 9.g4 fg 10.fg Sf6 11.g5 Sg4 12.Lf4 e5 13.de hg 14.L:g5 L:e5 15.Sf3 Lf6 16.Lc4 Tf8 17.Thf1 Ld7 18.Sd4 Sc6 19.Se6 L:e6 20.L:e6 Sge5 21.Sd5 L:g5 22.T:f8+ K:f8 23.hg Kg7 24.Tf1 Se7

Sada je bijeli igrao 25.Dh2 prijeteći matom u jedan potez. Crni se trenutno odbranio -25…Dh8 planirajući da posle 26.D:h8 T:h8 27.S:e7 Te8 sve teškoće biti riješene. Ipak, na to je sledilo: 26.D:e5+!! de 27.Tf7+ Kg8 28.S:e7#

BLOKADA

Godine 1924. danski velemajstor A. Nimcovič u svojoj knjizi “Šahovska blokada” obratio se ljubiteljima šaha sa pozivom:

„Svakog pješaka koji ima makar i najsitniji nagovještaj napredovanja, svakog slobodnog pješaka, svaki komadić centra, svako kvantitativnu ili kvalitativnu nadmoć – zaustavi!.. Krunska tačka, ideal svake blokade jeste i biće – blokada!!“

Ova tehnika bila je šahistima poznata već dugo, ali tek nakon dubokog teorijskog obrazloženja postala je jedan od važnih metoda strategije i taktike šahovske borbe. Suština blokade je u ograničavanju pokretljivosti i blokiranju protivničkih pješaka na putu ka osmom (ili prvom) redu. Tehnika se može provesti tako što se neka figura postavi ispred pješaka ili se njegovo napredovanje usporava iz daljine teškom figurom (kraljica, top). Polja blokade često postaju zgodna stajališta za figure, gdje one, same zaštićene od napada, vrše snažan pritisak na poziciju protivnika.

Poučan je primjer završetka sljedeće partije, u kojoj je bijeli realizovao zanimljiv plan: privremeno blokirajući centralne pješake topovima (njeg posljednji potez bio je 36. Td2-d5!), zatim je izveo marš kraljem na d5 i organizovao prodor pješakom.

Šifers – Štajnic
Rostov na Donu, 1896.

36…h6 37.h5 Ke6 38.Ke3 Rc6 39.Kd3 Ra8 40.Rc1 Re8 41.Kc4 Kd7 42.Re1 Kc7 43.e5 fxe5 44.fxe5 Kb6 45.e6 Re7 46.Rf5 Kc7 47.Rf7 Kd8 48.Kd5 Ra6 49.Ref1 c4 50.Rxe7 Ra5+ 51.Kxd6 Ra6+ 52.Kd5 Kxe7 53.Rf7+ Ke8 54.Kxc4 Rxe6 55.Rxg7 Re4+ 56.Kc5 Kf8 57.Rg6 1–0

BLUMENFELDOV GAMBIT

Tako se zove otvaranje koje je 20-ih godina XX vijeka predložio moskovski majstor i teoretičar šaha Benjamin Blumenfeld (1884–1947):

1.d4 Sf6 2. Sf3 e6 3. c4 c5 4. d5 b5!

Ovaj hrabri kontraudar crnog kasnije je primjenjivan i u nekim indijskim odbranama. Najbolji odgovor bijelih u Blumenfeldovom gambitu smatra se potez5. Lg5.

BLEKBERN (Blackburne), Džozef Henri (1841–1924)

Jedan od najjačih šahista svijeta druge polovine XIX vijeka.

Šahovski bum koji je Engleska doživjela 1850-ih, povodom prvog međunarodnog turnira u Londonu (1851), turneje poznatog Amerikanca Pola Morfija (1857–58) i igre na slijepo njemačkog majstora L. Paulsena, duboko je impresionirao romantično raspoloženog 17-godišnjeg Džozefa. Kupio je šahovski priručnik za šiling i pažljivo ga proučavao. Iako su roditelji željeli da se Džozef bavi trgovinom, njegovo srce pripadalo je drugom svijetu – svijetu šaha. Počinje da posjećuje šahovski klub svog rodnog Mančestera i već 1862. postaje njegov šampion.

Igru Blekberna pohvalio je G. Staunton, koji je preporučio da ga pozovu u London na 2. međunarodni turnir. Od tada, tokom 52 godine (1862–1914), Blekbern je učestvovao gotovo na svim velikim evropskim turnirima – 52 turnira, odigrao 814 partija i ostvario 62% poena. Osvojio je prve nagrade ili se našao među pobjednicima na turnirima u Beču (1873), Visbadenu (1880), Berlinu (1881), Herefordu (1885).

Pobjeđivao je u mečevima G. Berda, I. Gunsberga, I. Cukertorta, Dž. Mekenzija, a remizirao meč sa K. Bardelebenom (1895). Igrao je oštro kombinaciono, uvijek spreman na napad, bez obzira kojom bojom figura igrao. Nadimak mu je bio „crna smrt“, što je, usput, odgovaralo i značenju njegovog prezimena (Blekbern znači „goruća crnina“, „crni pečat“).

Svake godine pred Božić, Blekbern je držao simultanke širom zemlje, darujući hiljadama ljudi radost šahovskog druženja. Njegov biograf P. Grejem tvrdio je da je majstor u životu odigrao oko 50.000 partija!

Sa prvim svjetskim šampionom V. Štajnicem, Blekbern je imao uspjeha na turnirima, sa približno izjednačenim skorom (+7, -8, =4), ali je izgubio oba meča. Evo jedne od njegovih najboljih partija:

Blackburne,Joseph Henry - Steinitz,William [C46]
London International Masters London (10), 11.05.1883

 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Nc3 g6 4.d4 exd4 5.Nxd4 Bg7 6.Be3 Nf6 7.Be2 0–0 8.0–0 Ne7 9.Bf3 d6 10.Qd2 Nd7 11.Bh6 Ne5 12.Bxg7 Kxg7 13.Be2 f6 14.f4 Nf7 15.Rad1 c6 16.Bc4 Bd7 17.Bxf7 Rxf7 18.f5 Nc8

19.e5 fxe5 20.Ne6+ Bxe6 21.fxe6 Re7 22.Qg5 Qe8 23.Rd3 Rxe6 24.Rh3 Qe7 25.Qh6+ Kg8 26.Rf8+ 1–0

BOGOLJUBOV, Jefim Dimitrijevič (1889–1952)

Velemajstor, dva puta je igrao mečeve za svjetsko prvenstvo protiv Aleksandra Aljehina (1929. i 1934.).

Sin sveštenika, Jefim je neočekivano za roditelje odbio da krene očevim stopama. Sa 18 godina upisao je Kijevski politehnički institut, a dvije godine kasnije napustio studije zbog strastvenog zanosa za šahom. Uskoro je postao jedan od vodećih šahista Ukrajine.

Ljeta 1914. učestvovao je na međunarodnom turniru u Manhajmu i bio interniran zbog početka Prvog svjetskog rata. U Njemačkoj je pronašao sreću i ljubav, upoznavši u Tribergu Fridu Kaltenbah. Do 1926. Bogoljubov je ostao građanin Sovjetske Rusije, dva puta je bio njen šampion (1924, 1925).

1925.ostvario je najveći turnirski uspjeh u životu, pobijedivši na Moskovskom međunarodnom turniru Laskera i Kapablanku. Svijet ga je prepoznao kao novog kandidata za šahovski tron. Uskoro nakon što je Aljehin osvojio titulu svjetskog šampiona, Bogoljubov mu je uputio izazov. Po dogovoru između njih, meč je trebao početi u septembru 1929.

Bogoljubovu igru krasila je bogata mašta u kombinacionim komplikacijama i vjera u vlastiti talenat. Prema mišljenju R. Špilmana, „osnovna osobina njegovog karaktera, njegova alfa i omega – beskrajni optimizam“. Analizirajući Bogoljubovljev rad, A. Aljehin je pisao u članku posvećenom predstojećoj borbi:

„Bogoljubov je agresivan i preduzimljiv. Slažem se da u razumijevanju suštine šahovske igre postoji određena sličnost, ali mi gledamo potpuno različito i na život, i na principe borbe. On protivnika vidi kao izvanredno eksperimentalno polje za primjenu svog umijeća i nikada ne pokušava da prouči svog protivnika. Često se oslanja na čudo tamo gdje je potrebno znanje.“

I dva puta to čudo se nije desilo. Bogoljubov je pretrpio poraz u mečevima za titulu svjetskog šampiona protiv Aljehina 1929. i 1934. Oba puta meč se igrao na uspješnijeg u 30 partija. Prvi meč održan je u nekoliko gradova Njemačke i Holandije i završio rezultatom 9,5:15,5; drugi je održan u 12 gradova Njemačke, počeo 1. aprila u Badenu-Badenu i završio 14. juna u Berlinu, završivši rezultatom 10,5:15,5.

Bogoljubov je tri puta bio šampion Njemačke (1926, 1931, 1933) i Savezne Republike Njemačke (1949), i izlazio je kao pobjednik na međunarodnim turnirima u Stokholmu (1919), Berlinu (1919, 1926, 1928), Bad-Kisingenu (1928), Bad-Nauhajmu (1935), Štutgartu (1939) i drugim.

Bogoljubov je dao značajan doprinos teoriji otvaranja, razvio je nove varijante u Kraljevom gambitu i Francuskoj odbrani, kao i sisteme igre u Damskom gambitu i Novoindijskoj odbrani. „Posebno cijenim najbolje partije Bogoljubova; on je izuzetno nadaren šahista“, rekao je drugi svjetski šampion Emanuel Lasker.

Aljehin – Bogoljubov
Manhajm, 1934, 24. partija meča

1.d4 d5 2.c4 c6 3.Nf3 Nf6 4.e3 e6 5.Bd3 Nbd7 6.Nbd2 Be7 7.0–0 0–0 8.b3 a5 9.a3 c5 10.cxd5 exd5 11.Bb2 a4 12.bxa4 c4 13.Bc2 Qa5 14.Nb1 Ne4 15.Bxe4 dxe4 16.Nfd2 Nb6 17.Nc3 f5 18.f3 exf3 19.Qxf3

19...Bd7 20.Qe2 Rac8 21.Rac1 Bf6 22.d5 Rfe8 23.Kh1 Qc5 24.e4 Nxd5 25.Rfe1 Nf4 26.Qe3 Nd3 27.Qxc5 Rxc5 28.Ba1 Bg5 29.Ncb1 fxe4 30.Bc3 Nxc1 31.Rxc1 Bxa4 32.Kg1 Bc6 33.Re1 b5 34.Nf1 Rd5 35.Ng3 Rd3 36.Ne2 Be3+ 37.Kh1 Red8 38.Ng1 Bf2 39.Rf1 e3 0–1

PAOLO BOI (po nadimku Sirakužanin, 1528–1598)

Paolo Boi bio je italjanski šahista, jedan od najjačih u 16. vijeku. Potiče iz bogate porodice i imao je istaknute pokrovitelje. Sa prijateljem, rimskim šahistom Leonardom, igrao je po gradovima Italije. Bili su dostojni protivnici jedan drugom.

Napolitanski šahista, doktor prava A. Salvio, opisao je njihov meč: „Borba je počela odmah i trajala tri dana. Bilo je to rijetko viđeno, svi šahisti Napolja okupili su se da gledaju duel. Igra protivnika karakterisala je snaga napada i odbrane: skoro sve partije igrane su u Kraljevom gambitu. Meč je ostao neriješen: svaki igrač je pobijedio u jednakom broju partija. Posmatrači su zaključili da Leonardo ima više izumiteljskog duha i težnje ka napadu te je posebno jak u sredini partije i složenim pozicijama, dok Boi ima veliko znanje, a njegova igra je pravilnija i sistematičnija, posebno u završnici.“

Paolo je održavao simultanke na tri table. 1575. godine, zajedno sa Leonardom, posjetio je Španiju, gdje je održan turnir sa najboljim lokalnim šahistima R. Lopezom i A. Seronom. Boi i njegov prijatelj izašli su kao pobjednici i bili nagrađeni darovima od kralja Filipa II.

Zatim su posjetili Portugal, gdje su igrali u prisustvu kralja Sebastijana. Tokom povratka kući, Paolo je zarobljen od strane alžirskih pirata i prodan u ropstvo. Njegov kupac, Turčin koji je cijenio šah, oslobodio ga je uz novčanu nagradu. Paoloove avanture u Turskoj, Mađarskoj i Italiji bile su ispunjene romantikom viteških turnira i slikovito ih je opisao rimski šahista Giulio Cesare Polerio (1590) i kasnije Salvio (1604).

BOKAČO i šah

Humanista i začetnik realističke proze renesanse, Đovani Bokačo (1313–1375), bio je među prvima koji je u umjetničku literaturu uveo opis šahovske partije. U šestom poglavlju jednog od njegovih ranih romana „Il Filokolo“ (1341), junak djela Filokolo, igrajući šah sa upraviteljem, čini sve kako bi mu taj proglasio mat i na taj način postao njegov prijatelj, pomažući mu da osvoji svoju voljenu:

„Tako je Filokolo jednom od svojih figura zadržao kralja upravitelja, pri čemu je lijevo od kralja stajao lovac. Upravitelj je, u isto vrijeme, opkolio velikim brojem svojih figura kralja Filokola, kojem je ostao jedini put spasa – potez po svojoj topovoj liniji. Ali prije toga – a Filokolo je to dobro vidio – mogao je svojim drugim konjem odigrati tako da proglasi protivničkom kralju šah i mat, ipak je pomaknuo topa na tu tačno polje na kojoj je njegov sopstveni kralj mogao naći spas. Upravitelj se radosno nasmijao, primijetivši zbrku u Filokolovom umu, što mu je omogućilo da odmah pobijedi, što je i učinio, proglasivši mat pješakom.“

Finalni dio ove partije pokušao je rekonstruisati Italijanski šahovski kompozitor i istoričar dr Adriano Kikko (1907–1990). Rezultat njegove „restauratorske“ analize bila je sljedeća pozicija:

Bijeli (Filokolo) su mogli dati mat konjem potezom 1. Sg7x (tada je lovac mogao kretati i udarati preko jedne ćelije dijagonalno), ali su odigrali 1.Tf1??. Nakon toga crni je proglasio mat potezom pješaka – 1… d2x.

U romanu se opisuju još dvije partije između istih protivnika, ali priča ima opštiji karakter i interesantna je prvenstveno zbog psiholoških nijansi. Šah se više puta spominje i u najvećem Bokačovom djelu – čuvenom zbirci novela „Dekameron“ (1350–53).

BUGARSKA.
Šahovske tradicije sežu još u rani srednji vijek. Svjedočanstvo za to je i naziv igre – „šahmati“, koji se proširio među narodima koji su bili u dodiru s Hazarskim kaganatom (VII–X vijek) – u Staroj Rusiji, Bugarskoj i Mađarskoj. Vjerovatno nije slučajno ni podudaranje pojedinih bugarskih i staroruskih šahovskih termina, kao što su „šah“, „pješak“, „konj“.

Poslije oslobođenja Bugarske (1878) od turske vlasti poraslo je interesovanje za ovu drevnu igru. Njeni zagovornici postaju bugarski prosvjetitelji i kulturni djelatnici – pisci I. Vazov i P. Slavejkov. Pjesnik T. Trajanov tvrdio je: „Šah je umjetnost!“

Formiranje bugarske šahovske organizacije započelo je dvadesetih godina XX vijeka. Godine 1922. u Sofiji je osnovan prvi bugarski šahovski klub. Ubrzo se klubovi pojavljuju u Varni i Staroj Zagori. Šest godina kasnije u drevnoj bugarskoj prijestonici Trnovu počinje da izlazi časopis „Šahmaten list“. Godine 1933. održano je prvo prvenstvo zemlje. Izdvaja se grupa majstora: K. Atanasov, G. Gošev, J. Tošev, Z. Milev, O. Neikirh, A. Cvetkov, A. Malčev, A. Kiprov, M. Kantaržijev i drugi.

Popularnost šaha naglo je porasla poslije Drugog svjetskog rata. Od 1947. u Sofiji izlazi časopis „Šahmatna misao“. Počinju da se organizuju međunarodni turniri i festivali u Plovdivu, Plevenu, Burgasu i ljetovalištu Varna, gdje je 1962. održana 15. Svjetska šahovska olimpijada.

Bugarska je prvi put učestvovala na 8. olimpijadi u Buenos Ajresu (1939), gdje je zauzela 20. mjesto (od 26 zemalja), a počev od 11. olimpijade (1954, Amsterdam) redovno je ulazila među finaliste. Senzacionalni su bili i uspjesi bugarskog studentskog tima, koji je osvojio ekipno prvenstvo svijeta 1959, kao i nastup na olimpijadi u Luganu (1968). Već 1960. na olimpijadi u Lajpcigu M. Bobocov je prvi među Bugarima ispunio normu međunarodnog velemajstora. Dvije godine kasnije u Varni tu titulu je dobio G. Tringov, a 1964. na Memorijalu Kapablanke u Havani – N. Padevski. Četvrt vijeka kasnije (1990) Bugarska je već imala 15 međunarodnih velemajstora. Među njima su: P. Velikov, E. Ermenkov, V. Inkev, N. Kirov, D. Dončev, I. Radulov, L. Spasov, K. i Kir. Georgijev. Potonji je 1983. postao svjetski prvak među omladincima, a zatim je pobijedio na nizu međunarodnih turnira i u julu 2002. dostigao rejting 2658 (31. mjesto na listi najboljih velemajstora svijeta).

Tokom osamdesetih godina afirmaciji talentovane omladine doprinijelo je i pojavljivanje novih šahovskih centara – Pernik, Teteven, Pazardžik, Pleven, Tolbuhin… Devedesetih godina izvanredne rezultate postiže V. Topalov. Na FIDE rejting-listama 2002. godine ulazio je, sa rejtingom 2745, u petoricu najjačih šahista svijeta. Pojavljuju se novi talenti i među djevojkama – 1989. svjetske šampionke postale su bugarske šahistkinje K. Aladžova (do 18 godina) i A. Stefanova (do 12 godina). Ova druga je u julu 2002. na FIDE rejting-listi ušla među sedam najboljih šahistkinja svijeta. Među ženama se naročito istakla M. Vojska, koja je iste godine izborila plasman na međuzonski turnir. Bugarski šahisti su se dobro predstavili i na 35. Svjetskoj olimpijadi u Bledu (2002), podijelivši u ekipnom plasmanu 10–11. mjesto. Bugarski šahisti zauzimaju visoke pozicije i na svjetskim dopisnim olimpijadama. Postoje i značajna dostignuća u oblasti šahovske kompozicije; P. Petkovu je dodijeljeno zvanje međunarodnog velemajstora.

I za kraj – zanimljiva činjenica: Bugarska je prva na svijetu izdala šahovsku poštansku marku, još 1947. godine. (Vidi: Filatelija i šah.)

BOLESLAVSKI Isak Jefremovič (1919–1977), sovjetski velemajstor, izazivač za titulu svjetskog prvaka, šahovski teoretičar i trener.

Počevši da igra šah sa devet godina, Boleslavski je na zadivljujući način – bez dovoljne praktične igre, uglavnom učeći iz knjiga – dostigao visoki majstorski nivo. Ljubav prema lijepoj književnosti, koju mu je majka usadila još u djetinjstvu, doprinijela je razvoju slikovitog mišljenja.
„U mladosti mi se činilo da je šahovska partija nalik sastanku sa ženom“, pisao je kasnije. „Sigurno znaš da će se i sastanak i susret za tablom, ako do njih dođe, neminovno započeti i neminovno završiti, a pritom je uzbuđenje neizbježno, dok će se negdje u sredini pojaviti nešto neočekivano, nepredviđeno, nešto što unaprijed ne znaš: ili novo očaranje, ili razočaranje, ili ćeš se obradovati, ili rastužiti…“

Najčešće su mu šahovske partije donosile radost. Godine 1938, 1939. i 1940. Boleslavski je tri puta zaredom osvojio prvenstvo Ukrajine. Godine 1940. debitovao je na prvenstvu SSSR-a i podijelio 5–6. mjesto s M. Botvinikom, ali je u međusobnom susretu izgubio i od tada je sanjao o revanšu. Kasnije se prisjećao kakve je planove kovao dvadesetsedmogodišnji ambiciozni majstor:
„Tada sam odlučio da ću, uz sistematski rad na sebi, moći i da ga pobijedim. ‘Nije đavo onoliko strašan koliko ga slikaju.’ Porazi od Botvinika u dvije partije na meč-turniru 1941. i u jednoj partiji na XIV prvenstvu zemlje četiri godine kasnije nimalo me nisu otreznili. Činilo mi se da razumijem Botvinikovu igru, da vidim njene jake i slabe strane. Počeo sam da se spremam za susret s njim. Naravno, shvatao sam da je to šahista sasvim drugačijeg stila od mog tadašnjeg, ali sam smatrao da i ja imam šanse za pobjedu.“

Tokom narednih deset godina Boleslavski je stalno poboljšavao rezultate: na meč-turniru za titulu apsolutnog prvaka SSSR-a (1941) zauzeo je 4. mjesto; na prvenstvima SSSR-a bio je treći 1944, drugi 1945. i 1947, da bi 1950. dostigao vrhunac sportske karijere – na turniru kandidata za svjetsko prvenstvo podijelio je 1–2. mjesto s D. Bronštajnom. Zakazan je dodatni meč između njih, ali je Boleslavski tu napravio psihološku grešku: pripremajući se za meč s Bronštajnom, stalno je razmišljao o budućem meču s Botvinikom. Izgubio je samo jedan poen (6,5 : 7,5), ali cijena tog poena bila je ogromna – meč za titulu svjetskog prvaka, koji je zauvijek ostao san. Mnoge savremenike privlačio je kombinacioni stil igre Boleslavskog.

„Za mene je“, dijelio je svoje mišljenje jugoslovenski velemajstor S. Gligorić, „ideal u šahu oduvijek bio stil Boleslavskog. Kod koga su još od savremenih šahista strategija i taktika, logika i fantazija tako savršeno stopljene u jedno?!“

Boleslavski je još jednom učestvovao na turniru kandidata (Cirih, 1953), uspješno je igrao na nizu turnira – u Bukureštu (1953), Stokholmu (1964), Debrecinu (1961). Ipak, sve više je pokazivao sklonost ka trenerskom radu. Sa 37 godina Isak je bio sekundant V. Smislovu na njegovom pobjedničkom turniru kandidata (1956), a tri godine kasnije za pomoć mu se obratio T. Petrosjan. Njihova saradnja bila je duga i plodna. Godine 1963. Petrosjan je pobijedio M. Botvinika i postao svjetski prvak, a tri godine kasnije odbranio je titulu u borbi s B. Spaskim.
„U svim mojim uspjesima postignutim tokom našeg zajedničkog rada“, priznao je kasnije Petrosjan, „zasluga Isaka Jefremoviča Boleslavskog je ogromna.“

Boleslavskog su krasile fenomenalna memorija, enciklopedijsko znanje, dobronamjernost i skromnost. Bronštajn ga je nazivao „pravim umjetnikom šaha“ i smatrao jednim od najoštrijih sovjetskih šahista. Novine Izvestija su sljedeću minijaturu nazvale biserom šahovske umjetnosti.

Boleslavski – Džindžikašvili (Dzindzichashvili,Roman)
Minsk, 1966

1.d4 d5 2.c4 dxc4 3.Nf3 Nf6 4.e3 e6 5.Bxc4 c5 6.0–0 a6 7.Nc3 b5 8.Bb3 Bb7 9.Qe2 Nbd7 10.Rd1 Qb8 11.d5 exd5 12.Nxd5 Nxd5 13.Bxd5 Bxd5 14.Rxd5 Qb7 15.e4 Be7 16.Bg5 Nb6 17.Rad1 h6 18.Bxe7 Nxd5 19.Bxc5 Ne7 20.Ne5 Rc8

21.Rd7 Rc7 22.Rd8+ Kxd8 23.Nxf7+ Kd7 24.Qg4+ Kc6 25.Qe6+ 1–0

Crni predaje zbog mata u dva poteza (25… K:c5 26. Qd6+ Kc4 27. Ne5#).

Boleslavski je umro u 57. godini života. Jedan od njegovih prijatelja i učenika, velemajstor A. Suetin, pisao je u časopisu Šah u SSSR-u:
„Boleslavski je bio čovjek izuzetne skromnosti i velike kulture. Teško je zamisliti Boleslavskog bez šaha, ali je potpuno nemoguće zamisliti ga bez knjige. Odlično je poznavao istoriju, klasičnu književnost, poeziju… Zaista revolucionarni bili su njegovi izvanredni sistemi otvaranja u sicilijanskoj i staroindijskoj odbrani, kao i njegova istraživanja koja su obogatila niz drugih aktuelnih otvaranja. Duboke po sadržaju knjige i britke analize u šahovskoj periodici odavno su učinile I. Boleslavskog jednim od vodećih teoretičara na svijetu.“

BOLOGAN Viorel (rođ. 1971), moldavski velemajstor.

Godine 2000. dvadesetosmogodišnji talentovani šahista iz Moldavije, koji je živio u Moskvi, osvojio je četiri turnira – zonski u Minsku i jake međunarodne turnire u Pekingu, Buenos Ajresu i Pojkovskom. Pri tome je, odigravši 40 partija, ostao neporažen, a pobijedio je u čak 20! Ovaj zadivljujući rezultat omogućio je Viorelu da te godine napravi veliki skok na FIDE rejting-listi – sa 42. na 19. mjesto.

Viorelov otac je programer, majka profesor španskog jezika. Ima četvoricu braće.
„Kod nas je uvijek vladao duh potpunog povjerenja, ali i zahtjevnosti. Tako važne osobine kao što su poštenje i odgovornost sticale su se upravo u porodičnom domu“, govorio je Bologan u jednom intervjuu.

Od djetinjstva zaljubljen u šah i fudbal, Bologan se navikao na oštru sportsku konkurenciju i više nije mogao zamisliti život bez nje. Napredovanje na ljestvici šahovskog majstorstva bilo je praćeno usponima i padovima, ali su mu uvijek pomagali vjera u sopstvene snage i jasna procjena vlastitih mogućnosti. Nakon pobjede na otvorenom turniru u Njujorku (1997) Viorel je rekao:
„Pobjedom na ovakvom turniru kao da prolazim još jednu važnu etapu, koju mogu upisati u biografiju. Poseban je osjećaj pobijediti na ‘švajcarcu’, gdje je cijena svakog polupoena veoma visoka i gdje se mora mnogo rizikovati. Takvi turniri mi se asociraju s džunglom: svuda živa stvorenja, oštra konkurencija, usijane strasti…“

Viorel tečno govori nekoliko jezika, odbranio je kandidatsku disertaciju i uspješan je kao trener, odlično vlada perom, kombinujući sportske nastupe s novinarskim radom. Ipak, glavni prioritet ostaje šah. Jer je on, po duhovitoj Bologanovoj definiciji, „sličan ljubomornoj dami – i ni najmanja nevjera se ne oprašta“.
Godinu 2001. Viorel je započeo novom turnirskom pobjedom, ispred devet velemajstora, na 2. turniru posvećenom A. Karpovu u sibirskom gradu Pojkovskom.

Bologan – Kir. Georgijev
Pojkovski, 2001

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 Nf6 4.0–0 Nxe4 5.d4 Nd6 6.Bxc6 dxc6 7.dxe5 Nf5 8.Qxd8+ Kxd8 9.h3 Bd7 10.Nc3 Kc8 11.b3 a5 12.Bb2 Be7 13.Rad1 Re8 14.a4 c5 15.Rd3 b6 16.Nd5 Bd8 17.c4 Ne7 18.Nf4 Nc6 19.Rfd1 Bf5 20.Re3 g6 21.g4 Be6 22.Kg2 Kb7 23.Nd5 h6 24.Kg3 Be7 25.Red3 Bf8 26.Nf6 Red8 27.Rxd8 Rxd8 28.Rxd8 Nxd8 29.Bc1 Nc6 30.Ng8 g5 31.Nf6 Nd4 32.Nxd4 cxd4 33.f4 gxf4+ 34.Kxf4 c5 35.Ke4 Kc6 36.Nh5 Bc8 37.Nf4 Be7 38.Nd5 Bf8 39.Bd2 Be6 40.Nf6 Bg7 41.Nh5 Bf8 42.Ng3 Kd7 43.Nf5 b5 44.axb5 a4 45.bxa4 Bxc4 46.Bxh6 Bxh6 47.Nxh6 Bb3 48.a5 Ba4 49.b6 Bc6+ 50.Kf4 1–0

BONDAREVSKI Igor Zaharovič (1913–1979), sovjetski velemajstor, teoretičar, sudija, trener i ujedno velemajstor u dopisnom šahu.

Sa 9 godina Igor je upoznao osnove šaha. Godine 1925. zemlju je zahvatila „šahovska groznica“ u vezi s međunarodnim turnirom u Moskvi, i dvanaestogodišnji Igor počeo je proučavati knjigu „Osnove šahovske igre“ H. R. Kapablanke. Danju se posvećivao omiljenoj matematici, a uveče šahu. Početkom 1930-ih i sam je vodio metodičke časove u Rostovskom domu pionira. Četiri godine zaredom osvajao je prvenstvo Rostova na Donu (1933–36), postao prvokategorni igrač i pobijedio na Saveznom turniru prve kategorije u Lenjingradu (1936). Već naredne godine (1937) dodijeljena mu je titula majstora. A 1940. godine, zajedno s A. Lilijentalom, osvojio je prvenstvo SSSR-a, ispred V. Smislova, P. Keresa, I. Boleslavskog i M. Botvinika, i postao velemajstor SSSR-a.
„Njegov šahovski talenat je van svake sumnje… On uvijek teži aktivnoj igri i snalazi se u najrazličitijim pozicijama“, pisao je M. Botvinik godinu dana prije tog turnira. Bondarevski je ovu laskavu ocjenu najjačeg sovjetskog šahiste potvrdio pobjedom nad njim već u 1. kolu.

Bondarevski – Botvinik
Moskva, 1940
12. prvenstvo SSSR-a

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.a3 Bxc3+ 5.bxc3 c5 6.e3 0–0 7.Bd3 Nc6 8.Ne2 d6 9.e4 e5 10.d5 Na5 11.0–0 a6 12.Ng3 b5 13.cxb5 c4 14.Bc2 axb5 15.a4 bxa4 16.Rxa4 Nd7 17.Be3 Nc5 18.Bxc5 dxc5

19.Qh5 f6 20.Rfa1 Bd7 21.R4a3 Qb6 22.Qd1 Ra7 23.Nf1 Rfa8 24.Ne3 Kf8 25.R1a2 Ra6 26.h3 Qd8 27.Nxc4 Bb5 28.Nxa5 Rxa5 29.Qa1 Rxa3 30.Rxa3 Rxa3 31.Qxa3 Qc7 32.Qa8+ Kf7 33.Bd1 Kg6 34.Bg4 Bd7 35.d6 Qxd6 36.Qd8 Qd2 37.Qxd7 Qe1+ 38.Kh2 1–0

Godine 1948. Bondarevski je učestvovao na prvom međuzonskom turniru u Salčebadenu, gdje je podijelio 6–9. mjesto s M. Najdorfom, S. Florom i G. Štalbergom. Međutim, zbog bolesti nije nastupio na turniru kandidata. U narednom periodu uglavnom se posvetio trenerskom radu. Predvodio je studentske reprezentacije na Svjetskim studentskim olimpijadama. Pripremao je dvojicu svjetskih prvaka – V. Smislova (1956–59) i više od deset godina B. Spaskog – kao i trojicu kandidata: P. Keresa, E. Gelera i kasnije V. Kozlovsku, koja je postala njegova supruga.

„Najvažnije u trenerskom poslu“, govorio je, „jesu čelični živci i jako srce!“

Kada je jednom novinar upitao Bondarevskog da li je u njegovoj trenerskoj praksi bilo „nokdauna“, uslijedio je odgovor:
„Da. To je bilo tokom devete partije Spaski – Keres. Već sam se bio smirio – odlučujuća partija tog meča bila je lako dobijena za Spaskog. I odjednom Spaski povlači ‘dugi’ potez damom, poslije čega je Paul Petrovič umalo pobijedio. Bilo koji potez damom na jedno ili dva polja lako je dobijao…“

U cjelini, saradnja Spaski – Bondarevski ušla je u istoriju kao jedna od najuspješnijih, podsjećajući na duete Botvinik – Ragozin, Talj – Koblenz, Petrosjan – Boleslavski… Nije slučajno što je Spaski, obraćajući se treneru, zvao ga „fater“ (“tata”).

Bondarevski je dao značajan doprinos teoriji otvaranja, razradivši – zajedno sa S. Tartakoverom i V. Makogonovom – originalan sistem igre u Daminom gambitu. U njegovu čast organizuju se memorijalni turniri u Rostovu na Donu.

„BONUS SOCIUS“ („Dobri drug“). Tako se zvao traktat, objavljen na latinskom jeziku bez imena autora u Firenci (druga polovina 13. veka), posvećen društvenim igrama: šahu, triktraku i mlinu. Sadržao je 194 šahovska zadatka i višestruko je ponovo izdavan na francuskom, njemačkom i italijanskom jeziku.

U jednom od rukopisa 14. veka na francuskom jeziku prvi put je otkriven autor traktata. Bio je to monah iz Lombardije, Nikola de San-Nikolai, koji je, usput, bio i pronalazač notacije u kojoj su vertikale šahovske table označavane latinskim slovima od „a“ do „h“.

BOTVINIK Mihail Moisejevič (17. avgusta 1911, Kuokkala – 5. maja 1995, Moskva), šesti u istoriji šaha i prvi sovjetski šampion svijeta (1948–1957, 1958–1960, 1961–1963).

Miša se relativno kasno približio šahu: sa 12 godina odigrao je svoj prvi potez. Ali već dvije godine kasnije bio je šahista prve kategorije i pobijedio je na simultanci svjetskog šampiona Kapablanku (1925). Kod mladića tada su se pojavile osobine koje su proroci mogli prepoznati kao potencijal budućeg šampiona: čelični karakter, odlučnost i upornost u praćenju izabranog puta, i konačno, težnja za nestandardnim rješenjima.

Sa 16 godina Mihail Botvinik postaje majstor, sa 20 – šampion SSSR-a. Godine 1933. Igrao je nerješeno u meču sa budućim kandidatom za svjetsko prvenstvo S. Florom, a sa 25 godina postao je jedan od pobjednika velikog međunarodnog turnira u Moskvi i podijelio 1–2. mjesto sa bivšim svjetskim šampionom Kapablankom na još prestižnijem turniru u Notingemu (1936). Tamo je Botvinik nadmašio ne samo dva bivša šampiona – Aljehina i Laskera – nego i tadašnjeg svjetskog šampiona Evea.

„Botvinik ima sve šanse da postane svjetski šampion u narednim godinama, – pisao je Aljehin, – osim ogromnog talenta, posjeduje sve sportske kvalitete koje odlučuju o uspjehu: neustrašivost, izdržljivost, precizan instinkt i, konačno, mladost.“

Sve ove kvalitete Botvinika pokazale su se dvije godine kasnije na meč-turniru u Holandiji, gdje je ostvario sjajne pobjede nad Aljehinom i Kapablankom.

Botvinik – Kapablanka
AVRO-turnir, 1938

30.Ba3!! (lijepa kombinacija od 12 poteza sa idejom odvlačenja) 30…Qxa3 31.Nh5+ gxh5 32.Qg5+ Kf8 33.Qxf6+ Kg8 34.e7 Qc1+ 35.Kf2 Qc2+ 36.Kg3 Qd3+ 37.Kh4 Qe4+ 38.Kxh5 Qe2+ 39.Kh4 Qe4+ 40.g4 Qe1+ 41.Kh5 1–0

Nakon što je pobijedio Aljehina u dvopartijskom meču, koji je u to vrijeme povratio titulu svjetskog šampiona, Botvinik ga je izazvao na meč. Nažalost, meč se nije održao: ubrzo je počeo Drugi svjetski rat, a nakon njegovog završetka, 1946. godine, Aljehin je iznenada preminuo. Skoro dvije godine šahovski tron ostao je slobodan.

Ali 1948. u Hagu i Moskvi održan je meč-turnir sa pet najboljih šahista svijeta: Botvinik, Smislov, Keres, Eve i Reshevsky. Nadmašivši za tri poena drugoplasiranog Smislova, pobjedu u ovom takmičenju odnio je Botvinik i proglašen je svjetskim šampionom.

Iskustvo takmičenja za svjetsku titulu pokazalo je da je odbraniti titulu jednako teško koliko i osvojiti je. Tim veće divljenje izazivali su majstorstvo i snaga Botvinika u borbi sa izvanrednim velikim majstorima poput Bronštajna, Smislova i Talja. Tokom 15 godina (1948–1963) Botvinik je odigrao sedam mečeva za prvenstvo svijeta u Moskvi sa njima, svaki od po većini 24 partije. Pri tome je dvaput odbranio svoju titulu, igrajući nerješeno mečeve (sa Bronštajnom 1951. i sa Smislovom 1954), dva puta je izgubio –od Smislova 1957. i Talja 1960 – ali oba puta – već sljedeće godine – pobijedio protivnike u revanš meču. Tek nakon poraza od Petrosjana (1963), kada je revanš meč otkazan, Botvinik je odlučio prestati borbu za šampionsku titulu.

Ipak, nastavio je da nastupa na turnirima i mečevima, i paralelno sve strastvenije radio na stvaranju „elektronskog šahiste“. Još tokom studija na Politehničkom institutu zanimao se za elektrotehniku. Od tada su u njegovom životu šah i nauka bili duboko isprepleteni. Tu povezanost smatrao je korisnom. Kada su bivšeg šampiona, doktora tehničkih nauka Botvinika, kritikovali da svojim radom na usavršavanju šahovskih programa za računare može uništiti šah, odgovorio je:
„Mnogi se boje da će izum takvog aparata donijeti tehničku smrt šahu. To nije tačno. Uskoro će stotinu godina od izuma automobila, a ljudi se sa zadovoljstvom takmiče u trkama na stadionu. Mislim da će šahovski aparat donijeti još veću popularnost šahu.“

Do 1970. godine Botvinik je i dalje aktivno učestvovao u šahovskom životu. Osvojio je prve nagrade na turnirima u Holandiji (Amsterdam, 1963, 1966; Nordvejk, 1965; Bevervejk, 1969) i u Hastingu (1966/1967), bio je drugi u Monte Karlu (1968), podijelio 2–3. mjesto sa V. Smislovom u Palma de Maljorki (1967).

U istim godinama Botvinik (od 1963) bio je rukovodilac škole mladih talenata, kroz koju su prošli Karpov, Kasparov, Jusupov, Dolmatov, Balašov i drugi budući poznati šahisti. Pri tome je stalno podsjećao na potrebu da se samostalno radi i analizira. „Ne igrajte previše, ostavite vrijeme da razmišljate o šahu“, govorio je Botvinik.

Takvog promišljenog istraživača prikazuje i sam veliki majstor. Razrađujući, na primjer, pitanja teorije otvaranja, uveo je u praksu nove nastavke u francuskoj i sicilijanskoj odbrani, Nimcovičevoj i Grunfeldovojm odbrani, engleskom otvaranju, slovenskoj i holandskoj odbrani. Pri tome je Botvinik pronalazio mogućnosti za aktivnu kontraigru za crne, stvarajući pozicije bogate dinamičkom borbom.

Oštro „kombinatorsko oko“, upornost u odbrani teških pozicija, vještina analize – sve to je odlikovalo igru Botvinika. Pred nama je još jedan primjer.

Botvinik – Portiš
Monte Karlo, 1968

17.R1xc6! bxc6 18.Rxf7! h6 19.Rb7 Qc8 20.Qc4+ Kh8 21.Nh4! Qxb7 22.Ng6+ Kh7 23.Be4 Bd6 24.Nxe5+ g6 25.Bxg6+ Kg7 26.Bxh6+ 1–0

Svaku partiju Botvinik je igrao sa potpunim naprezanjem snaga, pokazivao je ogromnu volju za pobjedom. Usavršio je umjetnost individualne pripreme za borbu protiv protivnika. To mu je, između ostalog, omogućilo da riješi problem „Teškog protivnika“, kakav mu je dugo bio M. Eve: 1936–46 imao je negativan skor sa Holanđaninom – 2,+0,=4; dok je na turniru za svjetsko prvenstvo 1948. pobijedio u dvije partije uz tri remija (+2, –0, =3).

U revanš mečevima Botvinik je pripremio iznenađenja i Smislovu, prvi put u životu igrajući Karokan odbranu, i Talju, u partijama sa kojim je vješto stvarao zatvorene pozicije gdje nije mogla u punoj mjeri da se pokaže fantazija riškog velemajstora.

U mnogim člancima i knjigama Botvinik je otkrivao svoje poglede na šahovsku umjetnost. Poznati su njegovi teorijski radovi i odlično komentarisani zbirci partija – Meč Flor – Botvinik (1934), Meč-revanš Aljehin – Eve (1938), Meč-turnir za apsolutnog šampiona SSSR-a u šahu (1947), Tri meča Anatolija Karpova (1975), Pola vijeka u šahu (1978), Od šahiste do mašine (1979). U periodu 1984–87 u Moskvi izašla su 4 toma njegovih Analitičkih i kritičkih radova.

Ceremonija dodjele priznanja: M. Botvinik – počasni doktor matematike Univerziteta u Ferari (Italija), 1991.

Za pola vijeka Botvinik je odigrao u šahovskim takmičenjima 1202 partije, u kojima je ostvario 610 pobjeda i 453 remija. Učestvujući na 59 turnira, 33 puta je bio prvi, 6 puta je podijelio 1–2. mjesto. Takođe je učestvovao u 13 mečeva i 6 svjetskih olimpijada.

BRAUN Volter (Walter Shawn Browne) (r. 1949), američki velemajstor, višestruki prvak države.

Kada je Volteru bilo 10 godina, njegova porodica se preselila iz Australije u Njujork. Upravo tada se zainteresovao za šah. Već sa 13 godina počeo je da posjećuje Menhetnski šahovski klub, gdje je ubrzo dostigao majstorski nivo, a sa 17 godina osvojio je titulu omladinskog prvaka SAD. Iako su ga roditelji uvjeravali da mu šah „neće dati koru hljeba“, Volter je ostao pri svome. Postao je profesionalac, nastanio se u Kaliforniji i, poput „kauboja na motociklu“, selio se iz grada u grad, igrajući na otvorenim turnirima. Njegov idol bio je Robert Fišer. Njihovi sportski putevi ukrstili su se samo jednom, na turniru u Zagrebu (1970), na koji je Braun bio pozvan kao jedan od najmlađih velemajstora na svijetu. Braun je dobio kvalitet više, ali je Fišer upornom odbranom izborio remi nakon gotovo 100 poteza borbe.

Jedna od Braunovih najdražih uspomena jeste partija dobijena protiv prvaka SSSR-a, velemajstora V. Savona, tim prije što je nju u hotelu novinarima pokazivao i komentarisao sam Fišer!

Savon – Braun
Vejk-an-Zee, 1972

1.Nf3 c5 2.g3 g6 3.Bg2 Bg7 4.0–0 Nc6 5.c3 d5 6.d4 cxd4 7.cxd4 Nf6 8.Ne5 0–0 9.Nc3 Bf5 10.Nxc6 bxc6 11.Na4 Nd7 12.Bf4 Qa5 13.Bd2 Qb5 14.Bc3 Rac8 15.Rc1 Rfd8 16.b3 e5 17.dxe5 Nxe5 18.Bd4 Nd3 19.Nc3 Qa5 20.Bxg7 Nxc1 21.Qd4 Qxc3 0–1

 Braun je osmostruki prvak SAD, učesnik tri međuzonska takmičenja i pobjednik više od trinaest velikih međunarodnih turnira. Zalažući se za ispoljavanje umjetničkih sposobnosti u šahu, u intervjuu za američki časopis Inside Chess (1988) izrazio je želju za uvođenjem posebnih nagrada: za najbolju partiju, najljepšu partiju, inventivnu igru i originalna otkrića u otvaranju. Takva podrška kreativnoj strani šaha, tvrdio je Braun, privući će više ljudi ovoj igri, a to će, zauzvrat, donijeti zadovoljstvo i samim šahistima. Upravo ciljevima popularizacije šaha u svijetu služe osnovana krajem 1988. godine, na Braunovu inicijativu, Svjetska asocijacija za bliz šah, kao i časopis asocijacije Blitz Chess, pokrenut iste godine. Kao šahovski profesionalac, V. Braun je ovako formulisao svoj sportski i stvaralački kredo:
„Moj moto je: kada pobjeđujete – zarađujete, kada gubite – učite, tako da, jednostavno igrajući šah, uvijek ste pobjednik.“

BREJER (Breyer) Đula (1893–1921), mađarski šahista, istaknuti predstavnik neoromantizma s početka XX vijeka.

„Osjećam da ću s ovim mladićem jednoga dana morati igrati meč za svjetsko prvenstvo“, izjavio je Emanuel Lasker 1911. godine o osamnaestogodišnjem Brejeru.

Đula se prilično kasno zainteresovao za šah (tek u studentskim godinama!), ali je uspio da nastupi na četiri turnira, uključujući i međunarodni u Kelnu, da pokaže kombinacioni genij i originalnost strateškog razmišljanja. Usput, u simultanci s Laskerom početkom iste godine, žrtvom topa u 21. potezu forsirao je mat u četiri poteza.

Iako mu boginja sudbine nije bila naklonjena – bilo mu je dato svega deset godina stvaranja u korist drevne igre – njegov doprinos šahovskoj umjetnosti izuzetno je vrijedan. Za to vrijeme nastupio je na 26 turnira i u gotovo polovini njih dijelio 1–2. mjesto. U ratnom periodu (1914–1920) igrao je pretežno na turnirima mađarskih majstora, gdje je tri puta bio prvi. Niz vrhunskih ostvarenja dao je i na međunarodnim takmičenjima, naročito u Badenu i Manhajmu (1914), Berlinu i Beču (1921). Posebno je značajna njegova prva nagrada u Berlinu, gdje je pobijedio Bogoljubova, Retija, Marocija, Taraša i Špilmana. Za njegov kombinacioni stil karakterističan je sljedeći završetak.

Eve – Brejer
Beč, 1921

16… Be7!! 17.fxe5 fxe5 18.Nxb7 Nxb7 19.Rf8+ Bxf8 20.Qxf8+ Qd8 21.Qxg7 Nf6 22.Bg5 Rg8! 23.Qh6 Rg6 24.Qh4 Nd6 25.Rf1 Nf5 26.Qxg4 Nxg4 27.Bxd8 Nge3! 28.Rf3 Kxd8 29.h3 Rg3 30.Rxg3 Nxg3+ 0–1.

Među novim nastavcima otvaranja koje je predložio mađarski maestro nalazi se i Brejerov gambit: 1. e4 e5 2. f4 ef 3. Df3. Danas se ovaj potez rijetko primjenjuje, jer crni dobija dovoljnu kontraigru. Međutim, i danas izaziva čuđenje i divljenje dubina ideje njegovog nastavka u Slovenskoj odbrani: Đ. Brejer – J. Eser, Budimpešta 1917:

Breyer,Gyula - Esser,Johannes
Budapest Five Masters 2R Budapest, 07.1917

 1.d4 d5 2.c4 c6 3.e3 Nf6 4.Nc3 e6 5.Bd3 Bd6 6.f4 0–0 7.Nf3 dxc4 8.Bb1 b5 9.e4 Be7 10.Ng5 h6 11.h4 g6 12.e5 hxg5 13.hxg5 Nd5

14.Kf1!! Nxc3 15.bxc3 Bb7 16.Qg4 Kg7 17.Rh7+ Kxh7 18.Qh5+ Kg8 19.Bxg6 fxg6 20.Qxg6+ Kh8 21.Qh6+ Kg8 22.g6 Rf7 23.gxf7+ Kxf7 24.Qh5+ Kg7 25.f5 exf5 26.Bh6+ Kh7 27.Bg5+ Kg8 28.Qg6+ Kh8 29.Qh6+ Kg8 30.Qe6+ Kf8 31.Qxf5+ Kg7 32.Bh6+ Kxh6 33.Ke2 Bc8 34.Rh1+ Bh4 35.e6 Qe7 36.Qf4+ Kg7 37.Rxh4 Qxe6+ 38.Kd2 Na6 39.Rh5 Qf6 40.Rh7+ Kxh7 41.Qxf6 Bg4 42.Qh4+ Kg7 43.Qxg4+ Kf6 44.Qf3+ Ke7 45.Qxc6 Rg8 46.Qxa6 Rxg2+ 47.Kc1 1–0

Brejer je bio inovator šaha i – zajedno s Retijem, Nimcovičem i Tartakoverom – jedan od glasnika neoromantizma. „Novi Štajnic je prerano istrgnut iz našeg kruga“, rekao je R. Reti nakon smrti Đ. Brejera, u samom cvatu njegove stvaralačke snage.

BRONŠTAJN David Jonovič
(rođ. 1924), ruski velemajstor, učesnik meča za titulu prvaka svijeta 1951. godine protiv M. Botvinika.

U dječačkim snovima, pričao je David, više puta je u partiji protiv drugog svjetskog prvaka Emanuela Laskera promovisao svog pješaka u damu. Tako se u dječakovoj svijesti urezala želja da osvoji titulu najjačeg šahiste na planeti. U Kijevu je trenirao u Dvorcu pionira pod rukovodstvom A. Konstantinopoljskog, kome je bilo suđeno da mu kasnije bude trener u meču s Botvinikom. Sa 16 godina David je osvojio srebrnu medalju na prvenstvu Ukrajine (1940).

Poslije rata preselio se u Moskvu, gdje je vrlo brzo ostvario velike uspjehe. Bio je prvak Moskve (1946), treći na prvenstvu SSSR-a (1945), prvak zemlje (1948. i 1949), pobjednik međuzonalnog turnira u Stokholmu (1948), a potom je podijelio 1–2. mjesto na Turniru kandidata u Budimpešti (1950) i pobijedio u dodatnom meču protiv I. Boleslavskog.

Godine 1951. Bronštajn je igrao meč za svjetsku titulu protiv Botvinika. To je bilo prvo prvenstvo svijeta nakon 14 godina, još od meča Aljehin – Eve (1937). Velemajstori su tada šahovskom svijetu priredili grandiozan spektakl. U strategiji i taktici pokazali su se potpuno ravnopravnim.

Bronštajn – Botvinik
Moskva, 1951, 22. partija meča

1.d4 e6 2.c4 f5 3.g3 Nf6 4.Bg2 Be7 5.Nc3 0–0 6.e3 d5 7.Nge2 c6 8.b3 Ne4 9.0–0 Nd7 10.Bb2 Ndf6 11.Qd3 g5 12.cxd5 exd5 13.f3 Nxc3 14.Bxc3 g4 15.fxg4 Nxg4 16.Bh3 Nh6 17.Nf4 Bd6 18.b4 a6 19.a4 Qe7 20.Rab1 b5 21.Bg2 Ng4 22.Bd2 Nf6 23.Rb2 Bd7 24.Ra1 Ne4 25.Be1 Rfe8 26.Qb3 Kh8 27.Rba2 Qf8 28.Nd3 Rab8 29.axb5 axb5 30.Ra7 Re7 31.Ne5 Be8 32.g4 fxg4 33.Bxe4 dxe4 34.Bh4 Rxe5 35.dxe5 Bxe5 36.Rf1 Qg8 37.Bg3 Bg7 38.Qxg8+ 1–0

„Završni napad Bronštajn je izveo brilijantno i ostavlja snažan utisak“, pisao je A. Lilijental. Tokom čitavom meča nijedan od rivala nije stekao odlučujuću prednost. Meč je završen rezultatom 12:12, pa je aktuelni prvak svijeta zadržao svoju titulu.

Improvizacija, igra po inspiraciji, širina pogleda i želja da se unese nešto novo – sve su to bile osobine mladog izazivača. Bronštajn je osjećao nostalgiju za zapostavljenim Kraljevim gambitom i vremenima prije rejtinga, kada se iznad svega cijenio stvaralački pristup šahu, kada je nad tablom neprestano lebdio duh kombinacije.

Bronštajn – Geler
Moskva, 1961

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.a3 Bxc3+ 5.bxc3 0–0 6.f3 d5 7.cxd5 exd5 8.e3 Bf5 9.Ne2 Nbd7 10.Nf4 c5 11.Bd3 Bxd3 12.Qxd3 Re8 13.0–0 Rc8 14.Rb1 Qa5 15.Rxb7 Nb6 16.g4 h6 17.h4 cxd4 18.g5 dxe3 19.gxf6 Rxc3 20.Qg6

1–0

Bronštajn je neprestano težio da unese nešto novo i originalno u praksu šahovskih takmičenja, u skladu sa savremenim ritmom života. Njemu pripada ideja organizovanja turnira u brzom šahu, koji je u posljednjim decenijama postao izuzetno popularan. Početkom 1970-ih odigrao je niz mečeva s M. Taljem i E. Vasjukovim, u kojima je vrijeme za partiju iznosilo svega 15 minuta po igraču. Godine 1975. pobijedio je i na turniru organizovanom na inicijativu britanske izdavačke kuće „Batsford“, sa sličnim tempom igre.

Bronštajn je autor brojnih knjiga u kojima se snažno ogleda duša šahovskog romantika. Sve su neobične, privlačne i zanimljive. Među njima je i njegova knjiga o Turniru kandidata u Švajcarskoj 1953. godine, objavljena u tri izdanja u Moskvi i inostranstvu.

U posljednjim godinama 20. vijeka Bronštajn je, prema sopstvenom priznanju, konačno osjetio sreću slobodnog kretanja po svijetu:
„U meni je još od djetinjstva živio virus slobode.“
Živio je u Španiji i radio sa šahistima Univerziteta u Ovijedu, zatim ga je privukla Engleska – zemlja bogate šahovske tradicije, a potom se Bronštajn ponovo vratio u Rusiju. Dana 19. februara 1999. šahovski svijet obilježio je njegov 75. rođendan.

BRISEL – TURNIRI.
Takmičenja u prijestonici Belgije održavaju se od 1984. godine. Zahvaljujući velikim sponzorima – firmama „Ohra“ i „SWIFT“ – učešće na njima uzimaju vodeći velemajstori svijeta. Pobjednici turnira bili su: V. Korčnoj (1985), A. Karpov (1986) i G. Kasparov (1987).

BUGOJNO – TURNIRI.
Od 1978. do 1986. godine u ovom malom jugoslovenskom gradu održano je pet superturnira. Posebno uspješan bio je A. Karpov: nastupio je tri puta i sva tri puta pobijedio. Godine 1982. senzacionalan uspjeh ostvario je devetnaestogodišnji Kasparov: u 13 kola on je pobijedio je u 6 partija – protiv T. Petrosjana, B. Larsena, L. Kavaleka, M. Najdorfa, S. Gligorića i B. Ivkova – i nije pretrpio nijedan poraz. Od tog takmičenja započeo je munjevit uspon G. Kasparova na šahovski Olimp. Turnir 1984. godine osvojio je holandski velemajstor J. Timman sa 8,5 poena iz 13.

BUDIMPEŠTANSKI GAMBIT.

1.d2–d4 Sg8–f6 2.c2–c4 e7–e5.

Prvi put je primijenjen u partiji A. Adler – G. Maroci (Budimpešta, 1896). Kasnije su ga detaljno analizirali mađarski majstori I. Abonji, Ž. Baraš i D. Brejer. U ovom otvaranju crni žrtvom pješaka postiže brzo otvaranje centra i živu igru figura. Bijeli, vraćajući pješaka, prebacuju partiju na kolosijek pozicione borbe. Evo jednog od danas rasprostranjenih sistema igre:

3. dxe5 Sg4
4. Sf3 Lc5
5. e3 Sc6
6. Le2 0–0
7. 0–0 Sgxe5
8. Sc3 Sxf3+
9. Lxf3 Se5
10. Le2 Te8
11. b3 a5

ili

7… Te8 8. Sc3 Scxe5 9. Nxe5 Nxe5 10. b3 a5

Ili 7…Te8 8.Sc3 Sc:e5 9.S:e5 S:e5 10.b3 a5 11.Lb2 Ta6

BUDIMPEŠTA – TURNIRI.
„Budimpešta je jedan od najljepših gradova Evrope. Palate koje se nižu duž lijeve obale Dunava, zdanja starog Budima na brežuljcima desne obale, četiri mosta preko rijeke, visoki zvonici i kupole hramova – sve to daje mađarskoj prijestonici grandiozan i originalan izgled“, tako je u oktobru 1896. francuski šahovski časopis „Strateži“ opisivao mjesto borbi najjačih evropskih majstora na prvom međunarodnom turniru u toj zemlji, organizovanom povodom obilježavanja 1000-godišnjice Mađarske. Turnir je održan u zgradi Opštine. Prije početka grof Eno Cigi, izašavši pred goste u narodnoj nošnji, pozdravio je učesnike na mađarskom, njemačkom i francuskom jeziku. Njegov duhoviti govor završio se panegirikom šahu: „Dok u drugim igrama strasti vladaju igračima, u šahu, naprotiv, igrači vladaju strastima.“

Rezultati tog znamenitog turnira bili su sljedeći:
1–2. R. Haruzek, M. Čigorin – po 8,5 poena iz 12;
3. G. Pilsberi – 7,5;
4–5. K. Šlehter, D. Janovski – po 7;
6–7. K. Valbrodt, Š. Vinaver – po 6,5;
8. Z. Taraš – 6;
9–10. A. Albin, G. Maroci – po 5;
11. I. Marko – 4,5;
12. J. Noa – 4;
13. I. Popil – 2.

Dodatni meč za prvo mjesto dobio je Čigorin, savladavši Haruzeka rezultatom +3, –1, =0.

U periodu između dva svjetska rata (1920–1939) u Budimpešti je održano sedam međunarodnih turnira. Pobjednici su bili A. Aljehin (1921), H. R. Kapablanka (1928, 1929), G. Maroci (1932), E. Kanal (1933), E. Grinfeld i M. Montičeli (1926), E. Eliskazes (1934).

Značajni događaji u svjetskom šahovskom životu bili su Turnir kandidata 1950, memorijali G. Marocija (1952 – 1. Keres; 2. Geler; 3–5. Botvinik, Smislov, Štalberg; 1961 – 1. Korčnoj; 2–3. Bronštajn i Filip), kao i turniri oslobođenja 1965, 1970. i 1975. Počevši od osamdesetih godina 20. vijeka, međunarodni turniri u Budimpešti održavaju se svake godine.

BUTRIMOV Ivan Aleksandrovič (1782–1851), peterburški šahista, pionir ruske šahovske književnosti.

Visoki činovnik i snažan šahista, Butrimov je bio treći po starješinstvu pri stupanju u Društvo ljubitelja šahovske igre, koje je 1837. organizovao A. Petrov. Godine 1821. u Sankt Peterburgu je izašla njegova knjiga „O šahovskoj igri“. To je bila prva knjiga ruskog autora o šahu i, po riječima Petrova, „prilično dobra za početnike“. Obim joj je 246 stranica, u dva dijela. U prvom – „O sastavu igre“ – izložena su opšta pravila, vrline „tako umne i plemenite igre“, kao i metodološki savjeti onima koji žele da se usavršavaju, među kojima su glavni bili povezivanje teorije s praksom i nastojanje da se igra sa jačim partnerom. U drugom dijelu navedene su partije Filidora, završnice Stame i drugih autora. Knjiga je zanimljiva i kao spomenik ruske šahovske terminologije na prelazu iz 18. u 19. vijek: „Car ili kralj – najveća figura; ferz ili kraljica – prva poslije cara; dva lovca, manja od ferza; dva konja, izgledom u skladu sa svojim nazivom; dvije topovske figure, koje se nazivaju i kule i imaju poseban oblik.“ Najvažnije je, međutim, to što se s izlaskom Butrimovljevog djela u Rusiji prvi put pojavila mogućnost da se šahovska igra proučava na maternjem jeziku.

Knjiga I. A. Butrimova „O šahovskoj igri“. Sankt Peterburg, 1821.

BUENOS AJRES – TURNIRI.
Turniri se u prijestonici Argentine održavaju od 1939. Od osamdesetih godina 20. vijeka, po pravilu se igraju po švajcarskom sistemu. Pobjednici su bili mnogi poznati velemajstori: M. Najdorf, P. Keres, I. Štalberg, B. Ivkov, V. Korčnoj, S. Reševski, L. Ljubojević, V. Smislov, B. Larsen i drugi. Dva turnira bila su posebno značajna u sportskoj karijeri R. Fišera. Godine 1960. sedamnaestogodišnji Bobi, osvojivši 8,5 poena iz 19, zauzeo je 16. mjesto. Deset godina kasnije, 1970, u 17 partija osvojio je 15 poena – za 3,5 više od drugoplasiranog V. Tukmakova. Treći je bio O. Pano – 11, a 4–6. mjesta podijelili su F. Georgiu, M. Najdorf i S. Reševski – po 10,5.

Godine 2000. na memorijalnom turniru M. Najdorfa u Buenos Ajresu 1–2. mjesta zauzeli su J. Polgar i V. Bologan. Treći je bio A. Širov. Prema koeficijentima, prva nagrada pripala je J. Polgar.

BIKOVA Jelizaveta Ivanovna
(4. novembar 1913, selo Bogoljubovo, današnja Vladimirska oblast – 8. mart 1989, Moskva), treća svjetska šampionka u istoriji šaha.

Put Bikove ka šahovskom tronu bio je dug i uporan. Rođena je u seljačkoj porodici. Sa 12 godina došla je kod starijeg brata u Moskvu, gdje je nastavila školovanje, a zatim studije na Institutu za narodno-privredni računovodstveni sistem. U to vrijeme se ozbiljno zainteresovala za šah i postala jedna od vodećih moskovskih šahistkinja. Njenu igru odlikovali su dosljedno sprovođenje plana i dobro vođenje završnice. Tome treba dodati ogromnu marljivost i upornost u ostvarivanju cilja.

Godine 1938. i 1939. osvajala je prvenstvo prestonice, a krajem četrdesetih tri puta je postala šampionka SSSR-a. Bikova je vjerovala da će prije ili kasnije postati prva na svijetu među ženama. I njen san se ostvario. Godine 1952. u Moskvi je pobijedila na turniru kandidatkinja, osvojivši 11,5 poena iz 15, i stekla pravo na meč sa L. Rudenko. Za njen stil igre karakteristična je i pobjeda nad američkom majstoricom Meri Bejn.

Bikova – Bejn
Moskva, 1952

1.e4 c5 2.Nc3 Nc6 3.g3 g6 4.Bg2 Bg7 5.d3 b6 6.Be3 Bb7 7.Qd2 e6 8.Nge2 Nge7 9.Bh6 0–0 10.h4 f6 11.0–0–0 Ne5 12.f3 d5 13.Bxg7 Kxg7 14.h5 g5 15.f4 Nf7 16.h6+ Kh8 17.fxg5 Nxg5 18.e5! Ng6 19.exf6 Qxf6 20.Rdf1 Qe7 21.Nf4 Nxf4 22.gxf4 Nf7 23.f5! Nd6 24.fxe6 Rxf1+ 25.Rxf1 Qxe6 26.Qg5 Rg8 27.Rf8 Nf5 28.Rxg8+ Qxg8 29.Qxf5 Qxg2 30.Qf8+ 1–0

Godine 1953, u teškoj borbi, Bikova je pobijedila Rudenko rezultatom 8:6 i postala svjetska šampionka. Dvije godine kasnije, u meč-turniru tri najjače šahistkinje, bila je ispred Rudenko, ali je za pola poena zaostala za O. Rubcovom. Prošle su još tri godine i ona je pobijedila Rubcovu u revanš-meču (1958).

Godine 1960. Bikova je uspješno odbranila titulu u meču protiv nove izazivačice K. Zvorikine (+6, −2, =5). Iste godine pobijedila je na međunarodnom turniru u Amsterdamu. Tek 1962. godine Bikova je prepustila tron gruzijskoj šahistkinji Noni Gaprindašvili.

Učešće na velikim takmičenjima Bikova je uspješno kombinovala s književnim radom. Njenom peru pripadaju tri knjige:

„Sovjetske šahistkinje“ (1951), „Takmičenja za prvenstvo svijeta u šahu među ženama“ (1955) i monografija „Vera Menčik“ (1957), u kojoj je naglašeno da je prva svjetska šampionka „uspjela da dokaže kako žena u šahu, kao i u drugim oblastima kulture, nauke i umjetnosti, može postići ozbiljne uspjehe“. Svojim djelovanjem to je potvrdila i Jelizaveta Bikova. 

BRZE ŠAHOVSKE PARTIJE, takmičenje sa skraćenom kontrolom vremena — 25–30 minuta po partiji.

…U novembru 1991. godine, u pariškom Teatru na Jelisejskim poljima, nedaleko od Trijumfalne kapije, održan je međunarodni turnir u brzim šahovskim partijama. Raskošna višespratna dvorana sa dvije hiljade mjesta bila je prepuna. Na otvaranju turnira čula se čarobna muzika osnivača francuske komične opere i genija šaha XVIII vijeka — Filidora. Na sceni, ukrašenoj bajkovito lijepom elektronskom dekoracijom, postavljeni su šahovski stolovi, za kojima je borbu započelo šesnaest istaknutih velemajstora. Među njima su bili Kasparov, Karpov, Timman, Jusupov, Šort, Anand, Barejev, Lotje…

Organizator grandioznog šahovskog „šoua“, firma Trophée Immopar, odredio je nagradni fond od 1,2 miliona franaka. Iznenađenje je pripremljeno i za gledaoce — u sjedišta su bili ugrađeni uređaji s tasterima koji su omogućavali publici da predlaže svoje poteze; što su se oni češće poklapali s potezima u partiji, to su bile veće šanse da posjetilac osvoji nagradu — šahovski kompjuter!

Takmičenje po olimpijskom sistemu trajalo je četiri dana: parovi su formirani žrijebom, a poraženi u meču od dvije partije ispadao je iz daljeg nadmetanja. U finalu su se sastali G. Kasparov i J. Timman. Sreća je pratila Holanđanina, koji je dobio prvu partiju, a drugu završio neriješeno… Godinu dana kasnije sličan turnir osvojio je Kasparov.

Takmičenja sa skraćenom kontrolom vremena imaju svoje posebnosti. Naravno, ovdje nema vremena za ozbiljna razmišljanja iz kojih nastaju duboki planovi i složene kombinacione zamisli, za profinjenu igru u završnici i zagonetne varijante analize. U prvi plan dolaze sportske osobine i krajnja koncentracija pažnje, vještine borbe u situacijama približavanja cajtnota i igre „na zastavicu“. Druge prednosti brzog šaha su atraktivnost, opšta pristupačnost i, naravno, skraćeno trajanje takmičenja.

Eksplozija interesovanja za brzi šah nastupila je poslije meča Kasparova sa Šortom u najvećem londonskom diskoklubu „Hipodrom“ (1987, 4:2 u korist svjetskog šampiona). Televizijska kompanija „Temza“ je u jednoj od svojih prestižnih emisija šest uzastopnih subota posvećivala po jedan sat prikazivanju partija meča, uz duhovite komentare velemajstora Rejmonda Kina. Iste godine na novi oblik nadmetanja pažnju je obratila Međunarodna šahovska federacija (FIDE) i na kongresu u Sevilji preporučila održavanje pojedinačnih kontinentalnih i svjetskih prvenstava u brzom šahu. Objavljena su i pravila igre koja su objedinjavala kodekse klasičnog šaha i petominutnih brzih partija. Godine 1988. FIDE je prvi put u Meksiku organizovala prvenstvo svijeta u brzom šahu, uz učešće 61 šahiste. Pobjednikom završnog takmičenja proglašen je A. Karpov, koji je podijelio prvo i drugo mjesto s velemajstorom V. Gavrikovim, ali je imao prednost po dodatnim kriterijumima.

Zahvaljujući energičnoj aktivnosti G. Kasparova i Profesionalne šahovske asocijacije, koja je sklopila ugovor s poznatom korporacijom „Intel“, proizvođačem mikroprocesora — „mozga“ personalnih računara širom svijeta, održana je serija turnira u brzom šahu u Moskvi, Njujorku, Londonu i Parizu. Autorima enciklopedije posrećilo se da budu svjedoci oba moskovska turnira „Kremaljske zvijezde“ i završne etape u Parizu (1995). Bio je to pravi praznik šaha. Palata kongresa i Teatar Pjera Kardena na Jelisejskim poljima bili su ispunjeni do posljednjeg mjesta. Veličanstveno uređenje i specijalni efekti pojačavali su utisak grandioznosti događaja. Predstavljanje velemajstora prije početka nadmetanja i burna reakcija publike, koja je aplauzima pozdravljala svoje idole, nadahnuli su šahiste svjetske klase da se bore s punim zalaganjem snage i energije. Nagradni fond svakog finala iznosio je 160 hiljada dolara!

U Moskvi su na tim turnirima sreća i uspjeh pratili Ananda (1994) i Ivančuka (1995). A na završnoj etapi „Gran-prija“ u Parizu svjetski šampion je dvaput pobijedio. Godine 1995, zahvaljujući pobjedi u Parizu, Kasparov je postao i ukupni pobjednik po zbiru tri turnira.

Anand – Kasparov
Pariz, 1995

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 Nc6 6.Bg5 e6 7.Qd2 Be7 8.0–0–0 0–0 9.f4 h6 10.h4 Nxd4 11.Qxd4 hxg5 12.hxg5 Ng4 13.Be2 e5 14.Qg1 exf4 15.Bxg4 Bxg4 16.Qh2 f5 17.Qh7+ Kf7

18.Rh6 Bxg5 19.Rhxd6 f3+ 20.Kb1 Qxd6 21.Rxd6 fxg2 22.Qh2 Bf3 23.Qg3 Rh8 24.Qxg5 Rh1+ 25.Nd1 g1Q 26.Rd7+ Kf8 27.Qxf5+ Kg8 28.Qxf3 Rf8 29.Qb3+ Kh7 0–1

Brzi šah postao je jedna od komponenti svojevrsnog šahovskog „troboja“, po kojem je FIDE od kraja devedesetih godina XX vijeka organizovala svjetska prvenstva po „nokaut“ sistemu: klasični šah s kontrolom od 2 sata do kraja partije, brzi šah — 25–30 minuta, i blic — 5 minuta. Ko nije uspio pobijediti protivnika u prvoj etapi, morao je pokazati svoje umijeće u drugoj, a u slučaju neriješenog ishoda konačnu odluku donosio je blic!

VAGANJAN, Rafael Artjomovič (r. 1951), jermenski velemajstor. Kandidat za svjetsko prvenstvo u drugoj polovini 1980-ih.

Šah je naučio igrati sa pet godina. Njegov otac, profesor fizike, bio je strastveni ljubitelj šaha i podsticao je sinovljevo interesovanje. Sa 16 godina Rafael je postao prvak SSSR-a među školarcima, a sa 18 jedan od pobjednika međunarodnog omladinskog turnira u Groningenu.

Godine 1969. u Lenjingradu je na meč-turniru tri najbolja mlada majstora zemlje određivan učesnik prvenstva svijeta u Stokholmu: Rafik Vaganjan, Miša Štajnberg i Tolja Karpov… Tada je pobijedio Karpov, ali se činilo da će to rivalstvo potrajati. Nažalost, rana smrt ubrzo je prekinula život Štajnberga… Vaganjan je nastojao da ne zaostaje za Karpovom. Samo godinu dana kasnije od svog vršnjaka i druga, Rafik je postao međunarodni velemajstor. Dogodilo se to 1971. na turniru u Vrnjačkoj Banji, gdje je osvojio 11 poena iz 15 i iza sebe ostavio Lj. Ljubojevića, L. Štejna, B. Ivkova… Kongres FIDE dodijelio mu je titulu velemajstora izuzetno, jer Vaganjan još nije imao zvanje međunarodnog majstora.

Iz desetog pokušaja Vaganjan se popeo na savezni šahovski Olimp, postavši prvak SSSR-a 1989. godine. Prije toga je tri puta bio osvajač medalja: 1974 — 3–4. mjesto; 1975 — 2–5. mjesto; 1982/83 — 3–4. mjesto. Na 42. prvenstvu SSSR-a nagrađen je priznanjem „Za najefektniji napad“ u sljedećoj partiji.

Vaganjan – Kuprejčik
Lenjingrad, 1974

12.e6! fxe6 13.Ng5 Nf6 14.Bb5+ Kf8 15.dxe6 a6 16.Be3! Qa5 17.0–0 h6 18.Qd3 Kg8 19.Qxg6 Bxe6 20.Nxe6 Rh7 21.Rxf6! Nd7 22.Bxd7 1–0

U sastavu reprezentacije SSSR-a bio je pobjednik dvije Šahovske olimpijade (1984. i 1986) i dva ekipna prvenstva svijeta (1985 — ostvario najbolji rezultat na trećoj tabli: 6 poena iz 8, i 1989), kao i meča sa selekcijom izabranih šahista svijeta (1984).

Stvaralačka paleta Vaganjanove igre izuzetno je raznovrsna. On umije da vodi partiju u profinjenom pozicionom stilu, ali i da ostvaruje pobjede u oštrim kombinacionim borbama. Prema njegovom sopstvenom priznanju, u njegovom karakteru postoje osobine koje ometaju stabilnost sportskih rezultata: „Ponekad sebi mogu da dozvolim ‘opuštanje’ u pripremi za turnir, a drugi put, oslonivši se na intuiciju, povučeš nepromišljen potez. Ali šah je veoma ljubomoran. Ne oprašta ni sjenku neozbiljnosti, surovo kažnjava i najmanju slobodu…“

Ipak, ovaj talentovani velemajstor uspio je da ostvari niz velikih uspjeha. Od 1975. Vaganjan je učestvovao u borbama za svjetsko prvenstvo. Godine 1985. osvojio je međuzonski turnir u Bilu, a zatim je na turniru kandidata u Monpeljeu podijelio 1–3. mjesto s A. Jusupovom i A. Sokolovim. U polufinalu je izgubio od Sokolova 2:6 (1986). U narednom ciklusu borbe za svjetsku titulu poražen je u osmini finala od L. Portiša 2,5:3,5 (1988). Među ostalim visokim turnirskim uspjesima Vaganjana ističu se prva mjesta u Rimu i Sao Paulu (1977), Hastingsu (1982/83), Moskvi (1982), Sočiju (1986), Marseju i Lenjingradu (1987). U periodu 1988–1990 bio je učesnik takmičenja za Svjetski kup, a najbolji rezultat ostvario je u Roterdamu (1989) — treće mjesto.

VARIJANTA U ŠAHU
Tokom šahovske partije šahista prije sledećeg poteza, po pravilu, proračunava nekoliko varijanti mogućeg nastavka, odnosno niz međusobno povezanih poteza obe strane — svojih i protivnikovih. Umijeće igrača sastoji se u tome da odbaci sve nepotrebno, izdvoji nekoliko najboljih „kandidata za potez“ i nauči da tačno i brzo izračuna njihove posljedice. Pri tome je važno, kako ističe velemajstor M. Krasenkov, da „cilj bude realan i da se zasniva na procjeni pozicije i intuitivnim razmatranjima“.

Dešava se da se, zaneseni proračunavanjem varijanata, šahisti izgube iz vida snažnu protivnikovu kontra igru već na samom početku varijante. Zato se mnogi majstori i velemajstori, prije nego što donesu konačnu odluku i povuku potez, služe „Blumenfeldovim pravilom“ — još jednom brzo pogledati poziciju i, kao svježim „pogledom početnika“, provjeriti da li zamišljeni potez nije „previd“, odnosno gruba greška. Tek poslije toga povlače potez.

U teoriji šaha varijantama se nazivaju i pojedini sistemi otvaranja, na primjer „Meranska varijanta“ u daminom gambitu ili „Čeljabinska varijanta“ u Sicilijanskoj odbrani. Sredinom 1980-ih, na inicijativu italijanskog šahovskog mecene F. Romanjolija, objavljena je serija minikaseta sa snimcima aktuelnih varijanti otvaranja. Međutim, ta „novina“ se nije odomaćila. Prije svega zato što je vizuelna memorija šahiste razvijena znatno bolje, nego slušna, a kao drugo, kako je praksa pokazala, danas samo kompjuter može da isprati teorijski napredak šaha.

VASJUKOV, Jevgenij Andrejevič (r. 1933), ruski velemajstor, šahovski novinar i teoretičar, jedan od trenera A. Karpova.

Svoje „šahovske univerzitete“ Jevgenij je prošao u opštinskom Domu pionira u Moskvi. Sa 22 godine prvi put je postao prvak prestonice, a kasnije je još pet puta osvajao tu titulu. Uz to, Vasjukov je čak šest puta pobjeđivao i na otvorenim prvenstvima Moskve u blicu, koja je organizovala redakcija lista „Večernja Moskva“, i tokom dugih godina bio glavni rival M. Talju po broju osvojenih prvih nagrada — samovara.

Debitovao je u sastavu studentske reprezentacije SSSR-a 1955. godine i odmah se afirmisao kao odličan timski borac. Od tada je dugi niz godina bio član reprezentacija Moskve i Oružanih snaga. Za ove poslednje je često igrao zajedno s Karpovom. Učesnik je 11 prvenstava SSSR-a. Godine 1972. u Bakuu tokom čitavog turnira bio je među vodećima, ali mu je veliki broj prekinutih partija oduzeo previše snage, što se odrazilo u završnici. A to mu je bila posljednja prilika da se plasira na međuzonski turnir.

Vasjukovu je ponekad nedostajalo zdravog praktičnog pristupa. Ipak, kada je bio u borbenoj formi, postajao je opasan protivnik za svakoga. Sjajan primjer za to bio je veliki međunarodni turnir u Manili (1974), gdje je brilijantno osvojio prvo mjesto, ispred Petrosjana, Larsena, Portiša, Ljubojevića, Gligorića, Anderssona, Torrea i drugih.

Vasjukov – Larsen
Manila, 1974

1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 d6 6.g4 h6 7.h4 Nc6 8.Rg1 h5 9.gxh5 Nxh5 10.Bg5 Qc7 11.Qd2 a6 12.0–0–0 Nxd4 13.Qxd4 Bd7 14.Kb1 Rc8 15.Be2 b5 16.Rge1 Qc5 17.Qd2 Nf6 18.a3 Qc7 19.f4 Qb7 20.e5 dxe5 21.Bf3 Qxf3 22.Bxf6 Qc6 23.Ne4 b4 24.fxe5 bxa3 25.Re3 Qxc2+ 26.Qxc2 a2+ 27.Kxa2 Rxc2 28.Rb3 Rc8 29.Rb7 Bb5 30.Bxg7 Bxg7 31.Nd6+ Kf8 32.Nxc8 Bxe5 33.Rd8+ Kg7 34.Rxh8 Kxh8 35.Rxf7 Bg3 36.h5 Be2 37.h6 e5 38.Nd6 Bf4 39.Re7 Bh5 40.Kb3 Bg6 41.Nf7+ Bxf7+ 42.Rxf7 Bxh6 43.Ra7 Kg8 44.Kc4 Kf8 45.Kd5 Bc1 46.b3 Bb2 47.Rxa6 Ke7 48.Rh6 Bc3 49.Rc6 1–0

Vasjukov je uspješno nastupao i na nizu drugih međunarodnih turnira. Osvojio je prva mjesta u Beogradu (1961), Berlinu (1962), Varni (1964 i 1971), Poljanici-Zdruju (1965), Skoplju (1970), Pragu (1979/80) i Delhiju (1986).

Godine 1961. prvi put se okušao kao trener, radeći sa studentskom reprezentacijom SSSR-a. U narednim godinama trenirao je olimpijske ekipe niza zemalja. Više puta bio je trener-konsultant Karpova tokom mečeva za svjetsko prvenstvo.

Tokom dugog niza godina uređivao je šahovske rubrike u listovima „Večernja Moskva“ i „Trud“, a jedan je od autora knjiga „Mihail Čigorin“ (1972) i knjige o meču Karpov – Kamski u Elisti (1996).

VAGANJAN, Rafael Artjomovič (r. 1951), jermenski velemajstor. Kandidat za svjetsko prvenstvo u drugoj polovini 1980-ih.

Šah je naučio igrati sa pet godina. Njegov otac, profesor fizike, bio je strastveni ljubitelj šaha i podsticao je sinovljevo interesovanje. Sa 16 godina Rafael je postao prvak SSSR-a među školarcima, a sa 18 jedan od pobjednika međunarodnog omladinskog turnira u Groningenu.

Godine 1969. u Lenjingradu je na meč-turniru tri najbolja mlada majstora zemlje određivan učesnik prvenstva svijeta u Stokholmu: Rafik Vaganjan, Miša Štajnberg i Tolja Karpov… Tada je pobijedio Karpov, ali se činilo da će to rivalstvo potrajati. Nažalost, rana smrt ubrzo je prekinula život Štajnberga… Vaganjan je nastojao da ne zaostaje za Karpovom. Samo godinu dana kasnije od svog vršnjaka i druga, Rafik je postao međunarodni velemajstor. Dogodilo se to 1971. na turniru u Vrnjačkoj Banji, gdje je osvojio 11 poena iz 15 i iza sebe ostavio Lj. Ljubojevića, L. Štejna, B. Ivkova… Kongres FIDE dodijelio mu je titulu velemajstora izuzetno, jer Vaganjan još nije imao zvanje međunarodnog majstora.

Iz desetog pokušaja Vaganjan se popeo na savezni šahovski Olimp, postavši prvak SSSR-a 1989. godine. Prije toga je tri puta bio osvajač medalja: 1974 — 3–4. mjesto; 1975 — 2–5. mjesto; 1982/83 — 3–4. mjesto. Na 42. prvenstvu SSSR-a nagrađen je priznanjem „Za najefektniji napad“ u sljedećoj partiji.

Vaganjan – Kuprejčik
Lenjingrad, 1974

12.e6! fxe6 13.Ng5 Nf6 14.Bb5+ Kf8 15.dxe6 a6 16.Be3! Qa5 17.0–0 h6 18.Qd3 Kg8 19.Qxg6 Bxe6 20.Nxe6 Rh7 21.Rxf6! Nd7 22.Bxd7 1–0

U sastavu reprezentacije SSSR-a bio je pobjednik dvije Šahovske olimpijade (1984. i 1986) i dva ekipna prvenstva svijeta (1985 — ostvario najbolji rezultat na trećoj tabli: 6 poena iz 8, i 1989), kao i meča sa selekcijom izabranih šahista svijeta (1984).

Stvaralačka paleta Vaganjanove igre izuzetno je raznovrsna. On umije da vodi partiju u profinjenom pozicionom stilu, ali i da ostvaruje pobjede u oštrim kombinacionim borbama. Prema njegovom sopstvenom priznanju, u njegovom karakteru postoje osobine koje ometaju stabilnost sportskih rezultata: „Ponekad sebi mogu da dozvolim ‘opuštanje’ u pripremi za turnir, a drugi put, oslonivši se na intuiciju, povučeš nepromišljen potez. Ali šah je veoma ljubomoran. Ne oprašta ni sjenku neozbiljnosti, surovo kažnjava i najmanju slobodu…“

Ipak, ovaj talentovani velemajstor uspio je da ostvari niz velikih uspjeha. Od 1975. Vaganjan je učestvovao u borbama za svjetsko prvenstvo. Godine 1985. osvojio je međuzonski turnir u Bilu, a zatim je na turniru kandidata u Monpeljeu podijelio 1–3. mjesto s A. Jusupovom i A. Sokolovim. U polufinalu je izgubio od Sokolova 2:6 (1986). U narednom ciklusu borbe za svjetsku titulu poražen je u osmini finala od L. Portiša 2,5:3,5 (1988). Među ostalim visokim turnirskim uspjesima Vaganjana ističu se prva mjesta u Rimu i Sao Paulu (1977), Hastingsu (1982/83), Moskvi (1982), Sočiju (1986), Marseju i Lenjingradu (1987). U periodu 1988–1990 bio je učesnik takmičenja za Svjetski kup, a najbolji rezultat ostvario je u Roterdamu (1989) — treće mjesto.

VARIJANTA U ŠAHU
Tokom šahovske partije šahista prije sledećeg poteza, po pravilu, proračunava nekoliko varijanti mogućeg nastavka, odnosno niz međusobno povezanih poteza obe strane — svojih i protivnikovih. Umijeće igrača sastoji se u tome da odbaci sve nepotrebno, izdvoji nekoliko najboljih „kandidata za potez“ i nauči da tačno i brzo izračuna njihove posljedice. Pri tome je važno, kako ističe velemajstor M. Krasenkov, da „cilj bude realan i da se zasniva na procjeni pozicije i intuitivnim razmatranjima“.

Dešava se da se, zaneseni proračunavanjem varijanata, šahisti izgube iz vida snažnu protivnikovu kontra igru već na samom početku varijante. Zato se mnogi majstori i velemajstori, prije nego što donesu konačnu odluku i povuku potez, služe „Blumenfeldovim pravilom“ — još jednom brzo pogledati poziciju i, kao svježim „pogledom početnika“, provjeriti da li zamišljeni potez nije „previd“, odnosno gruba greška. Tek poslije toga povlače potez.

U teoriji šaha varijantama se nazivaju i pojedini sistemi otvaranja, na primjer „Meranska varijanta“ u daminom gambitu ili „Čeljabinska varijanta“ u Sicilijanskoj odbrani. Sredinom 1980-ih, na inicijativu italijanskog šahovskog mecene F. Romanjolija, objavljena je serija minikaseta sa snimcima aktuelnih varijanti otvaranja. Međutim, ta „novina“ se nije odomaćila. Prije svega zato što je vizuelna memorija šahiste razvijena znatno bolje, nego slušna, a kao drugo, kako je praksa pokazala, danas samo kompjuter može da isprati teorijski napredak šaha.

VASJUKOV, Jevgenij Andrejevič (r. 1933), ruski velemajstor, šahovski novinar i teoretičar, jedan od trenera A. Karpova.

Svoje „šahovske univerzitete“ Jevgenij je prošao u opštinskom Domu pionira u Moskvi. Sa 22 godine prvi put je postao prvak prestonice, a kasnije je još pet puta osvajao tu titulu. Uz to, Vasjukov je čak šest puta pobjeđivao i na otvorenim prvenstvima Moskve u blicu, koja je organizovala redakcija lista „Večernja Moskva“, i tokom dugih godina bio glavni rival M. Talju po broju osvojenih prvih nagrada — samovara.

Debitovao je u sastavu studentske reprezentacije SSSR-a 1955. godine i odmah se afirmisao kao odličan timski borac. Od tada je dugi niz godina bio član reprezentacija Moskve i Oružanih snaga. Za ove poslednje je često igrao zajedno s Karpovom. Učesnik je 11 prvenstava SSSR-a. Godine 1972. u Bakuu tokom čitavog turnira bio je među vodećima, ali mu je veliki broj prekinutih partija oduzeo previše snage, što se odrazilo u završnici. A to mu je bila posljednja prilika da se plasira na međuzonski turnir.

Vasjukovu je ponekad nedostajalo zdravog praktičnog pristupa. Ipak, kada je bio u borbenoj formi, postajao je opasan protivnik za svakoga. Sjajan primjer za to bio je veliki međunarodni turnir u Manili (1974), gdje je brilijantno osvojio prvo mjesto, ispred Petrosjana, Larsena, Portiša, Ljubojevića, Gligorića, Anderssona, Torrea i drugih.

Vasjukov – Larsen
Manila, 1974

1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 d6 6.g4 h6 7.h4 Nc6 8.Rg1 h5 9.gxh5 Nxh5 10.Bg5 Qc7 11.Qd2 a6 12.0–0–0 Nxd4 13.Qxd4 Bd7 14.Kb1 Rc8 15.Be2 b5 16.Rge1 Qc5 17.Qd2 Nf6 18.a3 Qc7 19.f4 Qb7 20.e5 dxe5 21.Bf3 Qxf3 22.Bxf6 Qc6 23.Ne4 b4 24.fxe5 bxa3 25.Re3 Qxc2+ 26.Qxc2 a2+ 27.Kxa2 Rxc2 28.Rb3 Rc8 29.Rb7 Bb5 30.Bxg7 Bxg7 31.Nd6+ Kf8 32.Nxc8 Bxe5 33.Rd8+ Kg7 34.Rxh8 Kxh8 35.Rxf7 Bg3 36.h5 Be2 37.h6 e5 38.Nd6 Bf4 39.Re7 Bh5 40.Kb3 Bg6 41.Nf7+ Bxf7+ 42.Rxf7 Bxh6 43.Ra7 Kg8 44.Kc4 Kf8 45.Kd5 Bc1 46.b3 Bb2 47.Rxa6 Ke7 48.Rh6 Bc3 49.Rc6 1–0

Vasjukov je uspješno nastupao i na nizu drugih međunarodnih turnira. Osvojio je prva mjesta u Beogradu (1961), Berlinu (1962), Varni (1964 i 1971), Poljanici-Zdruju (1965), Skoplju (1970), Pragu (1979/80) i Delhiju (1986).

Godine 1961. prvi put se okušao kao trener, radeći sa studentskom reprezentacijom SSSR-a. U narednim godinama trenirao je olimpijske ekipe niza zemalja. Više puta bio je trener-konsultant Karpova tokom mečeva za svjetsko prvenstvo.

Tokom dugog niza godina uređivao je šahovske rubrike u listovima „Večernja Moskva“ i „Trud“, a jedan je od autora knjiga „Mihail Čigorin“ (1972) i knjige o meču Karpov – Kamski u Elisti (1996).

VEBER i šah.

„Šahovski igrači su ipak najbolji ljudi. To je za mene neiscrpna tema“, pisao je poznati njemački grafički umjetnik Andreas Paul Veber (1893–1980), u čijem su stvaralaštvu šah i šahovske teme dobili raznovrsno i originalno utjelovljenje. Žanr karikature, u rukama velikog majstora, omogućio je da se razotkrije čitav spektar psihologije šahovskog dvoboja. Među likovima koje je Veber prikazivao za šahovskom tablom, a koji su ušli u seriju pod geslom „Dođi — odigraćemo jednu partijicu“, može se vidjeti čitava galerija tipova strastvenih …ljubitelja šaha (sve do „Autoportreta“), pune alegorijskih prizora borbi („Kralj i njegova luda“, „Ljekar i pacijent“, „Smrt i đavo“), ciklus zajedljivih istorijsko-političkih karikatura („Džingis-kan“, „Luter i Karlo V“, „Napoleon i ruska zima“, „Bizmark i Napoleon III“, „Car i papa“, „Lenjin i car“ i sl.), junake umjetničke književnosti i mitologije („Robinson Kruso i Petko“, „Don Kihot i Sančo Pansa“, „Til Ulenspiegel i Rajneke Fuks“, „Mars i Venera“ i dr.), pa čak i mnoge predstavnike životinjskog carstva — od majmuna, lisica i zečeva do ptica marabua…

„Kralj i njegov luda“

VAJK-AN-ZE — TURNIRI.
Od 1968. godine festivali i turniri koje organizuje holandska firma „Hoogovens“ („Hoogoven“) nastavljaju tradiciju takmičenja održavanih u Bevervijku (1938–1967). Po pravilu se održavaju u januaru i postaju prvi veliki turniri u godini, preuzimajući štafetu božićnog turnira u Hastingsu. Među pobjednicima su svjetski šampioni iz različitih razdoblja — M. Eve (1940, 1942, 1952, 1958), M. Botvinik (1969), M. Talj (1973), T. Petrosjan (1960), B. Spaski (1967), A. Karpov (1988, 1993), G. Kasparov (1999, 2000, 2001).

Jedna od tradicija turnira jeste prisustvo supe od sočiva u restoranskom meniju na zatvaranju turnira — specijaliteta iz ratnih vremena. Superjak sastav učesnika obezbjeđuje veliko interesovanje publike. Rejting turnira se stalno povećava i posljednjih godina dostigao je „nebesku“ 19. kategoriju.

VELIKA BRITANIJA (England, Great Britain).

„Na svijetu postoje tri životno neophodne stvari: žena, šahovska tabla i harfa“, kaže engleska poslovica, svjedočeći o davnoj rasprostranjenosti šaha u toj zemlji i o ljubavi prema njemu u različitim slojevima društva. Još su Vikinzi, tokom svojih dalekih pomorskih pohoda u zemlje Mediterana, krajem prvog milenijuma n. e. upoznali šah i donijeli ga na Britanska ostrva. Sačuvano je, na primjer, svjedočanstvo o ljubavi prema ovoj igri Knuta I Velikog, koji je početkom XI vijeka postao kralj Engleske, Danske i Norveške. Prema predanju, jednom je, napravivši grešku u partiji sa jednim od dvorjana, E. Ulfom, zatražio da vrati potez, a kada je naišao na odbijanje, u bijesu naredio da se neposlušni protivnik ubije.

U narednim vjekovima među strastvenim poklonicima šaha bili su mnogi monarsi i državnici — Ričard Lavljeg Srca, Jovan Bez Zemlje, Elizabeta I, Čarls I, Kromvel, admiral Dž. Bing… Šahovska tabla pojavljuje se u heraldici perova i lordova, na amblemima gradskih taverni. Pominjanje šaha sreće se i u propovijedima. Među prvim engleskim štampanim izdanjima bila je knjiga Vilijama Kekstona „Igra i zabava zvana šah“ (1474). Poštovanje prema mudroj igri iskazivali su i najveći engleski pjesnici i pisci renesanse. Visoko su je cijenili rodonačelnik engleske književnosti, pjesnik Dž. Čoser (XIV vijek), kao i veliki dramski pisac V. Šekspir, koji je ustima junakinje jedne od svojih drama istakao vrlinu šaha: „Poštena igra!“

Zanimljivo je da pojavu šahovske muze — boginje Kaisse — dugujemo poznatom engleskom pjesniku i učenom orijentalistu Vilijamu Džonsu, koji je još u svojim šesnaestim godinama (1763) napisao poemu „Kaissa“.

Početkom XVIII–XIX vijeka Engleska postaje jedan od glavnih šahovskih centara Evrope. U Londonu se otvaraju šahovski kafei i klubovi: „Slaughter“, „Simpsons Divan“, „Westminster“.

Na obali Temze dugi niz godina boravio je francuski šahista Andre Filidor. On je u Londonu odigrao meč sa Sirijcem Filipom Stamom, držao časove članovima Saint James Chess Club-a, izvodio demonstracione partije i partije na slijepo, te objavio svoj poznati rad „Analiza šahovske igre“. Njegova djelatnost doprinijela je razvoju novih jakih šahista.

Međutim, u principijelnom sporu između Filidorovog pozicijskog učenja i italijanske kombinacione škole, engleski majstori kraja XVIII i početka XIX vijeka — Dž. Sarratt, V. Evans i djelimično V. Ljus — stali su na stranu protivnika francuskog majstora. Sarratt (umro 1819) i Ljus (1787–1870) objavili su na engleskom jeziku mnoga djela italijanskih majstora XVI–XVII vijeka. Najveći uspjeh anglo-italijanske škole bio je otkrivanje bogatih kombinacionih mogućnosti u Evansovom gambitu i Šoprand partiji, koje su dobile svoje „borbeno krštenje“ 1824. godine.

Prva polovina XIX vijeka obilježena je „velikim šahovskim rivalitetom između Engleske i Francuske“. 1834–1835. godine V.A. Mak-Donel, nakon napete borbe u londonskom Westminster Chess Club-u, izgubio je meč od Š.-L. Laburdona (_:27, +45, =13). U narednoj deceniji (1843) najjači engleski šahista Staunton pobijedio je u Parizu Sent-Amana (+11, -6, =4).

Ovi mečevi imali su značajan uticaj na razvoj šaha u Engleskoj: pojavljuju se novi majstori, održava se prvi međunarodni šahovski turnir u istoriji u Londonu (1851). Pored Stauntonskog časopisa „Chess Player’s Chronicle“, izlaze nova periodična izdanja: „Chess World“, „Chess Monthly“ i dr. Od 1881. godine izlazi „British Chess Magazine“, koji postaje popularan širom svijeta i ostaje relevantan i 100 godina kasnije.

Rad Vilijama Kekstona
na engleskom jeziku (London, 1474)

London postaje prava „šahovska Meka“ svijeta. Tamo dolaze iz Njemačke A. Andersen za učešće u prva dva londonska turnira i iz Amerike P. Morfi, da odmjere snage sa Stauntonom. U ovim dvobojima budući svjetski prvaci V. Štajnic i Em. Lasker bruse svoje vještine i razvijaju univerzalni stil igre, kombinujući pozicijsko i kombinaciono razumijevanje.

U Engleskoj je 1883. godine po prvi put na međunarodnom turniru korišćen šahovski sat, a ranije je napravljen Staunton tip šahovskih figura — jednostavan, elegantan i praktičan, koji je dobio međunarodno priznanje. U XIX i prvoj polovini XX vijeka na Britanskim ostrvima održavani su najveći međunarodni turniri: u Londonu (1883, 1899, 1922), Hastingsu (1895) i Notingemu (1936). U Londonu su prvi put održani međunarodni ženski turnir (1897) i lični šampionat svijeta za žene (1927), a iste godine i prva Svjetska olimpijada.

Britanci su dali veliki doprinos u različitim oblastima šahovske kulture. U kompoziciji problema isticali su se Henri Boltan i Gotfri Hiskot, a Siril Kiping — genije dvopoteza i osnivač časopisa „Problemist“ — prvi je u Engleskoj uveo šah u škole gdje je bio direktor.

Još u XVII vijeku Englezi su počeli da istražuju svjetsku istoriju šaha. Početkom XX vijeka izašla je knjiga Harolda Merenna „Istorija šaha“ (Oksford, 1913) — 900 stranica, bogata dokumentarnim materijalom. U najvećim univerzitetima Oksforda i Kembridža šahovska takmičenja traju više od sto godina.

Iako je igra bila popularna, skoro čitavo stoljeće nakon Stauntona Engleska je imala malo šahista vrhunskog ranga. Među njima se istakao Džozef Blakbern, ali se nije pojavio nijedan kandidat za svjetsku krunu. Talentovani šahisti često izbjegavaju profesionalnu karijeru: npr., devetostruki šampion Engleske Henri Atkins (1872–1955), po mišljenju Em. Laskera, mogao je postati velemajstor i možda svjetski prvak, ali nije želio da rizikuje.

Baruh Vud, osnivač časopisa „Chess“, je primijetio: Englezi „ne igraju toliko koliko čitaju o šahu“, proučavaju ga sami, poput „nježnog cvijeta u stakleniku“.

Situacija se promijenila u posljednjim decenijama XX vijeka: broj šahovskih klubova porastao je sa 200 na 4000, članova sa 40.000 na 100.000. Pojavili su se i šahovski mecene: milijarder Slejter ustanovio je nagradu za prvog Engleza koji postane međunarodni velemajstor — to je bio student Antoni Majls (1976), ranije svjetski prvak među mladima. Nakon njega vrh su dostigli Rejmond Kin, Majkl Stin, Džon Nan, Džonatan Spilmen, Džonatan Mestel, Murej Čendler, Najdžel Šort, Džim Plasket, Glen Flir, Džulijan Hodžson, Majkl Adams, a među ženama — Suzan Arkel. Mnogi su počeli igrati od malih nogu: Šort sa 4 godine, Hodžson sa 7.

Pojava grupe velemajstora vrhunskog ranga omogućila je Engleskoj sredinom 1980-ih da se nađe među tri vodeće šahovske sile svijeta. Engleska ekipa je četiri puta bila osvajač srebrne medalje na muškim Svjetskim olimpijadama (1984, 1988 — Solun; 1986 — UAE; 1990 — Novi Sad zajedno sa SAD) i bronzane medalje na prvom timskom svjetskom prvenstvu u Švajcarskoj (1985). Na Svjetskoj olimpijadi 2002 Englezi su zauzeli 6–7. mjesto, dijeleći poziciju sa Holandijom.

U ciklusima ličnih šampionskih takmičenja (1988–90, 1991–93) Šort i Spilmen postaju prvi Englezi-kandidati za svjetsko prvenstvo, učestvuju u polufinalima, a Šort i u finalima.

Savremena Engleska je jedna od vodećih zemalja po šahovskoj literaturi, aktivno promovišući šah kroz televiziju. 1986. premijerka Margaret Tačer otvorila je prvu polovinu revanš meča Kasparov — Karpov, a 1987. kompanija „Temza“ organizovala je spektakl u londonskom diskoklubu „Hipodrom“: meč po brzom šahu Kasparov — Šort, gdje su šahisti igrali u bijelim ili crnim smokingima, a partije su komentarisali Kin i Nan. Meč je završio sa 4:2 u korist Kasparova.

Sedam godina kasnije ista dvojica su igrala u Londonu meč za svjetsko prvenstvo — čitava zemlja je pratila Šorta, koji je postao nacionalni heroj, iako je izgubio.

Tako šah u Engleskoj postaje jednako prestižno zanimanje kao fudbal, konjički sport, tenis, golf. Kako je pisao engleski pisac Džon Bointon Pristli (1894–1984):

„Kako se slobodno vrijeme povećava, sve više ljudi će igrati šah.“

VIENA – TURNIRI (BEČKI TURNIRI)

U 60-ima i 70-ima 19. vijeka postala je tradicija organizovati velike šahovske turnire u prestonicama evropskih zemalja tokom međunarodnih privredno-trgovinskih izložbi. Tako je bilo u Engleskoj (London, 1862) i Francuskoj (Pariz, 1867). Isto se desilo i u austrijskoj prijestolnici, Beču, 1873. godine. Ovog puta učestvovalo je 12 šahista iz različitih zemalja. Da bi se odredio pobjednik, igrani su mečevi po kružnom sistemu od 3 partije (po jedna partija dnevno). Pobjedniku se dodjeljivalo jedan poen, a u slučaju remija – pola poena.

Prvo i drugo mjesto podijelili su V. Štajnic i Dž. Blekbern, koji su osvojili po 10 poena. Dodatni meč za prvo mjesto pobijedio je Štajnic sa rezultatom 2:0, koji je, usput rečeno, u samom turniru izgubio samo jedan meč – protiv Blekberna (0,5:2,5!). Jedan od njihovih susreta interesantno je opisan u časopisu „Österreichische Schachzeitung“ (oktobar 1873):

"Za stolom pored prozora sjedi... slavni Vilhelm Štajnic. Jedva prepoznajemo u ovom predstavnom, prijatnom čovjeku, niskog rasta i širokih ramena, onog mršavog, neupadljivog mladića koji je prije nekoliko godina otišao na obale Temze da tamo brani čast bečkih igrača. Energiju i pamet izražavaju njegovo čelo i bistre, prodorne oči..."

Nasuprot njega sjedi blijed, mršav, vitak mladić, Željezni Blekbern, „Crna smrt“ šahista, sa čijih usana, obavijenih tankim brčićima, povremeno izbije sažeta engleska riječ... Brzim pogledom osmatra igru. Gotovo odmah ruši mrežu koju mu postavlja njegov protivnik, pun duboko promišljenih planova. Tada mu se po licu provlači lukav osmijeh Blekberna.

Koloritno je opisan i susret trećeplasiranog A. Andersena (8,5 poena) sa šesto-sedmoplasiranim G. Berdom (6,5 poena):

"Velik, pun čovjek sa crvenkastim brkovima – naravno, Englez! To je Berd. Zahvaljujući svojoj originalnoj igri, izvlači se iz najgorih pozicija; kad mu voda dođe do vrata, izlazi iz nje suh zahvaljujući domišljatosti i snalažljivosti. A ko mu je vis-à-vis, ovaj snažni, veličanstveni čovjek sa rijetkim sijedim vlasima na moćnoj glavi? To je Andersen, veliki maestro. Već dugi niz godina predaje matematiku i vlada šahovskom tablom. Dnevno mentalno uzbuđenje postalo je za njega skoro nužnost. Ponekad na početku igra nepažljivo, ali nesreća protivniku koji misli da ga drži čvrsto i popusti malo. Sa izvanrednom pronicljivošću zna napasti na najslabiju, najmanje važnu tačku i nevjerovatnom brzinom probiti put."

Do kraja 19. vijeka u Beču je održano još sedam međunarodnih turnira, uključujući dva veoma velika (oba u dva kruga). Jedan od njih održan je 1882. sa 18 učesnika. Rezultati prvih šest:
1-2. Š. Vinaver i V. Štajnic – po 24 poena (dodatni meč završen neriješeno 1:1),
3. Dž. Mezon – 23,
4-5. Dž. Mekenzi i I. Cukertort – po 22,5,
6. Dž. Blekbern – 21,5.

1898. turnir sa 19 učesnika:
      1-2-3. T. Taraš i G. Pilsberi – po 27,5 poena (dodatni meč za prvo mjesto osvojio Taraš 2,5:1,5), D. Janovski – 25,5.

Učešnici jednog od najvećih međunarodnih turnira 19. vijeka – Beč, 1898

Na ostalim bečkim turnirima pobjeđivali su mladi austro-ugarski majstori M. Vajs (1890), G. Marko (1895), K. Šlehter (1897), G. Maroci (1899/1900).

Među turnirima početkom 20. vijeka najveći su bili:

• 1908 (20 učesnika): 1-3. O. Duras, G. Maroci, K. Šlehter – po 14 poena;
• 1922 (15 učesnika): 1. A. Rubinštajn – 11,5, 2. S. Tartakover – 10, 3. G. Volf – 9,5;
• 1928 (14 učesnika): 1. R. Reti – 10 poena.

U poslijeratnom periodu međunarodni turniri su se uglavnom održavali sa 10-12 učesnika. Takođe je održano nekoliko memorijala K. Šlehtrea. Od 1980-ih takmičenja se organizuju po švajcarskom sistemu uz učešće velikog broja šahista.

1996. u Beču je održan šahovski festival povodom 1000-godišnjice Austrije. Pobjednici glavnog turnira bili su:
1-3. A. Karpov, B. Gelfand, V. Topalov – po 5,5 poena od 9.

ВЕНГЕРСКАЯ ПАРТИЯ. (Mađarska partija)

1.e2-e4 e7-e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Be7

Dobila je ime po partiji koju su Mađari odigrali u dopisnoj partiji Pariz – Budimpešta (1842–1845), u kojoj je ovo otvaranje primijenjen po prvi put u praksi. Za razliku od poteza 3... Bc5 (italijanska partija) i 3...Nf6 (otvaranje dva konja), navedeni potez om vodi ka manevarskim borbama, koje omogućavaju crnom da dobiju, iako nešto skučenu ali dovoljno čvrstu poziciju. Pred nama je jedan od mogućih pravaca igre:

4.d4 d6 5. d5 Nb8 6. Bd3 Nf6 7. c4 0-0 8. h3 Nbd7 9. Nc3 Ne8 10. 0-0 g6 11. Bh6 Ng7 12. Qd2

ВЕНГРИЯ (MAĐARSKA)

Zemlja duge šahovske tradicije. Pojava igre datira iz sredine 9. vijeka, kada su Mađari nomadski putovali između Donjrg i Gornjeg Dunava. Za ovo govore i arheološki nalazi, kao i postojanje među Mađarima u Srednjem vijeku posuđenog od Hazara naziva igre „šakk-matt“. On se pominje još u djelima pjesnika i vojskovođe Mikloša Zrinjija (1651). Početkom 13. vijeka zabilježeno je interesovanje za šah Jolante, ćerke mađarskog kralja Andreja II. Godine 1758. u Budimu je štampan prvi šahovski udžbenik na mađarskom jeziku, autora Leopolda Ferenca.

Početkom 19. vijeka pojavljuje se plejada talentovanih majstora, čija imena su vezana za nastanak mađarske šahovske škole: Jožef Sen, Jakob Levental, Vinsent Grim i dr. Njihova istraživanja otvaranja i završnica dala su vrijedan doprinos šahovskoj teoriji. U periodu 1843–1845. pobijedili su rezultatom 2:0 u dopisnom šahu Pariški šahovski klub (Kafe Režans).

Godine 1836. i 1858. u Budimu nastaju prvi šahovski klubovi. Rast autoriteta mađarskog šaha podstakli su i uspješni nastupi J. Sena na londonskom turniru (1851), najbolji rezultat među evropskim majstorima J. Leventala u meču protiv P. Morfija (1858), kao i pobjeda mladog mađarskog majstora I. Koliša na međunarodnom turniru u Parizu (1867).

Krajem vijeka pojavljuje se nova plejada majstora – Rudolf Haruzek, Geza Maroci, Đula Makovec, šahovski kompozitor Oto Blati i dr. Godine 1896., u znak obilježavanja 1000. godišnjice sticanja domovine na Dunavu, organizovan je prvi međunarodni turnir u Budimpešti, na kojem je R. Haruzek podijelio 1–2. mjesto sa M. Čigorinom. Uskoro je pažnju privukao i talentovani praktičar i teoretičar šaha Đ. Brejer – jedan od lidera neoromantizma.

U periodu između Prvog i Drugog svjetskog rata razvoju šaha u zemlji doprinijeli su majstori i šahovski entuzijasti Arpad Vajda, Lajoš Astaloš, braća Andre i Lajoš Štajner, Kornel Havasi, Laslo Tot i dr. Tridesetih godina ističu se Andre Lilijental, Laslo Sabo, Gedeon Barca; prva dvojica su kasnije postali kandidati za svjetsko prvenstvo.

U ovom periodu osnovan je Mađarski šahovski savez, nastavljao je izlaziti časopis „Magyar Sakkvilág“ („Mađarski šahovski svijet“, danas „Sakkélet“ – „Šahovski život“), organizovana su državni prvenstva (od 1935.), te veliki međunarodni turniri sa učešćem H. R. Kapablanke i A. Aljehina.

Visok nivo majstorskog i teorijskog znanja bio je osnova uspjeha mađarskih šahista na svjetskim olimpijadama: dva puta su osvajali zlatne medalje (London 1927, Haag 1928) i dva puta srebrne medalje (Hamburg 1930, Stockholm 1937).

Mađarski šahisti postizali su izvanredne rezultate i u poslijeratnom periodu. Na svjetskim olimpijadama zauzimali su 3. mjesto u Moskvi (1956) i Havani (1966), 2. mjesto u Zigenu (1970), Skoplju (1972), Malmeu (1980) i Bled (2002), te 1. mjesto u Buenos Airesu (1978).

Visokom prestižu Mađarske doprinijeli su ulazak u red najjačih svjetskih velemajstora Lajoša Portiša, Zoltana Ribli, Andraša Adorjana, Đule Saksa i Petera Leka.

Ženski šah se takođe uspješno razvija. U različitim godinama kandidati za titulu svjetske prvakinje bile su Žuža Langoš, Marija Ivanka i Žuža Vereci-Petronič. Svjetskom prvakinjom među djevojkama od 16 do 20 godina bila je Ildiko Madl.

Tokom 1980-ih i početkom 1990-ih, svjetsku slavu mađarskom šahu donio je trio sestara Polgar – Žuža, Sofi i Judit. Najmlađa, Judit, po rejtingu je nadmašila tadašnju svjetsku prvakinju među ženama i pobijedila u muškom prvenstvu Mađarske 1991, ispred Adorjana, Saksa, Portiša i drugih najjačih velemajstora zemlje.

Dvije su sestre Polgar, zajedno s I. Madl, osvajale zlatne medalje na ženskim svjetskim olimpijadama (1988, 1990). Godine 1995. Žuža Polgar postaje svjetska prvakinja pobijedivši Kineskinju Se Cjun.

 

VIENA PARTIJA (BEČKA PARTIJA).

1. e2-e4 e7-e5
2. Nc3

Ovo otvaranje dobilo je ime po istraživanjima sredinom 19. vijeka od strane bečkih šahista, a prije svega Karla Gampea (1815–1876). Početkom 20. vijeka za njegovu teoriju i praksu doprinos je dao Rudolf Špilman. On je ovako objašnjavao glavnu stratešku ideju ovog otvaranja:

„Potezom Nc3 bijeli prije svega jača oslonac svog centra, pješaka e4, da bi u pogodnom trenutku započeo bočnu napadačku igru potezom f2-f4. Ja bih bečku partiju nazvao pokušajem da se igra finim, poboljšanim putem Kraljev gambit, ne dozvoljavajući crnom da primijeni poznate, nepovoljne odbrane za bijele. Napad nije brzog karaktera, ali, pažljivo pripremljen, obećava bijelom dobre šanse.“

Najčešće crni odgovaraju 2... Nf6, započinjući aktivnu borbu za polja e4 i d5. Bijeli ovdje ima nekoliko puteva razvoja: neki vode ka oštrijoj otvorenoj igri – 3. f4 ili 3. Bc4, dok drugi vode ka manevrisanoj borbi sa „indijskim motivima“, izazvanim ranim fijanketom kraljevog lovca. U svakoj od ovih varijanti crni ima dovoljno kontrašansi.

Primjeri:

3.f4 d5 4.fe Nxe4 5.Nf3 Be7 6.d4 O-O 7.Bd3 f5 8.exf Bxf6 9.0-0 Nc6 10.Nxe4 dxe4 11.Bxe4 Nxd4 12.Ng5 Bf5

3.Bc4 Nxe4 4.Qh5 Nd6 5.Bb3 Nc6! 6.Nb5 g6 7.Qf3 f5 8.Qd3 Qe7 9.Nxc7+ Kd8 10.Nxa8 b6

3.g3 d5 4.exd5 Nxd5 5.Bg2 Nc3 6.bc

Ako crni odgovori 2... Nc6, borba može ući u miran tok u slučaju simetričnog razvoja, ili poprimiti oštar karakter ako se nastavi 3. f4 exf4. Tada je moguć Steinitzov gambit – 4. d4!?, pri kojem bijeli odustaje od rokade i izaziva na tabli pravu buru kombinacionih komplikacija.

«VJEČNOZELENA (nevenuća) partija».
Ovaj naziv dobila je partija odigrana u Berlinu 1852. godine između 34-godišnjeg Adolfa Andersena i njegovog učenika, 23-godišnjeg njemačkog majstora i šahovskog pisca Ž. Dufresnea. Postigavši u Evansovom gambitu značajnu pozicionu prednost, Andersen je kaskadom žrtava – dva konja, topa i dame – već u 24. potezu zadao mat protivniku. Štajnic je ovu partiju nazvao „nevenućom u lovorovom vijencu velikih njemačkih majstora“, a Čigorin je smatrao jednom od najsjajnijih partija ikada odigranih.

Andersen – Dufresne
Berlin, 1852

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.b4 Bxb4 5.c3 Ba5 6.d4 exd4 7.0–0 d3 8.Qb3 Qf6 9.e5 Qg6 10.Re1 Nge7 11.Ba3 b5 12.Qxb5 Rb8 13.Qa4 Bb6 14.Nbd2 Bb7 15.Ne4 Qf5 16.Bxd3 Qh5 17.Nf6+ gxf6 18.exf6 Rg8 19.Rad1 Qxf3

20.Rxe7+! Nxe7 21.Qxd7!! Kxd7 22.Bf5+ Ke8 23.Bd7+ Kf8 24.Bxe7# 1–0

VJEČNI ŠAH,
metod odbrane, koji omogućava slabijoj strani da kontinuiranim napadima na kralja postigne remi. Tako je argentinski velemajstor Hector Rossetto, igrajući na međunarodnom turniru u Buenos Airesu (1964) crnim protiv svjetskog šampiona Tigrana Petrosjana, osjetivši opasnost od prijetnji protivnika, žrtvom dvije figure – lovca i topa – forsirao remi vječnim šahom.

Petrosjan – Rossetto
Buenos Aires, 1964

1.L:h4! 2.gh Dg4+ 3.Kf1 Dh3+ 4.Ke1 T:e3+ 5.f:e (ne ide 5.Te2 zbog 5…Sd3+) 5…Dh1+ 6.Kf2 Dh2+ remi

VIDA (Vida) Mark Ieronim (1490–1566), italijanski pjesnik, autor poznate poeme na latinskom jeziku „Igra šaha“ („Schacchia ludus“). Objavljena 1525. (prvo anonimno, a dvije godine kasnije pod imenom). Vida je predao pjesmu papi Lavu X, koji je volio šah, odlikovao pjesnika i imenovao ga priorom crkve Sv. Silvestra u Fraskatiju. Godine 1532 Vida je postao biskup Albi.

Poema Vida je panegirik šahu. Počinje riječima:
„Slavimo u pjesmi igru – sličnu istinskoj borbi.“
S finim poznavanjem psihologije šahovskih majstora i posmatrača, Vida slika scenu šahovske borbe između Apolona i Merkura, u prisustvu drugih bogova sišlih s Olimpa. Priča je ispričana s izlaganjem novih pravila koja su se afirmisala u dobu renesanse. Poema je postala svojevrstan pjesnički šahovski priručnik i stekla široku popularnost u Evropi. U istom vijeku doživjela je oko 30 izdanja. Vida je uticao na poljskog pjesnika Jana Kochanowskog (poema „Šah“, 1563), a kasnije i na engleskog pjesnika Williama Jonesa („Kaissa“, 1762).

VIDMAR (Vidmar) Milan (1885–1962), međunarodni velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo tokom 1920-ih godina.

Već u mladosti Milan je pokazivao velike sposobnosti za precizne nauke i šah. Dolaskom u Beč radi visokog obrazovanja i bez sredstava, posjećivao je kafiće gdje je igranjem šaha zarađivao za skromnu večeru. Vidmar je skrenuo pažnju na sebe i 1902. je pozvan da igra na prvenstvu Bečkog šahovskog kluba, a dvije godine kasnije – na međunarodnom turniru u Koburgu. Za učešće na tim takmičenjima morao je zadužiti se, založivši zlatni sat prijatelja u zalagaonici.

Prvi nastupi Vidmara pokazali su da dobro razumije poziciju, odlikuje se oštrim kombinatornim vidom, a uz to posjeduje ogromnu volju za pobjedom i upornost u odbrani.

U mladim danima Vidmar je bio vođen ambicioznim planovima da se popne na šahovski Olimp. U svojim memoarima pisao je:
„Prešao sam preko praga svoje 15. godine sa jasnim, nepokolebljivim životnim planom: želim, moram, s vremenom postati svjetski prvak. Lasker? Pobijediću ga! Putovaću s turnira na turnir, pobjeđivati svuda, obići čitav svijet!“

I činilo se da je jugoslovenski šahista blizu ostvarivanja snova – da uđe u borbu za šampionsku titulu. Godine 1911. dijeli 2–3. mjesto s A. Rubinštajnom na najvećem turniru u San Sebastianu. Tokom 1920-ih posebno uspješno nastupa u Londonu (1922, 3. mjesto), Hastingsu (1925/1926, dijeli 1–2. mjesto s A. Aljehinom), i Zemmeringu (1926, 3. mjesto).

Već tada Kapablanka, pozvavši Vidmara da potpiše „Pravila borbe za svjetsko prvenstvo“, priznao ga je kao jednog od kandidata za šahovski tron. Međutim, Vidmar je tada shvatio uzaludnost svojih pokušaja da odigra meč za svjetsko prvenstvo.

„Jednog popodneva, na kraju Londonskog velemajstorskog turnira 1922, – kasnije se sjećao Vidmar – svjetski prvak H. R. Kapablanka pozvao je nekoliko vodećih učesnika, uključujući i moju skromnu osobu, da popijemo po čašu vina u jednom od najluksuznijih londonskih hotela, da, kako je rekao, raspravimo i konačno regulišemo jedno vrlo važno pitanje…

Prvаk svijeta počastio nas je izvrsnim šampanjcem… Odmah sam shvatio, čim smo započeli diskusiju, da će biti donijeta odluka o vrlo važnom pitanju šahovskog svijeta… Mi, učesnici konferencije, bez prigovora potpisali smo dokument, a H. R. Kapablanka nije skrivao svoje zadovoljstvo. Nazdravili smo njegovom zdravlju – u tom trenutku šahovska istorija počela je pisati novo poglavlje.

Zanimljivo je da ja, kada sam potpisao „Londonska pravila“, nisam shvatao da je u tom trenutku moj mladalački plan doživio krah i da je san o svjetskom prvenstvu konačno ispario. Ali ubrzo mi je postalo jasno da nemam najmanju šansu da sakupim deset hiljada dolara potrebnih za izazov svjetskom prvaku. Ono što je za mene bilo nemoguće, preuzeo je A. A. Aljehin.“

To što je i pet godina kasnije Vidmar smatran jednim od kandidata za svjetsko prvenstvo, potvrđuje poziv na Njujorški turnir 1927. Na ovom četvorokružnom turniru odigrao je remi protiv Aljehina, Špilmana i Maršala, izgubio od Kapablanke, pobijedio Nimcoviča i zauzeo na kraju četvrto mjesto.

Zanimljivo je da je u petogodišnjoj turnirskoj konkurenciji Vidmara (1922–1927) skor sa Kapablankom bio -2, +3, =3, a sa Aljehinom +1, -0, =6.

Alehin – Vidmar
Zemmering, 1926

40. Bb7!! 41.Qxb7 Qe1+ 42.Kc4 Qxa5 43.Bc3 Qf5 44.Qb8+ Kh7 45.a5 Qxf3 46.Qc7 Nxg3 47.Kb4 Nf4 48.Ka3 Ne6 49.Qe5 Ne4 50.Bb4 Qd3 51.Ka4 Nd4 52.Qd5 f5 53.Qc4 Qd1 54.Ba3 Qa1 55.a6 Nc3+ 56.Kb4 Nc2+ 57.Kc5 Qxa3+ 58.Kb6 Ne3 0–1

Do duboke starosti Vidmar je zadržao veliku šahovsku snagu. Učestvovao je na turnirima u Bled (1931), Notingemu (1936), Groningenu (1946); 1936. je pobijedio S. Reševskog u meču 3,5:2,5. Svoje turnirske nastupe Vidmar je uspješno kombinovao sa naučnom i društvenom djelatnošću. Bio je profesor elektrotehnike i rektor Univerziteta u Ljubljani, objavio djelo „Transformatori“, prevedeno na mnoge jezike.

U isto vrijeme predvodio je Šahovski savez Jugoslavije, bio glavni sudija meča-turnira 1948. za svjetsko prvenstvo, nastupao sa predavanjima i člancima o šahu. U knjizi iz 1961. „Zlatna epoha šaha“, Vidmar je pisao:
„Šahisti rano dobijaju saznanje o rajskom plodu životne borbe – uspjehu… Onaj ko je još u mladosti imao uspjeh u minijaturi života – šahovskoj partiji, brže i odlučnije ga postiže i u samom životu.“

„VILJUŠKA“.
Tako se naziva prijetnja koja se istovremeno stvara protiv dvije figure napadom pješakom, skakačem, a rjeđe i lovcem. Ovi udarci, suptilno pripremljeni prethodnom igrom, često su neočekivani i lijepi. Elegantnu kombinaciju pješačke „viljuške“ izveo je, na primjer, Z. Taraš u 13. partiji meča protiv F. Maršala. Estetski utisak dodatno se pojačava time što je bijeli u njoj pronašao spas i, pored svega, prethodila joj je privremena žrtva dame!

Taraš – Maršal
Nirnberg, 1905.

32. Dxc6! Dxc6
33. b5+ Ka5
    (ne može 33…Dxb5 ili 33…Kb7 zbog prijetnje skakačeve „viljuške“)
34. bxc6 Txc2
35. Sxd4 Tc5! (Sada već crni traže spas!)
36. c7 Lg4
37. Sb3+ Kb4
38. Sxc5 Kxc5
39. a5 Kd4
40. axb axb
41. Kf2 Kxd3
42. Ld6 b5
43. Le7 Kd4
44. Lc6 Ke4. Remi.

Još češće se u partijama javlja prijetnja skakačeve „viljuške“. Zanimljiv primjer takve kombinacije predstavljen je u studiji A. Troickog, prvi put objavljenoj 1914. godine u časopisu „Deutsche Schachzeitung“.

A. Troicki, 1914.

Bijeli igra i dobija.

1. Tb7! Dg8 (1…Dxb7 2. Sd6+ i bijeli dobijaju damu)
2. Se5+ Kc5
3. Tb8! Dh7 (3…Dxb8 4. Sd7+)
4. b4+ Kd6
5. Th8! Dxh8
6. Sf7+, i bijeli dobija.

VINAVER (Winawer) Šimon (1838–1920), poljski majstor, jedan od najjačih evropskih šahista 60–80-ih godina 19. vijeka.

Baveći se trgovinom, Vinaver je 1867. godine, zbog poslovnih poslova, došao u Pariz. Ljubav prema šahu i izuzetna snaga, koju je stekao u Varšavi u susretima s najjačim lokalnim šahistima i s ruskim majstorom A. Petrovom, doveli su ga u čuveni kafe „Regans“. Tamo su na njega obratili pažnju i pozvali ga da učestvuje na međunarodnom turniru. Vinaverov nastup izazvao je senzaciju! Dotad nepoznat šahista samouvjereno je osvojio drugo mjesto, prestigavši Štajnica, Nojmana, Rivijera, Rozentala i druge majstore. Demonstrirao je originalnu igru, izuzetan kombinacioni talenat, upornost i snalažljivost u odbrani teških pozicija, kao i fino majstorstvo u završnici.

Nakon pariskog trijumfa Vinaver nije često nastupao na takmičenjima, ali gotovo uvijek uspješno: 1878. godine u Parizu je podijelio 1–2. mjesto sa Cukertortom, a 1881. u Berlinu 3–4. mjesto sa Čigorinom. Najveća dostignuća Vinavera u njegovoj šahovskoj karijeri bile su pobjede u Beču 1882. godine, gdje je na izuzetno jakom dvokružnom turniru podijelio 1–2. mjesto sa Štajnicom (odigravši s njim neriješeno dodatni meč – 1:1), kao i prva nagrada u Nirnbergu 1883. godine, gdje je bio ispred Blekberna, Mejzona, Bardelebena, Berda i drugih poznatih maestara. Godine 1875. Vinaver je boravio u Peterburgu, gdje je dobio meč protiv majstora I. Šumova (+5, −2, =0) i pobijedio na turniru uz učešće najjačih ruskih šahista. Visoko cijeneći igru Čigorina, Vinaver je kasnije preporučio berlinskim šahistima da ga pozovu na međunarodni turnir (1881).

Vinaver je dao vrijedan doprinos razvoju teorije otvaranja. Poznate su njegove analize u Slovenskoj odbrani (kontragambit Vinavera – 1. d4 d5 2. c4 c6 3. Nc3 e5 4. dxe5 d4 5. Ne4 Qa5 i dalje 6…Qxe5), kao i u prihvaćenom Kraljevom gambitu (1. e4 e5 2. f4 exf4 3. Bc4 Ne7). On je prvi u turnirskoj praksi primjenjivao varijantu izmjene Španske partije i niz drugih shema otvaranja koje su postale aktuelne u 20. vijeku.

Vinaver – Bir
Nirnberg, 1883.

30. …Rxd5
    (do prednosti bijelog vodili su i drugi nastavci: 30…Qxd5 31. Qxd5 Rxd5 32. Nxf6+ Rxe1 33. Nxd5, ili 30…Qe7 31. d6 cxd6! 32.Qxd6! Re4 33. Qxe7+ Rxe7 34. Rxe7 Rxe7 35. Rd1 Kg8 36. Rd7 Kf7 37. c7 Rxd7 38. c8Q)
31. Nxf6+! Rxd3
32. Rxe8+ Qxe8
33. Nxe8 Kg8
34. Nc7 Rd4
35. Ne6 Rxg4+
36. Kh1 g6
37. c7 Rc4
38. Rd1 Kf7
39. Nd8+. Crni predaje.

UZRAST i šah (ВОЗРАСТ и шахматы.)
Ovom problemu može se pristupiti s nekoliko strana. Kada je najbolje započeti učenje ove igre? Zašto njome podjednako snažno bivaju očarani djeca i omladina, ljudi srednjih godina i starije osobe? Kako uzrast utiče na sportske i stvaralačke uspjehe?..

Na prvo pitanje odgovor je očigledan: u svakom uzrastu moguće je upoznati se s igrom, shvatiti njene zakonitosti i osjetiti neponovljivu čar šaha. Ipak, najbolje je to učiniti u djetinjstvu, kada se pravila i sve finese igre usvajaju brže i lakše. Osim toga, u ranom školskom uzrastu šah ima naročito blagotvorno dejstvo na čovjeka. Najzad, upravo tada se kod djeteta može neočekivano ispoljiti veliki šahovski talenat.

Parafrazirajući poznatu izreku o ljubavi, može se reći da su šahu svi uzrasti pokorni. Čarima ove drevne igre podjednako podležu i djeca koja tek savladavaju osnove pismenosti, i mladići i djevojke koji stupaju u samostalan život, i ljudi u poodmaklim godinama, bogati životnim iskustvom. Naravno, njihove duhovne potrebe nisu iste. Za djecu i omladinu šah je poseban svijet doživljaja i osjećanja, koji utiče na formiranje ličnosti i razvoj sposobnosti u drugim oblastima djelovanja; za ljude srednjih godina on je predmet kulturnog razonodnog vremena, a za starije osobe — pretežno sredstvo odmora.

Odakle takve emocije, odakle tako širok spektar osjećanja i doživljaja kod šahista različitog uzrasta? Svaka partija je, u malom, čovjekov život. Tu su i nade, i napeti tragalački putevi ka cilju, i borba za njegovo ostvarenje. Za svega nekoliko sati igre šahista od početka do kraja proživljava životnu dramu punu najoštrijih sukoba i kolizija, strasti i borbi. I u toj drami on nije posmatrač, već neposredni učesnik, koji spoznaje svu radost pobjede ili ispija do dna gorku čašu poraza. Tako čovjek, od djetinjstva pa do duboke starosti, u šahu nalazi poticaj za razvoj ili očuvanje umnih snaga, izvor za ispoljavanje raznovrsnih osjećanja i doživljaja.

Prirodno je da uzrast utiče na uspjehe majstora i velemajstora, jer učešće na zvaničnim turnirima i mečevima zahtijeva velika psihofizička opterećenja. Za razliku od drugih rasprostranjenih sportova — fudbala, hokeja, tenisa — u šahu se sportska dugovječnost održava znatno duže. Svjetsko iskustvo i praksa takmičenja pokazuju da se, po pravilu, najblistavija ispoljavanja šahovskog talenta javljaju između 20. i 30. godine, dok vrhunac snage šahiste pada u period od 30. do 40. godine. Pri tome, kod nekih šahista postoje znatne oscilacije rezultata, padovi i usponi, dok su kod drugih uspjesi stabilniji. Prema mišljenju doktora psiholoških nauka, velemajstora Nikolaja Krogijusa, stabilnost se najčešće zapaža kod onih koji, pored šaha, imaju visoku utreniranost i u drugim oblicima intelektualne djelatnosti. U istoriji šaha poznati su primjeri igrača koji su i u dobi između 60 i 70 godina postizali velike uspjehe na međunarodnim turnirima: V. Štajnic (Beč, 1898, 4. nagrada, 62 godine), E. Lasker (Moskva, 1935, 3. mjesto bez poraza, 67 godina); Z. Taraš (Beč, 1922, dijeljena 4–6. mjesta s Aljehinom i Marocijem, 60 godina); O. Bernštajn (London, 1949, 1. mjesto, 67 godina), V. Smislov (Kopenhagen, 1986, dijeljena 1–4. mjesta, 65 godina). Usput, Smislov je sa 62 godine briljantno dobio polufinalni meč kandidata za svjetsko prvenstvo protiv 32-godišnjeg Z. Riblija (1983, 6,5 : 4,5).

Što se tiče pojedinačnih partija, velemajstori i majstori mogu ih igrati i u veoma poodmaklom uzrastu u sjajnom stilu. Sljedeća partija 72-godišnjeg velemajstora Osipa Bernštajna (1882–1962), odigrana na međunarodnom turniru u Urugvaju, gdje je podijelio 2–3. mjesto s Migelom Najdorfom, nagrađena je priznanjem za ljepotu.

Bernštajn – Najdorf
Montevideo, 1954

1.d4 Nf6 2.c4 d6 3.Nc3 Nbd7 4.e4 e5 5.Nf3 g6 6.dxe5 dxe5 7.Be2 c6 8.0–0 Qc7 9.h3 Nc5 10.Qc2 Nh5 11.Re1 Ne6 12.Be3 Be7 13.Rad1 0–0 14.Bf1 Nhg7 15.a3 f5 16.b4 f4 17.Bc1 Bf6 18.c5 g5 19.Bc4 Kh8 20.Bb2 h5

21.Nd5! (veličanstvena žrtva figure) cxd5 22.exd5 Nd4 23.Nxd4 exd4 24.d6 Qd7 25.Rxd4! f3 26.Rde4! Qf5 27.g4 hxg4 28.hxg4 Qg6 29.Re8 Bf5 30.Rxa8 Rxa8 31.gxf5 Qh5 32.Re4 Qh3 33.Bf1 Qxf5 34.Rh4+! gxh4 35.Qxf5 Nxf5 36.Bxf6+ Kg8 37.d7 1–0

VOLŠKI GAMBIT

1.d2–d4 Ng8–f6 2. c2–c4 c7–c5 3. d4–d5 b7–b5.

Otvaranje je dobilo naziv u vezi s analizama šahista iz volškog grada Samare tokom četrdesetih godina (prva publikacija B. Argunova u časopisu „Šahmati u SSSR-u“, 1946, br. 2). U literaturi je poznat i kao gambit P. Benka. Nastavak je nadahnut strateškom idejom Blumenfeldovog gambita. Poslije 4. cxb5 a6 5. bxa6 Nxa6 crni namjerava da organizuju ofanzivu teških figura po poluotvorenim linijama „a“ i „b“ i pritisak lovca po dijagonali f1–a6. U jednom od glavnih nastavaka gambita — 6. Nc3 d6 7. e4 Nxf1 8. Kxf1 g6 — crni zadržava mogućnost pojačavanja aktivnosti na daminom krilu i u centru, razvijanjem crnopoljnog lovca na g7 i pješačkim potkopavanjem e7–e6.

Nove ideje i razrade u ovo otvaranje unijeli su mnogi šahovski teoretičari i praktičari — S. Furman, L. Portiš, T. Petrosjan, V. Hort, F. Georgiju, A. Beljavski, R. Vaganjan, R. Knaak, E. Vasjukov i drugi velemajstori i majstori.

VOLTER i šah
Čuveni francuski pisac, filozof i istoričar Fransoa-Mari Volter (1694–1778) od mladih dana pa sve do duboke starosti strastveno se bavio šahom. Boraveći u Parizu, posjećivao je kafe „Režans“, gdje je ponekad igrao s Filidorom. U posljednjim godinama života, povukavši se na svoje imanje u Fernjeu, često je igrao sa sveštenikom Adamom. Pošto mu je bio slabiji po snazi, Volter je vrlo emotivno doživljavao svoje poraze. Lorag se sjeća njegovih riječi: „Na šah sam, čini mi se, potrošio više vremena nego na bilo koji drugi posao. Volim ga, zanosim se njime, a otac Adam, ta tupica, stalno me pobjeđuje bez ikakvog sažaljenja. Sve ima svoje granice!“

Šahovski motivi nerijetko se pojavljuju i u Volterovom književnom stvaralaštvu. U „Istoriji Karla XII“ pisac je primijetio da je za vrijeme boravka švedskog kralja u Benderima, kao turskog zarobljenika, „njegova jedina razonoda ponekad bila igra šaha“. Zatim slijedi zanimljiva opaska: „Ako se o čovjeku ponekad može suditi po neznatnim pojedinostima, dozvoljeno je pomenuti da je u ovoj igri naročito volio da igra kraljem; koristio ga je češće nego druge figure i zato je uvijek trpio poraz.“

Volter je pokazivao interesovanje i za porijeklo igre. Bio je čvrsto uvjeren u njeno indijsko porijeklo. O tome se izričito govori u 12. poglavlju filozofske pripovijetke „Zadig, ili Sudbina“ (1748) i u 17. poglavlju „Ogleda o naravima i duhu naroda“ (1753–1755), gdje autor tvrdi:
„Među našim igrama ona koja čini najveću čast ljudskom umu nesumnjivo je došla iz Indije. Svjedočanstvo za to jesu slonovi, koje smo u šahovskoj igri zamijenili kulama.“
Dalje pisac naglašava da se u stvaranju šaha ispoljila specifičnost mišljenja Indijaca: „Kod nas nema ničega što bi se moglo uporediti s ovom igrom; ona je isto toliko alegorična koliko i njihove basne; ona je slika njihove ratne vještine.“

Najzad, zanimljiva je Volterova primjedba u članku „Geniji“ (1771), gdje, nastojeći da dokaže da je genije onaj koji izmišlja novo i pokazuje originalnost mišljenja, navodi i sljedeći argument:
„Sasvim je vjerovatno da mnogi igraju šah jače nego pronalazač ove igre i da bi mogli pobijediti njega za ona zrna pšenice kojima je indijski kralj poželio da ga nagradi. Ali pronalazač šaha bio je genije, a oni koji ga pobjeđuju to možda i nisu.“

ВСЕМИРНЫЕ ШАХМАТНЫЕ ОЛИМПИАДЫ (SVJETSKE ŠAHOVSKE OLIMPIJADE)

Tako se nazivaju redovna (jednom u dvije godine) takmičenja šahista zemalja i teritorija — članica FIDE. Godine 2001. u Bledu (Slovenija) održane su 35. muška i 20. ženska olimpijada.

Prva šahovska olimpijada (ili, kako se tada nazivala, „Turnir nacija“) održana je 1927. godine u Londonu i igrana je u zgradi britanskog parlamenta uz učešće 16 reprezentacija.

Do početka Drugog svjetskog rata (1939–1945) održano je osam šahovskih olimpijada. Na njima je reprezentacija SAD-a pobjeđivala četiri puta, a Mađarske dva puta. SSSR je prvi put učestvovao na olimpijadi 1952. godine u Helsinkiju i pobjeđivao je gotovo na svim olimpijadama (čak 18 puta!), s izuzetkom jedne. U periodu od 1992. do 2002. godine reprezentacija Rusije šest puta zaredom osvajala je prvo mjesto.

Do 1957. godine održavale su se samo muške olimpijade. Svaki meč se igrao na četiri table, a u ekipi su bila još dva rezervna igrača. Članovi ekipa koje su osvojile 1–3. mjesto dobijaju zlatne, srebrne i bronzane medalje, dok se pobjedničkoj ekipi dodjeljuje prelazni trofej — Kup Hamiltona–Rasela.

Od 22. olimpijade (1976) istovremeno s muškim ekipama počele su da se takmiče i ženske reprezentacije (ranije, u periodu 1957–1974, igrale su u drugim terminima). U početku su se mečevi igrali na dvije table, a od 1976. na tri. U skladu sa tim, žensku ekipu čine tri osnovne šahistkinje i dvije rezervne. Počevši od 1957. godine, ženska reprezentacija SSSR-a pobijedila je na olimpijadama deset puta, dva puta je slavila Mađarska (1988, 1990), tri puta zaredom Gruzija (1992–1996), te tri puta Kina (1998–2002).

Počevši od A. Aljehina i H. R. Kapablanke, na olimpijadama su učestvovali svi svjetski prvaci i bivši svjetski prvaci.

Šahovske olimpijade nisu samo bodovi, plasmani i nagrade. One su i mnoštvo partija koje su ušle u riznicu šahovske umjetnosti. A najvažnije je to što doprinose daljoj popularizaciji šaha u svijetu i jačanju prijateljskih veza među šahistima svih kontinenata planete. Donji spisak gradova domaćina i tri zemlje pobjednice pokazuje da, pored tradicionalne aktivnosti evropskih zemalja, sve značajniju ulogu u svjetskom šahovskom životu i u organizaciji olimpijada imaju Latinska Amerika i azijske države.

Reprezentacija SSSR-a — pobjednica trinaeste Svjetske olimpijade. Minhen, 1958. S lijeva na desno sjede: V. Smislov i M. Botvinik; stoje: M. Talj, D. Bronštajn, P. Keres, A. Kotov (rukovodilac sovjetske delegacije), T. Petrosjan.

Muške olimpijade

1. London, 1927. – 1. Mađarska, 2. Danska, 3. Engleska.
2. Hag, 1928. – 1. Mađarska, 2. SAD, 3. Poljska.
3. Hamburg, 1930. – 1. Poljska, 2. Mađarska, 3. Njemačka.
4. Prag, 1931. – 1. SAD, 2. Poljska, 3. Čehoslovačka.
5. Folkston (Engleska), 1933. – 1. SAD, 2. Čehoslovačka, 3. Švedska.
6. Varšava, 1935. – 1. SAD, 2. Švedska, 3. Poljska.
7. Stokholm, 1937. – 1. SAD, 2. Mađarska, 3. Poljska.
8. Buenos Ajres, 1939. – 1. Njemačka, 2. Poljska, 3. Estonija.
9. Dubrovnik, 1950. – 1. Jugoslavija, 2. Argentina, 3. SR Njemačka.
10. Helsinki, 1952. – 1. SSSR, 2. Argentina, 3. Jugoslavija.
11. Amsterdam, 1954. – 1. SSSR, 2. Argentina, 3. Jugoslavija.
12. Moskva, 1956. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. Mađarska.
13. Minhen, 1958. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. Argentina.
14. Lajpcig, 1960. – 1. SSSR, 2. SAD, 3. Jugoslavija.
15. Zlatni pijesci, 1962. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. Argentina.
16. Tel Aviv, 1964. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. SR Njemačka.
17. Havana, 1966. – 1. SSSR, 2. SAD, 3. Mađarska.
18. Lugano, 1968. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. Bugarska.
19. Zigen (SR Njemačka), 1970. – 1. SSSR, 2. Mađarska, 3. Jugoslavija.
20. Skoplje, 1972. – 1. SSSR, 2. Mađarska, 3. Jugoslavija.
21. Nica, 1974. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. SAD.
22. Haifa, 1976. – 1. SAD, 2. Holandija, 3. Engleska.
23. Buenos Ajres, 1978. – 1. Mađarska, 2. SSSR, 3. SAD.
24. Valeta, 1980. – 1. SSSR, 2. Mađarska, 3. Jugoslavija.
25. Lucern, 1982. – 1. SSSR, 2. Čehoslovačka, 3. SAD.
26. Solun, 1984. – 1. SSSR, 2. Engleska, 3. SAD.
27. Dubai (UAE), 1986. – 1. SSSR, 2. Engleska, 3. SAD.
28. Solun, 1988. – 1. SSSR, 2. Engleska, 3. Holandija.
29. Novi Sad, 1990. – 1. SSSR, 2. SAD, 3. Engleska.
30. Manila, 1992. – 1. Rusija, 2. Uzbekistan, 3. Armenija.
31. Moskva, 1994. – 1. Rusija, 2. Bosna i Hercegovina, 3. Rusija-2.
32. Jerevan, 1996. – 1. Rusija, 2. Ukrajina, 3. SAD.
33. Elista, 1998. – 1. Rusija, 2. SAD, 3. Ukrajina.
34. Istanbul, 2000. – 1. Rusija, 2. Njemačka, 3. Ukrajina.
35. Bled, 2002. – 1. Rusija, 2. Mađarska, 3. Armenija.

---

Ženske olimpijade

1. Emen (Holandija), 1957. – 1. SSSR, 2. Rumunija, 3. DDR.
2. Split (Jugoslavija), 1963. – 1. SSSR, 2. Jugoslavija, 3. DDR.
3. Oberhauzen (SR Njemačka), 1966. – 1. SSSR, 2. Rumunija, 3. DDR.
4. Lublin, 1969. – 1. SSSR, 2. Mađarska, 3. Jugoslavija.
5. Skoplje, 1972. – 1. SSSR, 2. Rumunija, 3. Mađarska.
6. Medeljin (Kolumbija), 1974. – 1. SSSR, 2. Rumunija, 3. Bugarska.
7. Haifa, 1976. – 1. Izrael, 2. Velika Britanija, 3. Španija.
8. Buenos Ajres, 1978. – 1. Mađarska, 2. SSSR, 3. SAD.
9. Valeta, 1980. – 1. SSSR, 2. Mađarska, 3. Poljska.
10. Lucern, 1982. – 1. SSSR, 2. Rumunija, 3. Mađarska.
11. Solun, 1984. – 1. SSSR, 2. Bugarska, 3. Rumunija.
12. Dubai, 1986. – 1. SSSR, 2. Mađarska, 3. Rumunija.
13. Solun, 1988. – 1. Mađarska, 2. SSSR, 3. Jugoslavija.
14. Novi Sad, 1990. – 1. Mađarska, 2. SSSR, 3. Kina.
15. Manila, 1992. – 1. Gruzija, 2. Ukrajina, 3. Kina.
16. Moskva, 1994. – 1. Gruzija, 2. Mađarska, 3. Kina.
17. Jerevan, 1996. – 1. Gruzija, 2. Kina, 3. Rusija.
18. Elista, 1998. – 1. Kina, 2. Rusija, 3. Gruzija.
19. Istanbul, 2000. – 1. Kina, 2. Gruzija, 3. Rusija.
20. Bled, 2002. – 1. Kina, 2. Rusija, 3. Poljska.

IZUZETNI LJUDI I ŠAH (ВЫДАЮЩИЕСЯ ЛЮДИ и шахматы)

Otkako ova igra postoji — već gotovo hiljadu i po godina — mnogi izuzetni pisci i pjesnici, muzičari i slikari, naučnici i filozofi, vojskovođe i društveni djelatnici posvećuju joj sate svog slobodnog vremena, ponekad se strastveno njome bave i daju joj najviše ocjene. Johan Volfgang Gete nazvao je šah „kamenom probom za um“, Lav Tolstoj „predivnim odmorom“, a Dmitrij Šostakovič „izvorom inspiracije“.

Upoznavanje sa ovom stranom života velikih ljudi ne samo da omogućava potpunije sagledavanje svijeta njihovih interesovanja i strasti, dopunjujući njihov lik još jednom karakterističnom crtom, već i dublje otkriva vrijednosti same igre, prirodu njenog uticaja na čovjeka, njeno mjesto u društvu i njenu moralno-vaspitnu ulogu. Zato je tema „Šah u životu izuzetnih ljudi“ danas postala značajan dio istorije svjetske šahovske kulture.

Ljubitelje šaha prije svega zanima pitanje koliko je snažno igrao ovaj ili onaj poznati kulturni radnik. Među njima je bilo šahista najrazličitije jačine — od onih koji su tek savladali osnove igre, do igrača prve kategorije, pa čak i majstora. Ponekad su se u oblasti šaha proslavili ne manje nego u svojoj profesionalnoj djelatnosti. Poznato je, na primjer, da je veliki francuski šahista XVIII vijeka Andre Filidor bio slavan i kao autor prvih francuskih komičnih opera. A mađarski kompozitor XIX vijeka Ferenc Erkel — osnivač prvog šahovskog kluba u Pešti, jak šahista i učesnik dopisnog meča Pešta – Pariz — bio je autor nacionalne himne. Istoričar i sociolog Henri Tomas Bakl, autor djela „Istorija civilizacije u Engleskoj“, stekao je glas i kao jedan od najjačih engleskih šahista sredine XIX vijeka.

Uglavnom, izuzetni pisci, naučnici i umjetnici, a naročito društveni radnici, ma koliko strastveno voljeli šah, posvećivali su mu samo slobodne sate. Zanimljivo je, međutim, da se u njihovoj strasti mogu uočiti neke zajedničke osobine. Jedna od njih je neposrednost genija, koja se tokom igre ispoljava kroz izuzetnu emotivnost, snažna proživljavanja pobjeda i poraza. Pjesnik Aleksandar Puškin veoma se uzbuđivao kada je gubio od svog prijatelja Pavla Vulfa, koga je sam naučio da igra šah. Jednom prilikom, prisjeća se J. Sinjicina, pjesnik je čak skočio na stolicu i povikao: „Pa zar se učitelj tako pobjeđuje?!“ A Lav Tolstoj je u poznim godinama života zbog nepredviđenog poteza, koji pobija njegovu kombinaciju, dolazio u snažno uzbuđenje i ponekad uzvikivao „tako glasno da su se oni koji nisu znali o čemu je riječ plašili“, — piše A. Goldenvejzer. — „Kada bi, pak, napad uspio i partija se završila pobjedom, Lav Nikolajevič se iskreno radovao. Do posljednjih dana sačuvao je tu sposobnost pravog genija da doživljava dječju, neposrednu radost.“

Ova emotivnost objašnjava se snažnim uticajem koji šah ima na izuzetne ljude. On im ponekad pruža isto onoliko zadovoljstva koliko i njihova osnovna profesionalna djelatnost. Veliki ruski hemičar D. Mendeljejev volio je da kaže: „Za mene je nauka kao igra šaha — jednostavno mi prija da provodim vrijeme u takvom zanimanju.“ A D. Šostakovič je tvrdio da mu je lakše da komponuje muziku nakon partije šaha.

Još jedan detalj: kod velikih ljudi koji su voljeli šah postojala je težnja da ovu igru učine dijelom porodičnog života. Zanimljivo je da je Tolstoj upoznao svoju buduću suprugu Sofiju igrajući s njom šah u gostima kod moskovskog ljekara A. Bersa. Kasnije su se gotovo sva Tolstojeva djeca — i sinovi i kćerke — upoznala sa šahom. Najstariji sin Sergej proučavao je teoriju i okušavao se na dopisnim turnirima.

Karakteristična osobina mnogih poznatih kulturnih djelatnika bila je i bliskost sa šahovskim velikanima. Prijateljske odnose imali su pjesnik Aleksandar Puškin i prvi ruski šahovski majstor Aleksandar Petrov, Lav Tolstoj i majstor Sergej Urusov, Ivan Turgenjev i majstor Ilja Šumov. U posljednjim godinama života Emanuel Lasker se često družio sa velikim fizičarem Albertom Ajnštajnom, koji je kasnije napisao predgovor knjizi o drugom svjetskom prvaku, objavljenoj 1952. godine u Berlinu, autora J. Hanaka. Kompozitor Sergej Prokofjev bio je lično upoznat sa svjetskim prvacima Kapablankom i Aljehinom, a violinista David Ojstrah sa Laskerom i Botvinikom.

Takva prijateljstva sa šahovskim korifejima predstavljala su zanimljivu stranicu u životu brojnih istaknutih ličnosti iz oblasti umjetnosti, književnosti i nauke.

VISOCKI O ŠAHU

Vladimir Semjonovič Visocki (1938–1980) bio je svenarodno voljeni bard, glumac i pjesnik. Raspon njegovih uloga (od princa Hamleta do kapetana Žeglova), kao i svijet njegove poezije, bio je izuzetno širok. Sve ono što je uzbuđivalo ljude na planeti Zemlji, inspirisalo je i njega.

Godine 1972, na primjer, u svijetu su se živo raspravljale peripetije meča za titulu svjetskog prvaka Spaski – Fišer. Taj duel duboko je dirnuo i Visockog.
„Svi smo bili nervozni — hoće li do tog susreta doći ili neće. Svi smo imali svoja razmišljanja o tome. Svi misle: ‘Eh, kad bih ja!..’ Neki ljudi čak i sanjaju. Jedan čovjek mi je ispričao da je sanjao kako igra protiv Fišera. To me je navelo da napišem pjesmu.

Iz nekog razloga svi su odlučili da je to — o Spaskom i Fišeru. To uopšte nije o Spaskom, već o sasvim drugom čovjeku. Zato molim da se ne miješa. To je, naravno, polufantastična i — šaljiva pjesma.“

Navodimo početak pjesme „Čast šahovske krune“:

Vikao sam: „Jeste li vi tamo poludjeli?
Obrukaste šahovski ugled!“
Rečeno mi je u našem sportskom odjeljenju:
„Odlično — ti ćeš ga braniti!
Samo imaj na umu da je Fišer vrlo sjajan —
Čak i spava s tablom — u tome mu je snaga,
Igra čisto, bez grešaka…“
Nema veze, ni ja nisam poklon,
U rezervi mi je — potez konjem.

A poznata pjesma Vladimira Visockog „Izbirljivi konji“ postala je, prema priznanju Garija Kasparova, njegov „kompas u uzburkanom okeanu borbe“. Tokom prva tri meča za titulu svjetskog prvaka s Anatolijem Karpovom, u kojima je ukupno odigrano 96 partija, svakodnevno je slušao magnetofonski snimak ove pjesme.
„Svih 96 puta posljednje ohrabrenje pred borbu dobijao sam od Vladimira Visockog! 96 puta njegovi ‘Konji’ jurili su ivicom provalije, 96 puta to nevjerovatno, nestvarno viđenje tjeralo me je da iznova i iznova tražim nove snage za nastavak nemilosrdne borbe…“

IGRA NASLIJEPO (ВСЛЕПУЮ ИГРА)

Šahisti su odavno primijetili da je moguće igrati jednu ili više partija bez pomjeranja figura na tabli — po sjećanju. U XVIII vijeku, na primjer, takvu vještinu je demonstrirao A. D. Filidor, igrajući protiv trojice protivnika istovremeno, o čemu je, kao o senzaciji, izvijestila francuska „Enciklopedija“ D. Didroa i Ž. d’Alembera (1757).

Sto godina kasnije, u Notingemu i Parizu, ne gledajući u tablu, protiv osam protivnika igrao je Pol Morfi. Američki maestro je pritom ostvario odličan rezultat: +6, −0, =2. Još pola vijeka kasnije na ovom polju se istakao još jedan slavni Amerikanac — H. Pilsberi. Ukupno je odigrao 150 simultanki naslijepo. Rekordan je bio njegov nastup u Moskvi 1902. godine na 22 table: +17, −1, =4. To je ostavilo snažan utisak na desetogodišnjeg A. Aljehina. Već naredne godine i on je počeo da pokušava igrati na taj način. Kasnije je Aljehin više puta održavao ovakve simultanke.

Sankt Peterburg. Šahovski klub.
M. Čigorin igra naslijepo deset partija.
Gravura prema crtežu N. Obolenskog.

Nakon nastupa u Njujorku 1924. godine protiv 26 protivnika (+16, −5, =5), Aljehin je govorio o „tehnici“ svoje igre:
„Čini mi se da se čitava tajna sastoji u urođenoj oštrini pamćenja… Pred svaku veliku simultanku ukratko bih napravio jednostavan plan, dijeleći sve table u grupe prema otvaranjima. Na primjer, tokom mog njujorškog nastupa podijelio sam 26 tabli ovako: prvih šest partija započeo sam potezom daminim pješakom, sljedećih šest kraljevim pješakom, zatim opet šest pješakom dame i šest pješakom kralja, i konačno posljednje dvije — pješakom daminog lovca. Kada se pozove određeni broj table, dovoljno je tokom igre prisjetiti se odgovarajućeg otvaranja: tako se u sjećanju obnavljaju planovi, prijetnje i odbrane, pozicije, posljednji potez — i može se nastaviti s kombinovanjem…“

Tokom 1920-ih i 1930-ih godina rekorde u igri naslijepo postavljali su D. Brajer, R. Reti, A. Aljehin i Dž. Koltanovski. Granice ljudskih mogućnosti u ovoj oblasti šahovskog stvaralaštva i danas su nepoznate. Godine 1947. M. Najdorf je u Sao Paulu odigrao simultanku naslijepo na 45 tabli (+39, −2, =4), a J. Fleš je 1960. u Budimpešti igrao na 52 table (+31, −3, =18).

U ovom posljednjem slučaju najnevjerovatnije je bilo to što su ljekari u to vrijeme izgubili svaku nadu u izlječenje teško bolesnog dvadesetsedmogodišnjeg mađarskog majstora. Fleš, ne želeći da se pomiri s beznadežnom presudom ljekarskog konzilijuma, odlučio je da iskuša sebe igrom naslijepo. I dogodilo se čudo! Prenaprezanje je snažno djelovalo na organizam i ubrzo se potpuno oporavio od bolesti (1983. godine Fleš je poginuo u avionskoj nesreći).

Godine 1985. Kasparov je u Hamburgu odigrao simultanku naslijepo protiv visokokvalifikovanih šahista na deset tabli. Među njegovim protivnicima bilo je sedam majstora, a simultanistu je za svaki potez bilo dozvoljeno najviše 15 sekundi! Kasparov je položio ispit: +9, −0, =1.

U igri bez gledanja u tablu, šahisti svjetske klase su ponekad pokazivali izuzetna stvaralačka dostignuća. Primjer za to je sljedeća partija, koju je Aljehin odigrao u simultanci protiv pet šahista u vojnoj bolnici.

Aljehin – Feldt
Ternopolj, 1916.

1.e4 e6 2.d4 d5 3.Nc3 Nf6 4.exd5 Nxd5 5.Ne4 f5 6.Ng5 Be7 7.N5f3 c6 8.Ne5 0–0 9.Ngf3 b6 10.Bd3 Bb7 11.0–0 Re8 12.c4 Nf6 13.Bf4 Nbd7 14.Qe2 c5

15.Nf7!! Kxf7 16.Qxe6+! Kg6 17.g4 Be4 18.Nh4# 1–0

Savremena medicina ne preporučuje pretjerano bavljenje igrom naslijepo, jer ona može negativno uticati na nervni sistem šahiste.

VUNDERKINDI U ŠAHU

Kao i u muzici i matematici, tako se i u šahu ponekad već u ranom djetinjstvu kod djece ispoljava izuzetna nadarenost. Poznato je, na primjer, da je H. R. Kapablanka već sa četiri godine savladao pravila igre, posmatrajući partije svog oca, a sa jedanaest godina postao prvak Kube. Rano su se upoznali sa šahom i počeli da pobjeđuju majstore i A. Aljehin, M. Eve, V. Smislov, R. Fišer, A. Karpov i G. Kasparov.

Četvorogodišnji Hose Raul Kapablanka igra šah sa ocem. Havana, 1892.

Među poznatim velemajstorima još u djetinjstvu su izuzetan talenat pokazali S. Reševski, koji je sa sedam godina držao simultanke, R. Špilman, koji je igrao već sa pet godina, A. Jusupov, koji je sa šest godina dobio četvrtu kategoriju, V. Anand, G. Kamski, E. Bakro, sestre Polgar, kao i T. Radžabov, koji su u uzrastu od četiri do pet godina naučili da igraju i ubrzo pokazali fenomenalne rezultate.

Početkom XXI vijeka pojavljuju se novi vunderkindi. Mladić iz Kine Bu Sjangdži postao je velemajstor sa 13 godina i 10 mjeseci. Ubrzo je njegov rekord oborio ukrajinski školarac Sergej Karjakin iz Kramatorska, koji je ispunio velemajstorsku normu sa 12 godina i 7 mjeseci. Njegova zemljakinja Katja Lahno u aprilu 2002. godine nadmašila je dostignuća Judit Polgar i sa 12 godina i 4 mjeseca postala velemajstor u konkurenciji žena. Svojim uspjesima zadivljuje i mladi Rus Jan Nepomnjašči iz Brjanska, koji je sa 12 godina postao prvak Evrope i svijeta među dječacima do 13 godina.

Ipak, daleko od toga da sva „čudo-djeca“ postanu majstori ili velemajstori. Tako se krajem pedesetih godina u sovjetskim i stranim novinama moglo čitati o izuzetno talentovanom petogodišnjem šahisti iz Taškenta, Ernestu Kimu. Već u tom uzrastu pobjeđivao je šahiste druge kategorije. Sa oduševljenjem je o njemu pisao urednik američkih novina Michigan Telegraph, Ted Aleksander, koji je boravio u uzbekistanskoj prijestonici i izgubio partiju od dječaka. Međutim, prošle su mnoge godine i Ernest, iako je i dalje snažno igrao, nije postao ni velemajstor, pa čak ni majstor.

Razlozi za neispunjena očekivanja mogu biti različiti: pojava novih duhovnih interesovanja u drugim oblastima djelovanja, pretjerano bavljenje šahom u ranom djetinjstvu koje je nepovoljno uticalo na razvoj mladog talenta, odsustvo iskusnog trenera–mentora koji bi mu pomogao da efikasno radi na usavršavanju igre, otklanja nedostatke i oslobodi se pretjeranog samopouzdanja, kao i druge životne okolnosti koje su mogle spriječiti vunderkinde da postanu istaknuti šahovski majstori.

HAVANA – turniri (ГАВАНА -  ТУРНИРЫ)

Takmičenja koja su postala među najpopularnijima u Latinskoj Americi. Održavaju se od 1962. godine i posvećena su uspomeni na Hosea Raula Kapablanku. Posebno reprezentativan sastav učesnika imali su turniri šezdesetih godina. Turnir iz 1965. bio je naročito zapažen po tome što je na njega pozvan najjači šahista SAD-a, R. Fišer.

„Ko će pobijediti – Smislov ili ‘čovjek-nevidljivac’?!“
„Poteze umjesto Fišera povlači glavni arbitar turnira!“

Takvi naslovi pojavljivali su se u novinama koje su izvještavale o toku borbe na turniru. Naime, Fišer, pošto nije dobio dozvolu svoje vlade da otputuje na Kubu, odlučio je da igra ‘dopisno’. Boraveći u Njujorku, svoje poteze je prenosio telefonom. Igrao je uspješno, podijelivši 2–4. mjesto s E. Gelerom i B. Ivkovom, zaostavši svega pola poena za pobjednikom V. Smislovom, koji je ostvario odličan rezultat – 15,5 poena iz 22.

Pobjednici drugih najvećih Kapablankinih memorijala bili su: M. Najdorf (1961), V. Korčnoj (1963), V. Smislov i V. Ulman (1964), B. Larsen (1967), R. Holmov (1968), V. Korčnoj i A. Suetin (1969).

Počevši od 1980. godine, državna kubanska radio-stanica „Radio Rebelde“ počela je u Havani istovremeno organizovati nekoliko međunarodnih turnira.

GALICKI Aleksandar Vasiljevič (1863–1921) – ruski šahovski kompozitor, jedan od tvoraca domaće škole šahovskih problema. Od 1886. godine objavio je 1850 djela, pretežno tropoteza, dok je više od hiljadu ostalo neobjavljeno. U svojim teorijskim radovima isticao je da:

„jedinstveni umjetnički stil jednako se odnosi i na ideje poteza, i na ideje mat pozicija.“

Poznati švedski kompozitor Johan Ros (1864–1937), diveći se ljepoti problema Galickog, nazvao ga je „šahovskim Hajneom“. Pred nama je jedno od izvanrednih djela, po ljepoti ideje i finoći igre, objavljeno u moskovskom časopisu „Šahovsko pregled“.

A. Galicki, 1893.

Mat u tri poteza

1. Dc2! (sa prijetnjom 2. Dc3)

• 1... Lb8 → 2. Db3
• 1... Ld6 → 2. Dd3
• 1...Kg3 → 2. d3! i 3. Dxh2

GALJAMOVA Alisa Mihajlovna (rođ. 1972) – ruska šahistkinja velemajstor, svjetska prvakinja među djevojkama (1988), učesnica turnira kandidata i meča za svjetsko prvenstvo sa Sje Džjun (1999).

Kada su u Sportskom komitetu Rusije saznali za izuzetno talentovanu kazansku djevojčicu Alisu Galjamovu, preporučili su da bude primljena u sportski internat u Moskvi, gdje je s njom počeo da radi iskusni trener, majstor Rudolf Kimelfeld (1935–1991). Igrala je oštro i zanimljivo, nastojeći da u svakoj poziciji pronađe najbolji potez. Međutim, često je upadala u vremensku oskudicu. Trener joj je postepeno pomogao da se oslobodi „bolesti cajtnota“. Hrabro se borila i sa vršnjacima – dječacima, a odlično je igrala i brzopotezni šah.

Godine 1987. Alisa je postala svjetska prvakinja do 16 godina, a već sledeće godine ljeti ponovila je uspjeh u Temišvaru (Rumunija), dok je na jesen u Adelajdu (Australija), ispred Ketevan Arahamije (Gruzija) i Kineskinje Sje Džjun, proglašena svjetskom prvakinjom među djevojkama do 20 godina.

Postepeno se penjući stepenicama koje vode ka šahovskom Olimpu, Galjamova je na međuzonalnom turniru u Azovu (1990) podijelila 1–2. mjesto sa Ketevan Kahijani i po prvi put se plasirala na turnir kandidata za žene.

Godine 1991. Galjamova se preselila u Lavov (Ukrajina), postavši supruga velemajstora Vasilija Ivančuka. Međutim, bračna zajednica, nažalost, nije dugo potrajala… Vratila se u vrhunski šah nakon rođenja sina, a talentovana i ambiciozna Alisa nije namjeravala da popusti. Tako je na meč-turniru „Dame – seniori“ u Arubi (avgust–septembar 1992) mogla biti zadovoljna rezultatom: dobila je mini-meč od dvije partije (1,5 : 0,5) protiv bivšeg svjetskog prvaka Smislova, remizirala sa Gelerom, Ulmanom i Panom, a izgubila samo od Polugajevskog i Ivkova. Krajem iste godine, predvodeći žensku reprezentaciju Ukrajine na Evropskom prvenstvu u Debrecinu, Alisa je na prvoj tabli ostvarila apsolutno najbolji rezultat: 6,5 poena iz 7!

Galjamova – Smislov
Aruba, 1992

25.b4 fxg3 26.fxg3 Rxb6 27.Rxb6 Qxb6 28.bxc5 Qa7 29.Qc4 a3 30.Kh2 dxc5 31.d6+ Kh8 32.Qd3 a2 33.Qd2 Ra8 34.d7 Bf6 35.Qd6 Kg7 36.Rf1 Bg5 37.h4 a1Q 38.Rxa1 Qxa1 39.hxg5 Qa5 40.Qxe5+ Kg8 41.Qe6+ Kg7 42.Qf6+ Kg8 43.e5 1–0

Nakon sjajnog nastupa na turniru kandidata za žene 1998. godine, stekla je pravo da igra meč za svjetsko prvenstvo, koji je održan ljeta 1999. u Rusiji i Kini. U teškoj borbi Galjamova je izgubila od Kineskinje Sje Džjun.

GAMBIT.
Tako se naziva početak šahovske partije u kojem jedna strana žrtvuje pješaka ili figuru s ciljem bržeg razvoja, sticanja prednosti u centru ili oštrog zaoštravanja igre i stvaranja napada. Termin potiče od italijanskog izraza dare il gambetto – „podmetnuti nogu“. Prvi ga je upotrijebio španski šahista R. Lopez u svom priručniku (1561) za označavanje otvaranja: 1. e4 e5 2. Sf3 f6 3. Sxe5.

Posebno je gambitna igra privlačila pažnju šahista u XVII i XVIII vijeku, kada im je cilj bio da razviju munjevit napad na protivničkog kralja, a ljepota igre se često mjerila brojem žrtvovanih figura. I u XIX vijeku gambiti su služili kao moćno oružje u rukama brilijantnih majstora napada i genija kombinacije – L. Laburdonea, A. Makdonela, A. Andersena, I. Cukertorta. Metode igre u gambitima usavršili su P. Morfi i M. Čigorin, koji ih je primjenjivao kako u napadu, tako i u kontranapadu.

Tek duboki razvoj pozicionih principa i usavršavanje odbrambenih metoda u šahovskoj partiji doveli su do opadanja široke popularnosti Kraljevog gambita, Evansovog gambita i drugih. Nasuprot tome, proširio se Damini gambit, u kojem se na drugom potezu žrtvuje pješak, ali se on rijetko prihvata, jer igra po pravilu ima pozicioni karakter. Ipak, i u XX vijeku neki istaknuti šahisti – R. Špilman, P. Keres, D. Bronštajn, B. Spaski, R. Fišer i drugi velemajstori – uvrštavali su u svoj repertoar otvaranja Kraljev gambit i druge oštre gambite. Novi gambitni nastavci u drugim otvaranjima pojavljuju se i danas, ponekad čak i na takmičenjima najvišeg nivoa. Tako je u 12. partiji meča za prvenstvo svijeta 1985, a zatim i u 16, G. Kasparov zaprepastio svog protivnika A. Karpova, odigravši u, naizgled, hrestomatičnoj poziciji Sicilijanske odbrane gambitni potez 8…d5!? (poslije 1. e4 c5 2. Sf3 e6 3. d4 cxd4 4. Sxd4 Sc6 5. Sb5 d6 6. c4 Sf6 7. Sc3 a6 8. Sa3).

Zanimljivo je da je čak i ugledni londonski list „Times“ podlegao šahovskom uzbuđenju i iznio dijagram s tom pozicijom na prvoj strani, ravnopravno s velikim političkim događajima. U šahovskoj štampi ovaj nastavak dobio je naziv „Kasparovljev gambit“.

Niz novih gambitnih sistema pojavio se u savremenim zatvorenim otvaranjima, uključujući Damini gambit, Slovensku odbranu, Katalonsko otvaranje i druge. Među njima je danas nadaleko poznat Volški gambit (1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5 b5).

Ponekad su se radi proučavanja i popularizacije određenih gambitnih otvaranja organizovali posebni turniri. Tako su, na primjer, 1903. u Beču i 1902. u Abaciji (Opatija, Jugoslavija) sve partije igrane Kraljevim gambitom, a u aprilu 1914. u Badenu (Austrija) – Evansovim gambitom. Početkom 1980-ih u Njemačkoj je održan dopisni turnir na kojem su partije igrane Blekmare–Dimerovim gambitom. Efektne pobjede na njemu ostvario je U. Štapelfeld. Evo jedne minijature:

U. Štapelfeld – M. Štok

1.d4 d5 2. e4 dxe4 3. Sc3 Sf6 4. f3 exf3 5. Sxf3 c6 6. Lc4 Sbd7 7. Sg5! Sd5 8. Sxd5! cxd5 9. Sxf7! Kxf7 10. Qh5+. Crni predaje.

GAPRINDAŠVILI Nona Terentjeva
(rođ. 3. maja 1941, Zugdidi, Gruzija), 5. u istoriji šaha svjetska šampionka (1962–1978) i prva žena koja je dobila titulu međunarodnog velemajstora među muškarcima (1978).

Nona je naučila da igra šah sa pet godina. Imala je petoricu braće, kojima ni u čemu nije htjela da popušta. Kad bi dječaci išli da igraju fudbal – Nona je trčala za njima. Kad bi upadali u komšijske voćnjake, mala Nona je bila s njima. Tako je bilo i sa šahom, kojim su se braća ozbiljno bavila. Ubrzo je počela da igra s njima ravnopravno.

Kada su u Tbilisiju saznali za talentovanu dvanaestogodišnju šahistkinju, pozvali su je da nastupi na ekipnom prvenstvu školarki. Tamo je na nju pažnju obratio Vahtang Karseladze, osnivač gruzijske ženske šahovske škole. Iskusni trener podsticao je Noninu sklonost ka oštroj igri i napadu, organizujući posebne gambitne turnire.

Sa 15 godina došli su i prvi uspjesi. Godine 1956. postala je šampionka Tbilisija, a zatim i republike. Međutim, tada su se u njenoj igri uočili i nedostaci: u pozicionoj igri bila je znatno slabija. Početkom 1957. Nona je počela da radi s majstorom Mihailom Šišovim i njen stil je postepeno postajao univerzalniji. Na prvenstvu SSSR-a 1960. u Rigi, devetnaestogodišnja Nona, tada studentkinja Tbilisijskog pedagoškog instituta stranih jezika, ušla je u grupu četiri najbolje i dobila „vizu“ za turnir kandidata za svjetsko prvenstvo među ženama.

Sedamnaest šahistkinja iz deset zemalja okupilo se 1961. u jugoslovenskom gradu Vrnjačkoj Banji kako bi odredile izazivačicu svjetske šampionke. Sakupivši 13 poena iz 16, Nona je odnijela pobjedu. Evo završetka njene partije sa jugoslovenskom šahistkinjom Milunkom Lazarević.

Lazarević – Gaprindašvili
Vrnjačka Banja, 1961

25.Qxb5 Qe3! 26.Qxb8 Qxe2+ 27.Kh3 Kg7! 28.Qxa7+ Kh6 29.Qa3 Kh5! 30.Re1 Qf2! 31.Qd3 Ba6! 32.Qd1 Ne3! 33.Rxe3 Bf1+ 0–1

Pred oštrim, beskompromisnim, istinski „muškim“ stilom igre None tada nije mogla da odoli nijedna šahistkinja. Među njima ni svjetska šampionka Jelizaveta Bikova. Njihov meč za titulu, održan u jesen 1962, pokazao je potpunu nadmoć None, pa je umjesto 16 partija odigrano svega 11. Pobijedivši rezultatom 9:2 (+7, −0, =4), Gaprindašvili je postala peta u istoriji šaha svjetska šampionka.

Poslije toga Nona je pred sebe postavila novi cilj – da „jačem polu“ dokaže kako u šahu žene mogu da ne zaostaju za muškarcima. Počela je sve češće da učestvuje na muškim turnirima. Uz osmijeh je govorila da je to bila „lutrija bez gubitka: u slučaju neuspjeha niko te ne kori, a uspjeh je dvostruko sladak“. U Hastingsu 1963/64 podijelila je 1–2. mjesto na pomoćnom turniru, a sljedeće godine, već na glavnom turniru, zauzela je peto mjesto. Po završetku turnira učestvovala je i na muškom brzopoteznom turniru i dobila svih trinaest partija, uključujući i onu protiv Talja. To nije bio posljednji „muški blam“…

Uspješno je igrala na muškim turnirima u Zvolu (1966), Geteborgu (1968), Dortmundu (1974), gdje je osvojila treće mjesto, a na velikom međunarodnom turniru u američkom gradu Long Pajnu (1977) bila je među pobjednicima. Tako je postala prva žena kojoj je dodijeljena titular  muškog velemajstora. Svjetsku štampu obišla je njena partija s majstorom Rudolfom Servatijem, u kojoj je izvela kombinaciju sa žrtvom dva topa i, prijeteći matom, natjerala protivnika na predaju već u 17. potezu.

Gaprindašvili – Servati
Dortmund, 1974

1.e4 c5 2.Nf3 Nc6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 g6 5.c4 Bg7 6.Be3 Nf6 7.Nc3 Ng4 8.Qxg4 Nxd4 9.Qd1 e5 10.Nb5 0–0 11.Be2 Qh4 12.Nxd4 exd4 13.Bxd4 Qxe4 14.Bxg7 Qxg2 15.Qd4!! Qxh1+ 16.Kd2 Qxa1 17.Qf6!! 1–0

„Po mom dubokom uvjerenju“, pisao je bivši svjetski šampion M. Eve, „Nona Gaprindašvili znatno nadmašuje slavnu Veru Menčik. Njena igra je raznovrsnija, sjajnija. To je šahistkinja širokog plana i velikih stvaralačkih mogućnosti.“

Nastupi na muškim turnirima bili su za Nonu odlična priprema za ženska takmičenja, na kojima dugi niz godina nije imala premca: tri puta je bila šampionka SSSR-a, pet puta ostvarila najbolji rezultat igrajući na prvoj tabli na šahovskim olimpijadama, u brilijantnom stilu osvajala niz međunarodnih turnira; dva puta – 1971. u Beogradu i 1975. u Temišvaru (Rumunija) – osvojila je maksimalnih 13 poena iz 13 mogućih. Inače, broj 13 Nona smatra srećnim. „Taj broj“, priznaje ona, „prati me čitavog života. U mom prezimenu ima 13 slova. Broj moje nekadašnje i sadašnje kuće je 13. Na turniru kandidatkinja osvojila sam 13 poena. Godine 1973, tokom Nedjelje sovjetske kulture u Italiji, poklonili su mi privezak s brojem 13.“

Dodajmo da su i prva dva meča u kojima je Gaprindašvili branila titulu protiv Ale Kušnir trajala po 13 partija. Godine 1965. pobijedila je rezultatom 8,5:4,5 (+7, −3, =3), a četiri godine kasnije ponovila uspjeh – 8,5:4,5 (+6, −2, =5). Pobijedila je i u trećem meču s Kušnir (1972), ali s minimalnom razlikom – 8,5:7,5 (+5, −4, =7). Godine 1975. izazivačica je postala sedamnaestogodišnja Nana Aleksandrija, takođe učenica V. Karseladzea.

Pobijedivši u meču rezultatom 8,5:3,5 (+8, −3, =1), Gaprindašvili je još jednom dokazala da je najjača šahistkinja svijeta. Tek tri godine kasnije predala je krunu drugoj gruzijskoj šahistkinji – mladoj Maji Čiburdanidze.

Ukupno, Nona je 16 godina bila prva. Za to vrijeme su se kod muškaraca na šahovski Olimp uspinjali Petrosjan, Spaski, Fišer i Karpov.

Nonin život tekao je svojim tokom. Završila je fakultet, udala se. Godine 1970. rodio se sin Dato. Sedam godina bila je na čelu komisije za ženski šah FIDE (1980–1986).

I dalje je aktivno nastupala na turnirima i ekipnim takmičenjima. Godine 1982. postala je prva žena dobitnica šahovskog „Oskara“, nagrade za najbolju šahistkinju godine. Nastavila je da učestvuje u borbi za svjetsko prvenstvo, što potvrđuju njene pobjede na međuzonskim turnirima – 1990. u Kuala Lumpuru (Malezija) i u novembru 1991. u Subotici (Jugoslavija), gdje je podijelila 1–2. mjesto s Pen Džaoking. U svojoj republici aktivno učestvuje i u društvenom životu. O njenom visokom ugledu u Gruziji svjedoči i izbor za predsjednicu Nacionalnog olimpijskog komiteta.

HESTINGS (GASTINGS) – TURNIRI

Svaki veliki šahista sanja da makar jednom u životu učestvuje na Božićnom turniru u Hestingsu. Turnir u Hestingsu iz 1895. godine postao je legendaran: nastupila su 22 najbolja šahista svijeta – svjetski šampion Emanuel Lasker, bivši šampion Vilhelm Štajnic, izazivači Mihail Čigorin, Zigbert Taraš, Isidor Gunsberg, Džozef Blekbern, kao i mladi talenti H. N. Pilsberi, Karl Šlehter, David Janovski, Rudolf Haruzek i Geza Maroci. Senzacionalnu pobjedu odnio je Pilsberi sa 16,5 poena. Drugo mjesto zauzeo je Čigorin sa 16 poena, treće Lasker sa 15,5, četvrto Taraš sa 14, peto Štajnic sa 13, šesto Šifers sa 12, dok su sedmo i osmo mjesto podijelili Barleben i Tajhman.

Četvrt vijeka kasnije, 1919. godine, ovdje je ponovo održan međunarodni turnir, čiji je pobjednik bio H. R. Kapablanka. Već naredne godine rukovodstvo lokalnog šahovskog kluba odlučilo je da organizuje „božićni turnir“, čime je započeta slavna tradicija. Savremena takmičenja u Hestingsu predstavljaju prave šahovske festivale, koji, pored glavnog velemajstorskog turnira, obuhvataju i niz open-turnira.

Najuspješniji nastupi u Hestingsu pripadaju S. Gligoriću (pobjednik pet glavnih turnira), S. Floru (četiri prva mjesta), kao i S. Tartakoveru, P. Keresu, L. Sabu, V. Hortu, U. Anderssonu i E. Barejevu, koji su po tri puta osvajali prvo mjesto.

U sezoni 1934/35 upravo u Hestingsu dogodilo se prvo međunarodno „vatreno krštenje“ sovjetskog šampiona M. Botvinika, a 1966/67 na turniru je učestvovao i najmlađi šahista u istoriji Hestingsa – četrnaestogodišnji šampion Brazila, E. Meking.

GELER Jefim Petrovič (1925–1998), ruski velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo u periodu 1950–1970. Šahovski teoretičar i trener.

Sa 24 godine debitovao je na prvenstvu SSSR-a (1949) i odmah se ozbiljno uključio u borbu za titulu šampiona zemlje, zaostavši svega pola poena za prvoplasiranim D. Bronštajnom i V. Smislovom.

…Prvenstvo SSSR-a 1979. po sastavu učesnika bilo je najmlađe u istoriji. Učestvovali su šesnaestogodišnji G. Kasparov, devetnaestogodišnji A. Jusupov, dvadesetogodišnji S. Dolmatov, dvadesetšestogodišnji A. Beljavski i dvadesetosmogodišnji R. Vaganjan. Ipak, boreći se s istinski mladalačkim nadahnućem, turnir je osvojio pedesetčetvorogodišnji J. Geler!

Geler je pobijedio na dva prvenstva SSSR-a (1955. i 1979), kao i na više od dvadeset velikih međunarodnih turnira, uključujući Drezden (1959), Bevervejk (1965), Kislovodsk (1966. i 1968), Skoplje (1967), Vejk an Ze (1969. i 1977), Moskvu (1975), Las Palmas (1976. i 1980), Bern (1987) i druge. Tokom trideset godina bio je kandidat za svjetsko prvenstvo, ali je samo jednom stigao do polufinalnog meča (sa Spaskim 1965).

Evo i njegovog šahovskog kreda:
„Najviše mi se dopada logika šaha, mogućnost analize i stvaranja.“

Tajne igre otkrivale su mu se u svim fazama partije. Govoreći o Gelerovim dostignućima kao teoretičara i analitičara, Botvinik je 1968. napisao:
„Danas su Gelerove ideje u oblasti otvaranja, u onom dijelu partije koji povezuje otvaranje sa središnjicom, postale opšte dobro. Suštinski, prije Gelera nismo do kraja razumjeli savremena otvaranja poput indijskih i staroindijskih sistema. Njegove ideje su blistave – i to ne samo u otvaranju, već i u središnjici i završnici.“

U samim Gelerovim partijama može se naći mnogo dubokih strateških manevra, studija  završnica i briljantnih kombinacionih napada. Izuzetan primjer je partija iz četvrtfinalnog meča za svjetsko prvenstvo, koji je dobio rezultatom 5,5:2,5. U toj partiji Geler je čak četiri puta (!) žrtvovao damu!

Geler – Smislov
Moskva, 1965

 1.d4 Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 d5 4.cxd5 Nxd5 5.e4 Nxc3 6.bxc3 Bg7 7.Bc4 c5 8.Ne2 0–0 9.0–0 Nc6 10.Be3 Qc7 11.Rc1 Rd8 12.f4 e6 13.Kh1 b6 14.f5 Na5 15.Bd3 exf5 16.exf5 Bb7 17.Qd2 Re8 18.Ng3 Qc6 19.Rf2 Rad8 20.Bh6 Bh8 21.Qf4 Rd7 22.Ne4 c4 23.Bc2 Rde7

24.Rcf1! Rxe4 25.fxg6! f6 26.Qg5! Qd7 27.Kg1 Bg7 28.Rxf6! Rg4 29.gxh7+ Kh8 30.Bxg7+ Qxg7 31.Qxg4! 1–0

Dugi niz godina Geler je bio trener u pojedinačnim i ekipnim takmičenjima, održavajući pritom dobru takmičarsku formu. Godine 1991. Smislov i Geler – „led i plamen!“ – ponovo su se našli na istom vrhu, pobijedivši na prvom svjetskom prvenstvu za „seniore“. Po dodatnim kriterijumima prvo mjesto je pripalo Smislovu. Već naredne, 1992. godine, na turniru u Njemačkoj Geler je bio samostalni pobjednik i osvojio titulu svjetskog šampiona među „seniorima“.

Zanimljivo je da je u svojoj karijeri Geler bio jedini velemajstor sa pozitivnim ukupnim skorom protiv čak četvorice svjetskih šampiona: M. Botvinika (4:1), V. Smislova (10:7), T. Petrosjana (4:2) i R. Fišera (5:3).

GELFAND Boris Abramovič (rođ. 1968), velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo od početka 1990-ih. Od 1998. godine živi u Izraelu.

Godine 1988. devetnaestogodišnji Boris osvojio je u Holandiji prvenstvo Evrope za juniore, pretekavši za pola poena svog sunarodnika V. Ivančuka. O svojim prvim koracima kratko je govorio dopisniku časopisa Šah u SSSR-u (br. 4, 1988):

„Šah me naučio otac. Igram od šeste godine; sa devet sam stekao prvu kategoriju, sa jedanaest postao kandidat za majstora, sa šesnaest majstor, a sa devetnaest međunarodni majstor. Moj prvi trener bila je majstor Tamara Golovej, a od 1980. sa mnom radi majstor Albert Kapengut. Od 1980. do 1983. pohađao sam kombinovanu školu Petrosjana. Godine 1983. pobijedio sam na 13. memorijalu A. P. Sokoljskog, zatim dvije godine zaredom bio šampion Bjelorusije. Godine 1985. osvojio sam juniorsko prvenstvo SSSR-a, a godinu kasnije podijelio 2–3. mjesto na međunarodnom turniru ‘Minsk-86’. …Na čemu radim? Prije svega na uklanjanju dobro poznatih slabosti u sopstvenoj igri. Proučavam šahovsku klasiku – naročito volim partije Fišera i Rubinštajna.“

1988. godina bila je izuzetno uspešna u njegovoj biografiji. Nakon osvajanja šampionata Evrope, Gelfand je pobijedio na još 6 takmičenja, uključujući prvenstvo SSSR-a za mlade majstore (1-2. mesto), "Ohra" – turnir u Holandiji (1-3. mesto), juniorsko svjetsko prvenstvo (1-4. mesto)...

1989. godine postao je osvajač bronzane medalje na šampionatu SSSR-a i pobijedio na turniru u Debrecinu. 1990. godine pobijedio je na turniru u Palmi de Majorki, koji je bio kvalifikacioni za Svjetski kup, a zatim je na međuzonskom turniru u Manili podijelio 1-2. mesto sa Ivančukom i postao kandidat za svjetskog šampiona.

Gelfand - Karpov
Moskva, 1992.

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 b6 4.a3 Bb7 5.Nc3 d5 6.Qc2 Nbd7 7.cxd5 Nxd5 8.Nxd5 Bxd5 9.e4 Bb7 10.Bb5

10…c6 11.Bxc6 Rc8 12.d5 Qc7 13.Nd4 Bxc6 14.Nxc6 Nb8 15.Be3 Nxc6 16.Rc1 Bc5 17.dxc6 Qxc6 18.0–0 0–0 19.b4 Bxe3 20.Qxc6 Bxc1 21.Qa4 Rc7 22.Rd1 g6 23.g3 Rfc8 24.Rd7 Bb2 25.Kg2 Kg7 26.f4 Bc3 27.Qd1 a5 28.Rxc7 Rxc7 29.Qd6 Rc4 30.Qd3 b5 31.a4 axb4 32.axb5 Rd4 33.Qe3 e5 34.b6 Rd7 35.Qc5 Rd2+ 36.Kh3 Bd4 37.Qc1 1–0

Prvi „kandidatski“ korak prešao je u Sarajevu (1991), pobijedivši velemajstora P. Nikolića 5,5:4,5. Međutim, samo nekoliko mjeseci kasnije, u „krvavoj“ i dramatičnoj borbi sa Shortom (samo dvije remi u 8 partija), izgubio je 3:5. Na superturniru u Moskvi, posvećenom 100. godišnjici rođenja Alehina (1992), Gelfand je podijelio 1-2. mjesto sa V. Anandom, ispred A. Karpova, G. Kamskog, A. Jusupova, V. Salova i A. Širova.

1993.godine počeo je novi uspon ka vrhu šahovskog Olimpa, pobijedivši na međuzonskom turniru u Bilu. Nakon toga je pobijedio u mečevima protiv M. Adamsa i V. Kramnika, i plasirao se u 1/2 finala kandidatskih mečeva, gdje je trebao da se sastane sa Karpovom. Međutim, pred odgovoran meč, Gelfand je odigrao brzi šah sa 12. svetskim šampionom. Naime, minski velemajstor je bio pozvan na turnir u Francuskoj (1994) koji je okupio mlade talente (B. Altermann, K. Luc, M. Adams, J. Lothier, V. Topalov, P. Leko). 26-godišnji Boris je osvojio prvo mesto, a pobjednika je čekao mikromeč sa šampionom svijeta FIDE, A. Karpovom. Tokom dva dana odigrano je 4 partije brzog šaha (po 30 minuta po partiji), sa izjednačenim rezultatom 2:2 (+1, -1, =2). Potom su odigrane dvije partije u blicu, koje je obe pobijedio Gelfand. Međutim, u meču kandidata, Karpov se revanširao 6:3 (1995).

Među uspješnim nastupima Gelfanda na međunarodnim turnirima krajem 1990-ih, izdvajamo: Beograd (1995) – 1-2. mjesto, Beč (1996) – 3. mjesto, Tilburg (1996) – 1-2. mjesto, Poljanica-Zdrój i Haifa (1998) – 1. mjesto, Malmö (1999) – 1. mjesto, Poljanica-Zdrój (2000) – 1. mjesto. U FIDE listi na 1. januar 2002. godine, sa 2708 Elo poena, Gelfand je zauzimao 11. mjesto. Najbolji rezultati početkom 21. vijeka – 3. mjesto Astana i Banjaluka (2001), 2. mjesto Portorož (2001), 1-2. mjesta Kan (2002).

GENIJI šaha.

Emanuel Lasker je 1914. godine napisao:
„Razmislite koliko je ogromno značenje riječi ‘genije’... Ljudski jezik ne poznaje riječ koja bi izražavala viši stepen poštovanja... Sužimo značenje ove titule u kontekstu oblasti šahovske igre. Svi ćemo se složiti da su Filidor, Morfi i Štajnic, koji su postavili nove puteve u šahu, bili genijalni šahisti.

Nove ideje i pravci u šahu donijeli su svi svjetski šampioni, na svoj način, i zbog toga ih opravdano nazivaju genijima. Ipak, očigledno je da su, čak i sa izuzetnim sposobnostima, uspjeli da dođu do Olimpijade samo zahvaljujući ogromnom trudu u razumijevanju tajni šahovske igre i usavršavanju svojih borbenih vještina. Ovo važi jednako za Laskera i Botvinika, Petrosjana i Spaskog, kao i za Kapablanku i Aljehina, Talja i Fišera, Karpova i Kasparova, kod kojih su možda neki znakovi genijalnosti – poput zapanjujuće brzine procjene pozicije, dubine uvida u traženju najbržih i najelegantnijih puteva do pobjede – možda i izraženiji. Za genijalce je karakteristično da mnogi njihovi potezi nisu očigledni (ponekad čak ni za majstore i velemajstore!), njihovi planovi i kombinacije su nepredvidivi, a žrtve – često intuitivne.

Međutim, šahovska istorija 19. i 20. vijeka nije bila samo istorija šampiona. U različitim periodima izrastala je čitava plejada genijalnih šahista, čije je stvaralaštvo odlikovala originalnost ideja, otvaranje novih puteva razvoja šahovske misli. U 19. vijeku, uz šampione, pravo da se nazivaju genijima imali su L. Laburdone, M. McDonnell, A. Andersen, P. Petrov, Z. Cukertort, D. Blackburn, M. Chigorin, G. Pillsbury, V. Winaver, I. Gunsberg, dok su početkom 20. vijeka to bili Tarrasch, Marshall, Maroci, Yanovsky, Schlecter, Rubinstein, Reti, Nimzowitsch, Vidmar, Duras, Spilman i Teichmann, kao i prerano preminuli Haruzeck i Breyer.

Sredinom i drugom polovinom 20. vijeka, pečat genijalnosti nosi čitava grupa velemajstora, počevši od Keresa, Reševskog, Bronštajna, Korčnoja i drugih kandidata, koji su dostojno srađivali na Olimpijadi i bili pravi „poklon za šahovski svijet“, kako je jednom rekao E. Lasker, za maestra sa izuzetno izraženim ličnim stilom igre.

20.vijek je značajan u šahu i po tome što je prvi put iznedrio genijalne šahistkinje, koje su se ravnopravno borile sa najjačim muškim velemajstorima: Gaprindašvili, Čiburdanidze, sestre Polgar, Kramling, Se Zjun.

Rast popularnosti šaha dovodi do toga da se u različitim zemljama sve češće pojavljuju dječaci i djevojčice sa genijalnim sposobnostima. Ipak, nisu svi od njih postaju istaknuti šahisti, a još manje šampioni. Za to su potrebne određene crte karaktera i druge lične osobine, kao i povoljni spoljašnji uslovi i okolnosti, koji omogućavaju sveobuhvatan razvoj i uspješan napredak genija u oblasti šahovske umjetnosti.

GEORGIJEV Kiril (r. 1965), bugarski velemajstor, svjetski prvak među juniorima (1983).

Uoči svjetskog prvenstva među juniorima, koje je održano u francuskom gradu Belforu, gotovo niko nije sumnjao da će šampion postati sovjetski šahista V. Salov ili Englez N. Šort. Međutim, ubjedljivu pobjedu odnio je Bugarin Kiril Georgijev, koji je Salova nadmašio za čitav poen. Tada još nije imao ni 16 godina!

Sa osam godina Kiril je savladao osnove šaha. Ljubav prema ovoj igri usadio mu je otac – kandidat za majstora i profesor ruskog jezika – kao i njegovim dvjema sestrama. U djetinjstvu je Kiril mnogo čitao i samostalno se bavio šahom. Osvajanjem prvenstva Bugarske 1984. i 1986. postao je lider nacionalne reprezentacije na Šahovskim olimpijadama. U istom periodu uspješno je nastupao i na međunarodnim turnirima u Stokholmu (1983/84 – 1–2. mjesto), Vajk-an-Zeu (1984 – pobjeda u sporednom turniru; 1985 – 4. mjesto) i Sarajevu (1986 – 1–3. mjesto).

Nakon završetka srednje škole za ugostiteljstvo, Georgijev se preselio iz Plovdiva u Sofiju, gdje se oženio. Godine 1990. rodila mu se kćerka Sofija, za koju Kiril sanja da će i sama postati šahistkinja. Na prestižnom dvokružnom turniru u Bilu 1992. zauzeo je drugo mjesto, odmah iza Karpova, i bio jedini učesnik bez poraza. Protiv jednog od vodećih mladih šahista, A. Širova, dobio je obe partije.

Širov – Georgijev
Bil, 1992

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.f3 d5 5.a3 Bxc3+ 6.bxc3 c5 7.cxd5 Nxd5 8.Qd3 b6!? 9.e4 Ba6 10.Qd2 Bxf1 11.Kxf1 Ne7 12.Ne2 Nbc6 13.dxc5 Qc8 [13...Qxd2 14.Bxd2 bxc5 15.Be3 (15.c4 Ne5 16.Be3 Rc8÷) 15...c4 16.Kf2] 14.Qe3 [14.c4!? 0–0 15.Bb2 Rd8 16.Qc3 e5 17.Nf4 Nd4 18.Nd5 Qxc5 19.Qb4 Nec6 20.Qxc5 bxc5 21.Kf2 Rab8÷] 14...0–0 15.cxb6 Rd8 16.Kf2 axb6 17.Rb1 [17.Qxb6 Ne5!‚ 18.Be3 Rb8 19.Qa7 N7c6 20.Qa4 Nd3+ 21.Kg3 (21.Kf1 Rb2) 21...Qc7+ 22.f4 Rb2 23.Nd4 Nxd4 24.cxd4 Qc3 25.Kf3 Rf2+ 26.Kg3 Nb2–+] 17...Ne5 18.Qxb6 Qc4 19.Be3 Nd3+ 20.Kg3 [20.Kf1 Nc6 21.Qb5 (21.Qb3 Qa6 22.Qb5 Rdb8!) 21...Qxb5 (21...Qa2 22.Qb3 Rxa3 23.Qxa2 Rxa2ƒ) 22.Rxb5 Rxa3 23.Rb1 Nce5ƒ] 20...f5! 21.Bg5 Rd7 22.Nd4 f4+ 23.Kh4 [23.Bxf4 Nxf4 24.Kxf4 e5+ 25.Kxe5 Ng6+ 26.Kf5 Qf7+ 27.Kg4 Qf4+–+] 23...Ng6+ 24.Kh5 Nf8 25.Qc6

25...Qa2! 26.Rhg1 [26.Qxa8 Qxg2 27.Rbg1 (27.h4 h6 28.Rbg1 g6+ 29.Kxh6 Rh7#) 27...Qh3+ 28.Bh4 g6+ 29.Kg5 h6+] 26...e5 27.Qxa8 [27.Nb3 Re8 (27...Rb8 28.Qc4+ (28.Nd2 Rxb1 29.Nxb1 Qf7+ 30.Kh4 Ng6+–+) 28...Kh8 29.Nd2 Qxc4 30.Nxc4 Rxb1 31.Rxb1 h6 32.Bh4÷) 28.Qc4+ Kh8 29.Na5 Qf2 30.Rbf1 Qb6–+] 27...Qf7+ 28.Kh4 h6 29.g4 [29.Bd8 g5+ 30.Bxg5 hxg5+ 31.Kxg5 Qg6+ 32.Kh4 Rh7#] 29...hxg5+ 30.Kh3 exd4 31.cxd4 Nf2+ 32.Kg2 Qa2 33.Qb8 [33.Rb8 Nxg4+ 34.Kh3 Nf2+ 35.Kg2 Nxe4+ 36.Kh1 Nf2+ 37.Kg2 Rf7–+] 33...Nd3+ 34.Kh1 Qe2 35.Rgf1 Rxd4 36.Qb3+ Kh7 37.Qb5 Rd6 38.h4 [38.Qxg5 Rh6 39.h4 Nf2+ 40.Rxf2 Qxf2–+] 38...Ng6 39.Qxg5 Nxh4 40.Qxh4+ Rh6 41.Qxh6+ Kxh6 0–1

Na dan 1. jula 2002. Kiril Georgijev je, prema FIDE rejting-listi, imao rejting 2658 i zauzimao 31. mjesto među najjačim šahistima svijeta.

GHEORGHIU (Georgiu) Florin (r. 1944), svjetski prvak među juniorima 1963. godine, prvi rumunski međunarodni velemajstor.

Sa pet godina Florin je naučio da igra šah, sa deset je ispunio normu prve kategorije, sa šesnaest postao prvak države, a sa devetnaest – svjetski prvak među juniorima. Mnogo mu je značilo proučavanje partija velikih šahista. Kasnije je priznao: „Najveći uticaj na mene imalo je stvaralaštvo Aljehina, Keresa, Talja i Fišera.“

Po završetku Filološkog fakulteta Univerziteta u Bukureštu, Florin je neko vrijeme predavao engleski i rumunski jezik i književnost, a zatim je odlučio da postane profesionalni šahista. Sa 21 godinom Georgiu je postao međunarodni velemajstor i kasnije ostvario niz velikih uspjeha, osvojivši turnire u Bukureštu (1967), Manili (1969), Filadelfiji (1979. i 1980), Zapadnom Berlinu (1984) i druge. Od 1980. godine bio je urednik časopisa „Revista Română de Șah“.

Šahista univerzalnog stila, Georgiu voli i zna da napada, ali češće vodi partije u pozicionom duhu, uz veliko umijeće u završnicama. Primjer za to je sljedeći fragment iz partije igrane na međuzonskom turniru.

Georgiu – Mednis
Riga, 1979

32.Kf2 Rc8 33.Bd3 Nd7 34.Bd6 Nf6 35.c4 Rd8 36.Be7 Rd7 37.Bxf6 gxf6 38.Ke3 Kf8 39.g4 Ke7 40.Rg2 Kf8 41.f4 Rd8 42.Rg3 Bd7 43.Kd4 f5 44.Kc5 fxg4 45.Kb6 Be8 46.Kxb7 h5 47.Kxa6 Rd4 48.Kb6 h4 49.Rxg4 Rxd3 50.f5 Rb3 51.c5 Bd7 52.a6 Bxf5 53.Rxh4 Kg7 54.a7 Ra3 55.Kb7 Bc8+ 56.Kb8 1–0

NJEMAČKA (ГЕРМАНИЯ)
Šah se u zemlji pojavio najkasnije u 10. vijeku. Igra se prvi put pominje u pjesmi "Rudlib" (oko 1050. godine). Apstraktne šahovske figure ranog Srednjeg vijeka (10-13. vijek) arapskog tipa pronađene su u Njemačkoj 70-ih godina 19. vijeka prilikom iskopavanja u zamku u Adelshofenu (danas se čuvaju u muzeju u Nirnbergu), a 1965. godine u ruševinama "Starog zamka" u Burg Balsdenštajnu (Baden-Virtemberg) i drugdje. Prve informacije o učenju šaha među seljacima iz sela Štröbek potiču iz Srednjeg vijeka.

"Ludus scacorum" (na latinskom jeziku) je najstarija šahovska pjesma u Njemačkoj, datirana 1230. godine. Ona opisuje šahovsku poziciju u miniaturi, koja prikazuje dijagram i igrače sa obe strane. Zajedno sa drugim ilustracijama igre u kocke i trik-traku, pjesma je postala dio poznate rukopisne zbirke "Carmina Burana", koja se čuva u Bavarskoj državnoj biblioteci u Minhenu.

Motivi šaha pojavljuju se i u mnogim drugim srednjovjekovnim spomenicima kulture, kao što su "Tristan i Izolda", pjesme minnesingera, njemačke varijante traktata Cessolisa. Igra šaha je postajala sve popularnija među vitezovima, plemstvom, a kasnije i u urbanom okruženju.

Do druge polovine 15. vijeka postoje podaci o turnirima i mečevima u Hajdelbergu, Nirnbergu i drugim gradovima. Prvi šahovski udžbenik pod nazivom "Šah, ili kraljevska igra" štampan je u Lajpcigu 1616. godine. Napisao ga je pod pseudonimom Gustavus Selenus, vojvoda Braunschweig-Lüneburga (1574-1666). U prvom dijelu, vojvoda je, ističući posebnost i korisnost šahovske igre, napisao: "Ova umjetnost pokorava samo razum, a ne sreću, šahovska igra je ozbiljna i časna borba, slika puna dubokih misli i radosti."

O rastu popularnosti šaha govori i sve šire prisustvo igre u književnosti 18. i početkom 19. vijeka. Misli i scene šahovskih partija pojavljuju se u djelima Lessinga, Goethea, Schillera, Klingera. Pisac Wilhelm Heinze bio je jedan od prvih koji je u svoje narative uveo šahovske pozicije i kompozicije. U njegovom romanu "Anastasija i šahovska igra" (1803) nalazi se, između ostalog, primjer koji je autor sam komponovao, pod nazivom "mat Anastasije":

Bijeli: Kc1, Qb1, Rd1, Nf5
Crni: Kg8, Rf8, f7, g7, h7
Mat u 3 poteza: 1. Ne7+ Kh8 2. Qxh7+ Kxh7 3. Rh1#.

U drugoj polovini 19. vijeka Njemačka postaje jedan od glavnih centara evropske šahovske kulture. Aktivnosti velike grupe izuzetnih majstora u Berlinu, predvođene Ludwigom Bledowom, osnivanje Berlinskog šahovskog kluba, izdavanje časopisa "Schachzeitung" (od 1846), izlazak teoretskog vodiča "Handbuch" P.-R. Bilgera 1843. godine – svi ovi događaji imali su veliki uticaj na razvoj šaha u zemlji i na kontinentu.

Rukopis "Carmina Burana", 1230. godina
Minhen. Bavarska biblioteka

U Njemačkoj su se pojavili brojni izuzetni šahisti, među kojima su Adolf Andersen, koji je pobijedio na prvim međunarodnim turnirima u Londonu (1851. i 1862.), L. Paulsen, poznat po igri slijepih partija, Gustav Neumann, koji je sa uspjehom igrao u pariškom "Café de la Régence", Johann Zukertort, budući učesnik prvog meča za svjetsko prvenstvo, jedan od urednika "Schachzeitung" i plodan šahovski pisac Max Lange, i mnogi drugi. Njihova aktivnost dala je veliki rezultat.

U drugoj polovini 19. vijeka, na osnovu regionalnih saveza Sjeverne, Zapadne, Južne i Srednje Njemačke, osniva se jedinstveni Njemački šahovski savez (1877), koji je počeo da organizuje redovne kongrese i turnire ("Glavni" i "sporedni"), privlačeći šahiste iz mnogih zemalja. Neki su dolazili upravo da bi na tim turnirima stekli titulu majstora. Veliki međunarodni turniri održavali su se u Baden-Badenu (1870), Berlinu (1881), Nirnbergu (1883), Hamburgu (1885), Breslau (1889), Drezdenu (1892). Na tim i drugim turnirima istakli su se Ziegbert Tarrasch, Richard Teichmann, Jacques Mieses, Kurt Walbrodt. Godine 1894. Emanuel Lasker postaje svjetski šampion i ostaje na šahovskoj tronu 27 godina.

Period između dva svjetska rata (1919-1939) bio je, možda, najnepovoljniji za razvoj šaha: ekonomska kriza, dolazak nacista na vlast doveli su do toga da se veliki međunarodni turniri u Njemačkoj gotovo nisu održavali. Događaji su bili rijetki, a održali su se samo mečevi za svjetski šampionat Aljehin - Bogoljubov 1929. i 1934. godine i treća Svjetska olimpijada u Hamburgu (1930), gdje je njemačka ekipa zauzela 3. mjesto. Na 5., 6. i 7. olimpijadama (1933, 1935, 1937) njemačka ekipa nije učestvovala, a na 8. olimpijadi, zauzimanjem 1. mjesta i saznanjem o početku Drugog svjetskog rata, njemačka ekipa pod vođstvom velemajstora Ericha Eliskasesa ostala je u Argentini.

Takođe, treba napomenuti najjaču šahistkinju Njemačke 30-ih godina, Sonju Graf-Stevenson (1912-1965), koja je dva puta igrala meč za svjetski šampionat sa Verom Menčik (1934. i 1937. godine) i pobijedila na međunarodnom ženskom turniru u Zemmeringu (1936).

Na početku Drugog svjetskog rata na šahovskom horizontu zasjala je zvijezda hamburškog studenta Klausa Junga (1924-1945), koji je uspješno konkurisao na nekoliko turnira sa svjetskim šampionom Aleksandrom Aljehinom i smatrao se najtalentovanijim mladim šahistom Njemačke nakon E. Laskera, ali je, nažalost, poginuo u posljednjim danima rata.

Poslije rata, podjela Njemačke i formiranje dvije države imalo je uticaja i na razvoj šahovske kulture.

U Saveznoj Njemačkoj, sa osnivanjem Šahovskog saveza 1950. godine, počelo je mnogo toga da se radi na popularizaciji šaha među mladima i učenicima. Redovno se organizuju ekipna prvenstva sa učešćem poznatih stranih šahista, održavaju se brojni nacionalni turniri i šampionati, kao i tradicionalni međunarodni turniri u nekoliko gradova Zapadne Njemačke - Minhenu, Dortmundu, Baden-Badenu i drugim. Izlazi 10 (!) šahovskih časopisa - među kojima su „Rokade-Europa“, „Šah-Eho“, „Šahmagazin-64“ i drugi. Do kraja 80-ih godina, po broju svojih članova, Savez je postao najveća šahovska organizacija u Zapadnoj Evropi.

Među najjačim šahistima su bili kandidat za svjetski šampionat Robert Hübner, velemajstori Wolfgang Unzicker, Lothar Schmid, Helmut Pfleger, Klaus Darga, Hanne Hecht, Eric Lobron, Stefan Kindermann, Matthias Wahls i drugi. U Saveznoj Njemačkoj održane su dvije Svjetske olimpijade - u Minhenu (1958) i Zigenu (1970), timska prvenstva Evrope u Oberhausen-u (1961) i Hamburgu (1965), kao i Svjetsko prvenstvo za juniore u Dortmundu (1980).

Njemačka Demokratska Republika (DDR) takođe je postigla uspjehe u razvoju šahovske kulture. Šahovski savez zemlje okupljao je krajem 80-ih godina oko 50.000 članova. I ovdje su se održavali tradicionalni međunarodni turniri – u Lajpcigu, Drezdenu, Haleu, Cvingovicu, Berlinu, a održana je i Svjetska olimpijada u Lajpcigu (1960). Održavane su međunarodne naučne konferencije o širokom krugu problema šahovske kulture u Haleu (1977) i dva puta u Drezdenu (1988. i 1989. godine). Razvoju šaha doprinio je i aktivni rad berlinskog izdavača „IIIportverlag” i časopisa „Šah”.

Do kraja 80-ih godina u DDR-u je bilo osam međunarodnih velemajstora: Wolfgang Ulman, Rainer Knaak, Burkhard Malih, Wolfgang Pitsch, Lothar Vogt, Uwe Bönsch, Lutz Espig, Rai Tishbirek, kao i međunarodna velemajstor među ženama - Edith Keller-German.

Nakon ujedinjenja zemlje (1990), Njemačka je postepeno integrisala napore i u oblasti šaha. Predsjednikom novoosnovanog jedinog šahovskog saveza, u septembru 1990. godine, izabran je Egon Ditt iz Bremena, a potpredsjednik - dr. Mihael Šmit iz Drezdena. Zemlja je počela da nastupa kao jedinstveni tim na Svjetskim olimpijadama, provodila jedinstveni kalendar nacionalnih i međunarodnih takmičenja. Jedno od najprestižnijih takmičenja u zemlji, sa učešćem najboljih šahista svijeta, postali su timski šampioni Bundeslige. Najbolji velemajstori planete dolaze na tradicionalne festivale u Dortmundu i takmičenja u „brzim šahovskim partijama“ u Frankfurtu.

GETE i šah
Svoje mišljenje o ovoj igri veliki njemački pjesnik i filozof Johann Wolfgang Goethe (1749–1832) izrazio je u istorijskim dramama „Getc fon Berlihingen” (1773) i „Egmont” (1787). U prvoj od njih, šahovski dijalog započinje drugi čin drame. U sali se igra šah i razgovara o poziciji u partiji, episkopa i Adelgeida. U njihov razgovor se miješa Libetraut, dobar muzičar, ali, čini se, loš šahista...

Adelgeida: Vi niste pažljivi. Šah kralju!
Episkop: Još uvijek ima izlaza.
Adelgeida: Sada ćete dugo izdržati. Šah kralju!
Libetraut: Ne bih igrao ovu igru da sam visoka ličnost, čak bih je zabranio na dvoru i u čitavoj zemlji.
Adelgeida: Da, tačno, ova igra je probni kamen za um.

U tragediji „Egmont“ šah se pominje takođe u drugom činu, tokom razgovora Vilhelma Oranskog sa grofom Egmontom. Tu se upoređuje analiza životnih situacija sa razmišljanjem o pozicijama u šahovskoj igri:

„Poslušaj, Egmonte, već mnogo godina pratim šta se dešava. Tačno stojim pred šahovskom tablom, svaki potez protivnika mi se čini važnim. Kao što drugi ljudi teže da prodru u tajne prirode, tako ja smatram svojim dužnostima, svojim plemićkim pozivom, da znam poglede i pretpostavke svih strana."

Da li je Goethe igrao šah? Nedavno je u državnom muzeju u Drezdenu otkriven nepoznat crtež njemačkog umjetnika Johanna Erdmanda Hummela, savremenika pjesnika, na kojem, prema mišljenju istraživača, prikazana scena igre Goethea sa jednim od njegovih prijatelja.

GINISOVA KNIGA REKORDA u šahu
Već dugi niz godina u Engleskoj izlazi knjiga rekorda firme „Ginis“. U njoj se bilježe neobični pokazatelji ljudskih mogućnosti, izuzetna dostignuća u različitim oblastima života, nauke, umjetnosti i sporta. Engleski istoričar i novinar Ken Vajld (Ken Whyld) sastavio je i 1986. godine izdao sličan tom posvećen šahu („Chess. The Records. Guinness book“). Svijet šahovskih rekorda se pokazao izuzetno velikim i interesantnim.

U početku, Vajld je obavijestio čitaoce o događajima koji su se desili u šahovskoj istoriji po prvi put. Na primjer, prvo pominjanje šaha u perzijskoj poeziji (600. n.e.), početak širenja šaha u Zapadnu Evropu (oko 800. godine u Španiji), prvi međunarodni turnir u Londonu (1851) i drugi značajni događaji.

Najmlađi šampion postao je 9. novembra 1985. godine Garri Kasparov, tada je imao 22 godine i 210 dana. A najstariji šampion proglašen je 26. maja 1886. godine, prvi šampion V. Štajnic, koji je tada imao 50 godina i 12 dana.
Najduže je šahovskim tronom vladao E. Lasker - 26 godina i 337 dana, a najkraće M. Talj (1 godina i 5 dana). Najčešće je proglašavan svetskim šampionom M. Botvinnik - 1948, 1958. i 1961. Rekordno dug bio je meč između A. Karpova i G. Kasparova 1984-1985. - trajao je 5 meseci! I on je jedini ostao nedovršen, pri rezultatu 5:3 u korist Karpova, meč je prekinut odlukom predsednika FIDE F. Kampomanesa.
Najkraća partija odigrana je u meču Botvinnik - Petrosjan (Moskva, 1963). U 21. partiji, protivnici (beli je igrao Petrosjan) saglasili su se na remi već u 10. potezu:

Petrosjan - Botvinnik
World-ch24, Moskva (Russija) (21), 18.05.1963

1.c4 Nf6 2.Nf3 g6 3.Nc3 d5 4.cxd5 [4.d4] 4...Nxd5 5.e4 Nxc3 [5...Nb4 6.d4 Bg4 7.Qa4+] 6.dxc3 [6.bxc3] 6...Qxd1+ [6...Nd7 7.Bc4 Bg7? 8.Bxf7+!] 7.Kxd1 Bg4 8.Be2 Nd7 [8...Nc6 … 9...0–0–0] 9.Be3 e5 10.Nd2 [10.h3 Bxf3 11.Bxf3 Bc5=]  ½–½

A najduža partija - 124 poteza! - odigrali su 1978. godine Karpov i Korčnoj. Ta partija je ušla u istoriju takmičenja za svetsko prvenstvo kao jedina koja je završena patom.

Korčnoj - Karpov, 5. partija meča, Bagio, 1978. godine

99… Kg2 100.Bd6 Kf3 101.Bh2 Kg2 102.Bc7 Kf3 103.Bd6 Ke3 104.Ke5 Kf3 105.Kd5 Kg4 106.Kc5 Kf5 107.Kxb5 Ke6 108.Kc6 Kf6 109.Kd7 Kg7 110.Be7 Kg8 111.Ke6 Kg7 112.Bc5 Kg8 113.Kf6 Kh7 114.Kf7 Kh8 115.Bd4+ Kh7 116.Bb2 Kh6 117.Kg8 Kg6 118.Bg7 Kf5 119.Kf7 Kg5 120.Bb2 Kh6 121.Bc1+ Kh7 122.Bd2 Kh8 123.Bc3+ Kh7 124.Bg7 ½–½

“Ginisova knjiga“ šahovskih rekorda stalno se ažurira. Pojavljuju se najduže partije, koje dosežu 200 poteza. Novi rekordni nivoi dostignuti su u šahovskom rejtingu. Ako je tokom skoro dvije decenije rejting Fišera (2785) djelovao nedostižno, na početku 21. veka Kasparov je dostigao „visinu“ 2849!
Konačno, „prodrle“ su žene u muški šah. Nakon što je 1978. godine Nona Gaprindašvili postala prva žena međunarodni velemajstor, sada predstavnica „slabijeg“ pola zauzima časno mjesto na muškoj rejting listi FIDE. U januaru 1993. godine, Judit Polgar je čak bila među deset najboljih!

HIPNOZA I ŠAH (ГИПНОЗ и шахматы)
Hipnoza je naziv za maksimalnu „sposobnost upravljanja“ psihofiziološkim reakcijama čovjeka pomoću sugestije. Do sada još uvijek nema dubokog naučnog objašnjenja ovog fenomena. Ipak, praksa je pokazala da se uticaj na osobu postiže putem hipnotizera tokom specijalnih seansi s ciljem izazivanja emocija, mobilizacije pažnje, pamćenja i kreativnosti. U takvom kontaktu može se uticati i na sposobnosti osobe za šah. Moskovski ljekar-hipnolog V. Rajkov priča: „Jednom je student, koji je imao prvu kategoriju u šahu, bio podvrgnut sugestiji da je svjetski šampion. I u stanju hipnoze odigrao je partiju sa jednim od poznatih majstora, koji je bio zaprepašćen time što je sjedio za šahovskom tablom sa šahistom koji je igrao za dvije kategorije višim sposobnostima od njegovih. Isto je tvrdio i Mihail Talj, koji je učestvovao u jednom od sličnih istraživanja tokom pripreme filma „Sedam koraka do horizonta“. Zanimljivo je da je ispitivani student kasnije, i bez sugestije, počeo da igra jače.“

Međutim, takav eksperiment nije moguće sprovesti sa svim ljudima. Neki nisu sposobni da uđu u hipnotičko stanje, u kojem se uključuje rezervni nivo psihike. Najverovatnije je isključena i mogućnost iznenadne sugestije tokom šahovske partije od strane hipnotizera ili jednog od partnera, kako bi njegov protivnik igrao bolje ili ne u punoj snazi. Ali, pošto pravi pokretači ovog misterioznog fenomena prirode još nisu otkriveni, često čak i veoma poznati šahisti, nakon što pretrpe poraz, pozivaju se na tajanstvenu sugestiju od strane protivnika. Tako je na kraju prošlog vijeka Z. Tarraš tvrdio da je na međunarodnom turniru u Njujorku (1896) svjetski šampion E. Lasker, hipnotišući protivnike, uspio da pobijedi u pet partija koje su bile izgubljene. Šahovski svijet je odbacio takve optužbe protiv Laskera, koji je, prema riječima A. Aljehina, bio neprevaziđeni turnirski borac i, naravno, nadmašivao svoje protivnike prije svega snagom igre! Ipak, ovakve „optužbe“ su upućivane i A. Aljehinu u vezi sa njegovim jedinstvenim pobjedama na međunarodnim turnirima u San Remu (1930) i Bledu (1931). A četvrt vijeka kasnije slične „pritužbe“ iznosili su pojedini velemajstori prema M. Talju, koji je, praveći ne baš korektne žrtve, dobijao, činilo se, beznadežne pozicije, da bi na kraju pobeđivao. Zanimljiva epizoda desila se sa njim na turniru kandidata 1959. godine, na kojem su učesnici igrali međusobno po četiri partije. Nakon što je izgubio prve dve partije od Talja, Pal Benko je tužno uzviknuo:
„Ne mogu da igram sa Taljem, on me hipnotiše!“ Na treću partiju Benko je došao sa tamnim naočarima. Talj se nije zbunio – takođe je stavio tamne naočare. Mnogi su sa osmijehom posmatrali kako su se promijenili velemajstori. I opet je Benko izgubio, ne primjetivši jak Taljev potez u petom satu igre. „Sa tamnim naočarima nisam vidio ništa“, priznao je nakon završetka partije.

Najnevjerovatnije priče o pojavama „tajanstvenih sila“ hipnoze mogle su se čuti tokom mečeva za svjetsko prvenstvo Spaski - Fišer (Rejkjavik, 1972) i Karpov - Korčnoj (Bagio, 1978). U drugom od njih, za hipnotizera u Karpovljevom timu smatran je profesor V. Zuhar. U stvari, njegov zadatak bio je da očuva psihološku stabilnost Karpova. Ali istovremeno je igrao ulogu „provokatora“ V. Korčnoja, koji je veoma nervozno reagovao na prisustvo psihologa u sali. Zbog toga bi bilo ispravnije reći da se u ovim takmičenjima ne radi o demonizovanim sposobnostima velemajstora ili posebno pozvanog „hipnotizera“, već o psihološkoj nestabilnosti partnera, koji je trpio poraze, o negativnom uticaju samosugestije, koja mu je otežavala da prizna objektivnu činjenicu nadmoćnosti snage protivnika.

GLIGORIĆ Svetozar (rođen 1923), jugoslovenski velemajstor, kandidat za svjetskog šampiona, arbitar, šahovski pisac i novinar.

U djetinjstvu je Svetozar bio zaljubljen u fudbal, sakupljao je marke i sanjao o tome da postane muzičar. Sa 13 godina, šah je postao njegov glavni interes, i već dvije godine kasnije postao je šampion Beograda među omladincima.
Put Gligorića u "veliki šah" započeo je ubrzo nakon završetka Drugog svjetskog rata. Godine 1947. postao je šampion Jugoslavije, a na međunarodnom turniru u Varšavi pobijedio je velemajstore V. Smislova i I. Boleslavskog.
"Moj stil se može opisati sa dvije riječi – napeto ravnotežno stanje. To je ravnoteža ukrštenih mačeva. Ko pogriješi u toj borbi, taj pogine", tvrdi Gligorić. U 1950-im godinama njegova "mač" je rijetko griješio. Tada je postigao svoje najveće uspjehe. Godine 1958. zauzeo je 2. mjesto na međunarodnom turniru u Portorožu, samo pola poena iza M. Talja, a godinu dana kasnije postigao je najbolji rezultat na Olimpijadi u Minhenu, pobijedivši na 1. tabli M. Botvinika, i bio proglašen najboljim sportistom godine u Jugoslaviji. Godine 1959. zauzeo je drugo mjesto na velikom međunarodnom turniru u Švajcarskoj i pobijedio pobjednika turnira.

Tal - Gligorić
Cirih, 1959

25… Qf7! 26.Qh3 Bg6 27.Qg4 Kg8 28.Qg1 Qe6 29.Qc1 Bd6 30.Ng2 Rcd8 31.Bxd6 Qxd6 32.Nf4 Bf7 33.Qd2 Re7 34.Rag1 Rde8 35.Qd3 g6 36.Qf5 Kf8 37.Qg4 g5 38.Nd3 Re2+ 39.Kf1 Bg6 40.Nf2 Qe7! 41.Qg3 h5 42.Kg2 h4 0–1

Gligorić je tri puta igrao na turnirima kandidata. Na turniru u Švajcarskoj 1953. godine nije imao uspjeha, zauzeo je 13. mjesto među 15 učesnika. Drugi pokušaj, šest godina kasnije u Jugoslaviji, završio je dijeljenjem 5-6. mjesta sa R. Fišerom (1959). Treći pokušaj morao je da čeka još 9 godina, kada je Gligorić u Beogradu igrao u četvrtfinalu kandidatskih mečeva protiv M. Talja (1968). "Domaćin terena" je pobijedio u prvoj partiji, ali je konačan rezultat ipak bio u korist bivšeg svjetskog šampiona Talja, 5,5:3,5.

Sa 40 godina, Gligorić se zainteresovao za muziku. "Muzika", priznaje Svetozar, "pomagala mi je da igram šah, smirivala je moje turnirske stresove, umirivala..." Tako su fudbal i muzika pomogli Gligoriću da dugo zadrži sportsku formu. Sa 47 godina učestvovao je u "Meču vijeka" na 5. tabli (poraz od E. Gelera – 1,5:2,5), a sa 63 godine sigurno je pobijedio na memorijalu Čigorina u Sočiju (1986).
Početkom 1980-ih, Gligorić je napisao knjigu „Igram protiv figura“, u kojoj je ispričao svoj šahovski put i komentarisao 105 najboljih partija. Bio je glavni sudija na meču kandidata Karpov-Korčnoj (1984) i najdužem šampionatu svijeta Karpov-Kasparov (1984/85). Gligorić je dao značajan doprinos teoriji španske partije, staroindijske odbrane i odbrane Grunfelda.

HOLANDSKA ODBRANA (ГОЛЛАНДСКАЯ ЗАЩИТА) 1. d4 f5.

Po prvi put, ovu oštru početnu poziciju analizirao je holandski teoretičar Elias Stajn u svom udžbeniku, koji je izašao 1789. godine. Osnovna ideja otvaranja je ograničiti kretanje centralne bele pešake „e“, preuzimajući kontrolu nad poljem „e4“, i organizovati kontranapad na kraljevom krilu. Holandsku odbranu primenjivali su G. Pilsberi, S. Tartakover, M. Eve, R. Špilman, M. Botvinik, V. Smislov, D. Bronštajn, M. Talj, B. Larsen, V. Hort i drugi velemajstori.

U različitim vremenima o holandskoj odbrani iznosili su se veoma kontradiktorni stavovi. A. Aljehin je, na primjer, pisao: „Rizična odbrana koju primenjujem u izuzetnim slučajevima“, dok D. Bronštajn nije krio svoje oduševljenje, tvrdeći da je to „Čudesno otvaranje. Naravno, koristeći je, treba uzeti u obzir i protivnike. Ako oni nemaju mladalačke strasti i želje za borbom, protiv takvih protivnika rado igram holandsku odbranu. Često se predugo zadrže na mjestu, a tada se može dobiti šansa za napad na njihovog kralja“.

Još u prošlom vijeku pokušao je da nađe protivotrov „holandskoj“ postavci crnih G. Stauton. Njegov izumljeni gambit 2. e4!? dugo je bio smatran gotovo opovrgavanjem Stajnovog otvaranja. Međutim, i za crnog su pronađeni pouzdani sistemi odbrane, koji su omogućili da se, vraćajući pešaka koji je žrtvovan od strane bijelog, održe jednake šanse.

Tokom 1950-ih godina, u modu je ušla sistemska odbrana crnog u holandskoj odbrani koju je razradio M. Botvinik, a kasnije su je usvojili i drugi šahisti – „stonewall“ (od engleskog „Stone wall“ – kameni zid), u kojem se pješaci postavljaju na polja c6-d5-e6-f5, konj ide na e4, a crni kralj se, preko polja e8, prebacuje na h5.

Godine 1983. 26-godišnji majstor iz Sevastopolja, V. Malanjuk (kasnije velemajstor), na šampionatu SSSR-a, ostvario je dvije značajne pobjede nad A. Beljavskim i L. Polugajevskim, primjenjujući u ovom otvaranju varijantu lenjingradske postavke (1. d4 f5 2. c4 Nf6 3. g3 g6 4. Bg2 Bg7 5. Nf3 O-O 6. O-O d6 7. Nc3 Qe8), što je dalo poticaj bržem razvoju novog nastavka. Njegovi sljedbenici postali su velemajstori M. Gurevič, A. Vıžmanavin, E. Bareev.

HORT (ГОРТ) Vlastimil (rođen 1944), češki velemajstor, oko 20 godina (1967–1985) učestvovao je u takmičenjima za svjetsku šampionsku titulu. Od 1985. godine živi u Saveznoj Republici Njemačkoj. Šahovski pisac. Autor zbirke šahovskih priča.
Igrao je šah sa 7 godina. Šampion Čehoslovačke među omladincima (1960–1962) i među seniorima (1972, 1975, 1984). Učesnik mnogih Svjetskih olimpijada (1960–1984).

Po preseljenju u Njemačku postao je višestruki šampion Njemačke.

Hort je pobijedio na mnogim međunarodnim turnirima. Među njegovim uspjesima su prva mjesta u Havani (1971), Hastingsu (1967/68, 1974/75, 1975/76), Skoplju (1969), Banja Luci (1976), Sarajevu (1980), Dortmundu (1982 i 1985), Amsterdamu (1987). Nakon uspješnog nastupa na međuzonskom turniru u Manili (1976, 2–3. mjesto), postao je učesnik takmičenja kandidata. Izgubio je od B. Spaskog u četvrtfinalu (6,5:7,5), odigravši u „glavnom vremenu“ remi 5:5.

Hort - Spaski
Rejkjavik, 1977, 10. partija meča

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Bxc6 dxc6 5.0–0 Qd6 6.Na3 b5 7.c4 Nf6 8.Qe2 Bg4 9.Rd1 Be7 10.d3 Qe6 11.b3 Nh5 12.Nc2 Qf6 13.h3 Bxf3 14.Qxf3 Qxf3 15.gxf3 0–0–0 16.Be3 f5 17.cxb5 cxb5 18.a4 b4 19.d4 exd4 20.Nxd4 Bf6 21.exf5 Rd5 22.Nc6 Rxf5 23.Rac1 Nf4 24.Rc4 Nd5 25.Bd4 Re8 26.Bxf6 gxf6 27.Kf1 a5 28.Re4 Kd7 29.Nxa5 Rg8 30.Rxb4 h5 31.h4 c6 32.Rc4 Rc8 33.b4 Ra8 34.Rc5 1–0

Hort je bio najmlađi učesnik „Meča vijeka“ u timu Svijeta. Na 4. tabli pobijedio je L. Polugajevskog rezultatom 2,5:1,5.

„Šta vas privlači u šahu?“ Na ovo pitanje novinara Hort je odgovorio: „Borba! Dokazati svoju nadmoć nad protivnikom, pobijediti ga – u tome vidim najviši smisao šahovske igre. Šahisti su u određenom smislu slični rimskim gladijatorima: oni se bore međusobno, pobijede ili dožive poraz, ali ipak ostaju dobri prijatelji.“

Hort je šahista aktivnog pozicionog stila.

GREKO (Greco) Gioacchino (1600–1634), izvanredni italijanski šahista prve polovine 17. vijeka. Potekao iz Čelika u Kalabriji, zbog čega je postao poznat pod nadimkom „Kalabrijac“. Živio je kratak, ali buran život; obišao je mnoge gradove i zemlje, pokazujući napadački stil i šokirajući partnere vešto postavljenim zamkama i efektivnim žrtvama. Posljednje godine života proveo je uglavnom u Madridu na dvoru kralja Filipa IV. Preminuo je iznenada u Zapadnoj Indiji. Zbirka njegovih partija sa komentarima i varijantama objavljena je posthumno (1656) i kasnije je doživjela više od 40 izdanja na različitim jezicima. Evo završetka jedne od 150 partija koje su se nalazile u Grekovoj knjizi.

10. Qb3 Bxd4 11. Bxf7+ Kf8 12. Bg5 Bf6 13. Rae1 Nxe7 14. Bh6 Ng6 15. Ne5! Nxe5 16. Rxe5 g6 17. Bh6+ Bg7 18. Rf5+ Ke7 19. Re1+ Be5 20. R1xe5 Kd6 21. Qd5#

Efektna završna pozicija: sve figure bijelog učestvuju u napadu.

I još jedan primjer iz partija Greka, gdje se prvi put pojavljuje ideja žrtve lovca na h7 za razvoj brze napadačke pozicije na neprijateljskog kralja:

Greco,Gioacchino - NN
 1.e4 e6 2.d4 Nf6 3.Bd3 Nc6 4.Nf3 Be7 5.h4 0–0 6.e5 Nd5 7.Bxh7+ Kxh7 8.Ng5+ Bxg5 9.hxg5+ Kg8 10.Qh5 f5 11.g6 Re8 12.Qh8# 1–0

GRIŠČUK Aleksandar Igorevič (rođen 1983), ruski velemajstor (1999), jedan od najtalentovanijih mladih šahista kraja 20. i početka 21. vijeka.

Šah je naučio da igra zahvaljujući svom ocu, koji ga je podučio kada je imao četiri godine. Roditelji su podržavali njegovu strast, usprkos tome što je šah bio u suprotnosti sa porodičnom tradicijom — svi su u njegovoj porodici bili fizičari: baka, djed, otac i majka.
Kako je sam priznao, Griščuku su se sviđale partije Roberta Fišera. Sa 10 godina je počeo da trenira sa poznatim ruskim trenerom Aleksejem Bihovskim. Saša je pobijedio na šampionatima Rusije za omladinu u kategorijama do 10, do 12 i do 14 godina. Sa 16 godina postao je velemajstor! U 2000. godini pobijedio je na memorijalu Čigorina u Sankt Peterburgu, a zatim i na turniru na Farskim Ostrvima i bio je pozvan da se priključi reprezentaciji Rusije na Svjetskoj olimpijadi u Istanbulu, gdje je dao značajan doprinos pobjedi tima — odigravši 10 partija, pobijedio 5 i nijednu nije izgubio!

Krajem 2000. godine učestvovao je na Svjetskom prvenstvu FIDE u Indiji i došao do polufinala, gdje je izgubio od Alekseja Širova 1,5:2,5. Do 1. jula 2002. Griščuk je zauzimao 12. mjesto na FIDE listi (2702) i započeo godinu briljantno — drugo mjesto u Vajk-an-Zee i 1-2. mjesto u Kanu. Kasparov je Griščuka nazvao najsjanijim predstavnikom „novog talasa“ u savremenom šahu.

Griščuk - Ponomarjov
Torshavn, 2000

1.e4 Nf6 2.e5 Nd5 3.d4 d6 4.Nf3 g6 5.Bc4 Nb6 6.Bb3 Bg7 7.a4 a5 8.Ng5 e6 9.f4 dxe5 10.fxe5 c5 11.c3 cxd4 12.0–0 0–0 13.cxd4 Nc6 14.Nf3 f6 15.Nc3 fxe5 16.Bg5 Qd7 17.dxe5 Nxe5 18.Nxe5 Rxf1+ 19.Qxf1 Qd4+ 20.Kh1 Qxe5 21.Bd8 Qc5 22.Ne4 Qb4 23.Ng5 Kh8 24.Qf7 Bd7 25.Bxe6 Rxd8 26.Qg8+ Rxg8 27.Nf7# 1–0

Groningen-turnir, 1946.
Ovo je bio prvi veliki međunarodni šahovski turnir poslije rata. Održao se u holandskom lučkom gradu Groningen. Lokalni klub "Staunton" obilježavao je 75 godina postojanja i pozvao 20 najboljih majstora planete. Jedini koji nije učestvovao bio je A. Aljehin, koji je preminuo šest mjeseci ranije u Portugalu. Prema planovima organizatora, turnir je trebao da potvrdi visok nivo i zakonitost ambicija bivšeg svjetskog šampiona M. Evea za šahovsku krunu. U isto vrijeme, turnir je trebao da izabere šestog učesnika predstojećeg meč-turnira za svjetskog šampiona, koji je FIDE odlučila da organizuje kako bi saznala ime novog šampiona.

Gotovo mjesec dana (od 8. avgusta do 7. septembra) Groningen je živio sa šahom. Karte za turnir prodavao je muškarac u "šahovskom" odijelu. U prodavnici cvijeća bile su izložene umjetničke šahovske table i figure od... cvijeća! U prodavnici namještaja, snalažljiv vlasnik pozivao je posjetioce da kupe krevete, iste one na kojima su spavali slavni šahisti u hotelu "Frigge"!

Glavna borba za prvu nagradu vodila se između M. Evea i M. Botvinika, koji je preuzeo vođstvo na startu sa pet uzastopnih pobjeda. Do devetog kola imao je 1,5 poena prednosti u odnosu na Evea. Tog dana 2.500 gledalaca je ispunilo salu "Harmonija". Inicijativu u partiji preuzeo je Botvinik. Međutim, dovoljno je bilo da odigra jedan loš potez, i slika se promijenila: idol holandskih šahista je dobio pozicionu prednost u završnici i šanse za pobjedu. Partija je bila prekinuta i trebalo je da se dovrši za sat i po. Svi su već čestitali Eveu na pobjedi, a gledaoci nisu odlazili, spremni da mu održe ovacije.

Botvinik – Eve
Groningen, 1946.

42… c3 43.Kd3 Rd8+ 44.Ke3 Rd4 45.Rxc3 Rxe4+ 46.Kf3 Rxh4 47.Rc6! Rf4+ 48.Ke3 Re4+ 49.Kf3 Kf5 50.Rf6+ Kxg5 51.Rxg6+ ½–½

Ovo je bio kulminacioni trenutak turnirske borbe. Botvinik je zadržao vođstvo do kraja. Rezultati turnira:

1.M. Botvinik - 14,5 poena
2.M. Eve - 14 poena
3.V. Smislov - 12,5 poena
4-5. M. Najdorf, L. Sabo - po 11,5 poena
6-7. I. Boleslavski, S. Flor - po 11 poena
8-9. E. Lundin, G. Štolc - po 10,5 poena
10-12. A. Denker, A. Kotov, S. Tartakover - po 9,5 poena
13.E. Kottnauer - 9 poena
14.D. Janovski - 8,5 poena
15-16. O. Bernštajn, K. Gimar - po 7 poena
17.M. Vidmar - 6,5 poena
18.G. Stajner - 6 poena
19.A. O'Keli - 5,5 poena
20.M. Kristofer - 5 poena

Turnir je pokazao da je M. Botvinik bio jedan od stvarnih kandidata za šahovsku krunu. Pobjednik je okrunjen, a kraljica Holandije mu je poklonila srebrnu kutiju za duvan. Zadovoljan je bio i V. Smislov: treće mjesto mu je otvorilo put za meč-turnir 1948. za svjetskog šampiona.

VELEMAJSTOR (ГРОССМЕЙСТЕР), najviša šahovska titula, koja se dodjeljuje od strane FIDE doživotno za izuzetna dostignuća na međunarodnim takmičenjima. Sam pojam korišćen je još u 19. vijeku, ali tek na početku 20. vijeka počeli su da se tako nazivaju šahovski majstori koji su ostvarivali pobjede na velikim međunarodnim takmičenjima. Pozivali su ih na tzv. turnire šampiona u Ostendeu (1905), San Sebastijanu (1911) i Sankt Peterburgu (1914). U prvoj polovini 20. vijeka za velemajstore su se smatrali A. Aljehin, O. Bernštajn, Dž. Bleknbern, E. Bogoljubov, M. Vidmar, E. Grinfeld, O. Duras, F. Semiš, H. R. Kapablanka, P. Keres, E. Lasker, A. Liliental, G. Maroci, F. Maršal, Ž. Mizes, L. Sabo, Z. Tarraš, S. Tartakover, R. Tajhmam, R. Fajn, S. Flor, M. Čigorin, K. Šlehter, R. Špilman, R. Štalberg, M. Eve, E. Eliskazes, D. Janovski i drugi. U SSSR-u, gdje je titula velemajstora dodjeljivana od 1935. godine, ovu titulu su bili dostojni I. Bondarevski, I. Boleslavski, M. Botvinik, D. Bronštajn, A. Kotov, G. Levenfiš, V. Ragozin, V. Smislov.

I tek 1949. godine FIDE je zvanično ustanovila naziv međunarodnog velemajstora. On se dodjeljuje na kongresu FIDE svake godine, muškarcima (od 1950. godine) i ženama (od 1976. godine). Prilikom dodjele titule uzimaju se u obzir rezultati postignuti na međunarodnim turnirima.

Broj velemajstora u svijetu stalno raste. Ako je, na primjer, 1. januara 1959. godine bilo 53 muškarca sa titulom velemajstora, 28 godina kasnije (1. januara 1987) taj broj je iznosio 300! Naravno, priroda njihove igre, nivo opšte kulture, veoma su raznoliki. Tako je, od 180 velemajstora obuhvaćenih analizom socioloških podataka 1983. godine, 63% imalo visoko obrazovanje, 34% srednje, a 3% osnovno ili nepotpuno srednje obrazovanje. Što se tiče profesionalnog sastava, 50 ljudi bavilo se isključivo šahom, 25 šahovskom novinarstvom, 19 radilo kao inženjeri ili naučnici. Pored toga, među njima je bilo 12 pravnika, nastavnika i trgovaca, 16 matematičara i stručnjaka za računarske nauke, 11 studenata, 15 službenika i administratora, 11 ekonomista, ljekara, finansista, sociologa, 3 arhitekta, muzičara i lingvista. Zanimljivo je i da 4% zna samo jedan jezik, 21% dva jezika, 31% tri jezika, 19% pet i više jezika.

Nema manje zanimljive procjene samih velemajstora o tome kako oni žive, rade, odmaraju, ko im je uzor, kako vide perspektive razvoja šaha i borbe za svjetsku titulu. Jasnu predstavu o tome daju, na primjer, intervjui sa pet velemajstora, objavljeni u novinama Izvestija 29. novembra 1967. godine pod naslovom "Velemajstori izbliza". Evo u kratkim crtama nekih pitanja i odgovora:

Koliko sati dnevno radite na šahu?
Eve: Čitavo vrijeme kada nisam zauzet univerzitetskim obavezama.
Talj: Zavisno od dana. Bilo je dana kad sam radio i čitave noći.
Najdorf: Čitav dan, osim sati službe, sna i odmora.
Pahman: Ljubitelj šaha će reći "malo", a žena "previše".
Georgiu: Zbog studija na univerzitetu samo 3-4 sata dnevno.

Vaš hobi?
Eve: Imam dva interesovanja: šah i matematika. Svako od njih je predmet napornog rada. Inače ne bih mogao da pobijedim šahovskog genija i velikog profesionalca Aleksandra Aljehina.
Talj: Ponekad fudbal, ponekad knjige, muzika.
Najdorf: Bojim se da to nije za štampu.
Pahman: Automobili.
Georgiu: Umjetnost.

Vaš idol?
Eve, Pahman: Lasker, Botvinik.
Talj: Nemam samo jednog – Lasker, Botvinik, Aljehin.
Najdorf: Kapablanka.
Georgiu: Keres.

Dodajmo da ako bi takav upitnik bio sproveden 2000. godine, nije isključeno da bi u odgovorima nekih velemajstora lider bio računar – i kao "hobi", i kao "idol", i kao "trener"!

GRINFELDOVA ODBRANA

1.d4 Nf6 2. c4 g6 3. Nc3 d5.

Prvi put je primenio poznati austrijski šahista i teoretičar Ernst Grinfeld (1893–1962) u Beču 1922. godine u meču protiv svog sunarodnika Alberta Bekera. Osnovna ideja je aktivnom igrom protiv snažnog pješačkog centra bijelog stvoriti kontra šanse i preuzeti inicijativu. U početku nije uživala reputaciju pouzdane odbrane. Tako je, na najvećem turniru prve polovine 20. vijeka – Notingemu (1936) – Grinfeldova odbrana bila igrana samo u jednoj partiji.

Novi „životni ciklus” počela je da dobija zahvaljujući analizama i partijama svjetskih šampiona Botvinika, Smislova, Fišera, Karpova, Kasparova, kao i velemajstora Najdorfa, Ragozina, Simagina, Flora, Keres-a, Ulmana, Adorjana, Boleslavskog, Suetina. U revanš meču Kasparov – Karpov 1986. godine, svjetski šampion je devet puta primjenio Grinfeldovu odbranu, a, kao što je poznato, u šahovskom svijetu „modu diktiraju kraljevi!”

Među brojnim nastavcima ove odbrane mogu se izdvojiti sljedeći:

Centralni sistem:
4. cd Nxd5
5. e4 Nxc3
6. bc, s nizom varijanti u zavisnosti od toga da li crni biraju nastavke 6...c5 ili 6...Bg7.

Sistemi sa ranijim razvojem dame na b3:
4. Nf3 Bg7
5. Qb3 dc
6. Qxc4 0-0
7. e4 – i dalje:
7... Bg4
8. Be3 Nfd7 (sistem Smislova),
7... c6 (sistem Boleslavskog),
7... a6 (predloženo od strane mađarskih majstora).

Sistemi koji vode ka poziciono-manevrskoj borbi:
4. Bf4, ili
4. Nf3 Bg7
5. e3 c6 (sistem Šlehtera).

GULJKO Boris Francovič (rođen 1947), međunarodni velemajstor, kandidat za svjetskog šampiona.
Boris je počeo da igra šah sa 13 godina. Već nakon dvije godine ostvaruje normu prve kategorije  i postaje šampion Moskve među školarcima. Sa 18 godina, kao majstor, upisuje fakultet psihologije Moskovskog univerziteta. Tokom studija, ozbiljno se posvećuje šahovskim partijama. Njegov oštri napadački stil prolazi kroz promjene u pravcu klasične igre. Osnovna znanja iz otvaranja postaju čvrsta, a strateško majstorstvo se usavršava.

Dolaze novi uspjesi.
Šampion studentskog društva „Burevestnik” (1972), šampion Moskve (1974), šampion SSSR-a (1977), pobjednik velikih međunarodnih turnira u Sjenfuegosu (1976) i Nikšiću (1973).
Krajem 70-ih, Guljko odlučuje da napusti zemlju. Međutim, to se ispostavilo kao težak zadatak za njega. Boris i njegova žena, poznata moskovska šahistkinja, dvostruka šampionka SSSR-a (1974. i 1984), Ana Ahšarumova, bili su sedam godina (1979–1986) na listi „odbijenih“, što ih je u tadašnjem totalitarnom sistemu stavljalo u red izopštenika društva. Ipak, uporna borba za svoja prava, organizovanje štrajkova i demonstracija natjerali su vlasti da na kraju konačno “puste”  ovu jedinstvenu šahovsku porodicu – dva šampiona SSSR-a. Početkom 90-ih, Boris i Ana su već bili šampioni SAD-a! Ubrzo je Ana počela da se bavi računarstvom, razvijajući „mislene“ programe, čiji je zadatak, prema riječima njenog muža, bio da pronalaze najtačnije poteze u nejasnim situacijama u bankarstvu i trgovini. Boris je nastavio svoju karijeru šahovskog profesionalca.

1994.godine, Guljko je postigao veliki uspjeh, osvajajući pravo da igra u takmičenjima kandidata za svjetskog šampiona. Međutim, u četvrtfinalu meča sa N. Shortom, poražen je u dodatnim brzim partijama.
Iste godine ponovo je postao šampion SAD-a i predvodio nacionalni tim na Svjetskoj Olimpijadi u Moskvi.

Guljko – Beljavski
Groningen, 1993.

1.Nf3 d5 2.c4 e6 3.b3 a5 4.e3 a4 5.bxa4 Nd7 6.Nc3 c6 7.cxd5 exd5 8.Be2 Nc5 9.0–0 Qa5 10.Qc2 Nxa4 11.e4 dxe4 12.Qxe4+ Be7 13.Bc4 Nc5 14.Qe5 Be6 15.Bxe6 Nxe6 16.Rb1 Qxe5 17.Nxe5 Bf6 18.f4 Nd8 19.a4 Be7 20.Re1 f6 21.Nc4 Kf7 22.Ne4 Nh6 23.a5 Rf8 24.Rb3 Kg8 25.Rd3 Ne6 26.Rd7 Bc5+ 27.Kf1 Rab8 28.g3 Bb4 29.Ned6 Nc5 30.Rc7 Na6 31.Rxb7 Rxb7 32.Nxb7 Nf5 33.Ba3 Bxa3 34.Nxa3 Rb8 35.Rb1 Kf8 36.Rb6 Nd4 37.Nc4 Ke7 38.Kf2 Ra8 39.Rb1 Rb8 40.Rb6 Ra8 41.Ke3 Nc2+ 42.Ke4 Ncb4 43.d4 Re8 44.Nc5 Kf8+ 45.Kf3 Nxc5 46.dxc5 Nc2 47.a6 Nd4+ 48.Kg4 h5+ 49.Kxh5 Kg8 50.a7 Kh7 51.Rb8 Re2 52.Rb2 Re8 53.Ra2 f5 54.Kh4 1–0

Guljko je pobjednik mnogih međunarodnih turnira 80-ih i početkom 90-ih godina: Kliš (1986/87), Filadelfija (1987), Bil (1987), Leon (1992), Bern (1994); jedan od rijetkih šahista koji je krajem 20. vijeka imao pozitivan bilans u susretima sa 13. svetskim šampionom – Kasparovim (+3, -1, =3).
52-godišnjem Guljku, sa rejtingom od 2601 (87. mesto na FIDE listi u januaru 2002. godine), već je teško probiti se u elitno društvo „2700“, ali on je i dalje u dobroj sportskoj formi.

GUNSBERG Isidor (1854-1930), mađarski šahista, jedan od najjačih na svijetu krajem 19. vijeka, igrao je meč za šampionsku titulu sa V. Štajnicom (1891).

... 1878. godine, u londonskoj dvorani „Akvarijum“, okupila se velika masa ljudi. Šahovski automat „Mefistofel“ pobjeđivao je svakog ko je želio da se bori sa njim. Vlasnik automata, njemački preduzetnik Gumpelj, uvjeren u kvalitet svog „djeteta“, odlučuje da poveća uloge. Pet godina automat je smatran nepobjedivim... I ovu slavu mu je donio mladi mađarski majstor Gunsberg. Ubrzo je odlučio da postane šahovski profesionalac.
Senzacionalni uspjeh donijelo mu je učešće na turniru u Hamburgu 1885. godine, gdje je pobijedio takve korifeje kao što su Z. Tarraš i Dž. Blekbern, i osvojio prvu nagradu. Dvije godine kasnije, u meču za titulu šampiona Engleske, Gunsberg je sigurno pobijedio Blekberna (+5, -2, =6).
Gunsberg je bio sljedbenik pozicijske škole Štajnica. Zbog toga je veliki interes izazvao njegov meč sa M. Čigorinom, šahistom kombinatornog stila. Meč se igrao na Kubi u decembru 1889. – januaru 1890. i bio je izuzetno napet. „Čigorin nije dovoljno oprezan, a Gunsberg je previše oprezan“, primijetio je časopis Deutsche Schachzeitung, komentarišući završnicu meča, koji je okončan nerješeno (+9, -9, =6).

Oduševljen ishodom ovog takmičenja, Gunsberg je izazvao šampiona svijeta V. Štajnica na meč. Izazov je prihvaćen. Okupili su se za meč od 20 partija na prelazu iz 1890. u 1891. godinu u Sjedinjenim Američkim Državama, a završio se teškom pobjedom šampiona (+6, -4, =9). Analizirajući njegov ishod, Z. Tarraš je primijetio da je Gunsberg bio prvi koji se borio protiv Štajnica njegovim vlastitim oružjem.

Sljedeća partija bila je interesantna time što je do 16. poteza crnih ponovila partiju iz telegrafskog meča Čigorin – Štajnic, započetog 28. oktobra 1890. godine, a takođe je bijeli brilijantnom igrom natjerao Štajnica da prizna poraz.

Gunsberg - Štajnic
Njujork, 1891
12. partija meča

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.b4 Bxb4 5.c3 Ba5 6.0–0 Qf6 7.d4 Nh6 8.Bg5 Qd6 9.d5 Nd8 10.Qa4 Bb6 11.Na3 c6 12.Be2 Bc7 13.Nc4 Qf8 14.d6 Bxd6 15.Nb6 Rb8 16.Qxa7 Ng4 17.Nh4 Ne6 18.Bxg4 Nxg5 19.Nf5 Ne6 20.Rfd1 Bc7 21.Na8 Rxa8 22.Qxa8 Kd8 23.Rxd7+ Kxd7 24.Rd1+ 1–0

Gunsberg je učestvovao na 28 turnira od 1883. do 1914. godine i osvojio 7 prvih nagrada, kao i u osam mečeva; u pet od njih je pobijedio, dok je jedan završio nerješeno. Nakon turnira u Sankt Peterburgu 1914. godine, Isidor Gunsberg je prestao da učestvuje na takmičenjima, ali je nastavio da piše šahovske tekstove u nekoliko londonskih novina i časopisa.

DAMIANO, portugalski šahista kraja 15. – početak 16. vijeka. Postao je poznat kao autor djela koje je izašlo u Rimu 1512. godine pod nazivom „Knjiga koja uči kako se igra šah i sadrži zadatke“. Kompozicije su, uglavnom, bile neoriginalne i preuzete od Lusene (1497). Jedan od  poteza otvaranja navedenih u knjizi kasnije je dobio naziv Damijanov gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 f6 3. Nxe5. Zatim je u svom analiziranju nastavio: 3... fe 4. Qh5+ Kf7 5. Qxe5+ Kf7 6. Bc4+ d5 7. Bxd5+ Kg6 8. h4!

Evo nekoliko savjeta za šahiste: „Ne treba igrati prebrzo“, „Niti jedan potez ne treba biti napravljen bez cilja“, „Treba se truditi da se kralj stavi na sigurno mjesto“.

Damijanov udžbenik nekoliko puta je izdan u Italiji, izlazio je u Francuskoj i Engleskoj i u velikoj mjeri doprinio širenju novih šahovskih pravila u Zapadnoj Evropi.

DVOSTRUKI NAPAD, jedno od najzanimljivijih sredstava taktike i kombinacijskih rješenja u šahovskoj borbi. Vrste takvih napada mogu biti raznovrsne: jedne figure na dvije, dvije figure na jednu, konačno, dvije figure na dvije. Posebno su impresivni iznenadni napadi konja ili pješaka u „viljuškama“. Potrebno je mnogo domišljatosti i maštovitosti da se pronađu ovakvi udarci protiv neprijateljskih figura. Još je teže pronaći efikasnu odbranu, koja takođe zahtijeva veliku snalažljivost i upornost u traženju efektivne kontraplete. Svjež primjer za to je osma partija „revanš meča 20. vijeka“ između R. Fišera i B. Spaskog. U toj partiji bijeli, koji je potpao pod napad konjskom „viljuškom“, već poslije devet poteza od nje je priznaoporaz. Ipak, poznati računar „Software programa M-Chess“ već za dvije minute pronašao je lijep odgovor s kontra-napadom dame na dvije neprijateljske figure – konja i lovca, što je moglo dovesti partiju do drugačijeg ishoda.

Spaski - Fišer
Sveti Stefan, 1992.

31...Ncb3? [31...Rf8!? …f7-f6 ×¢e8] 32.axb3 Nxb3 33.Rc6? [Međutim, kako je pokazao računar, ovdje je trebalo igrati 33. Qc2!! Efektno! Dama, stavljajući se pod novi napad, istovremeno napada konja na b3 i lovca na c7. 33.Qc2! Nxc1 (33...Rxc2 34.Rfxc2 Nxc1 35.Rc8+ Qd8 36.Rxd8+ Kxd8 37.Kxc1 Rf8! 38.Kd1 f6 39.gxf6 Rxf6 40.Ke2 Rf7÷) 34.Qd1± …35.Tc2 34...Rc5 35.b4 Rc3 36.Rc2±; 33.Qc3!? Nxc1 (33...Rxc3 34.Rxc3 Nc5 35.b4 Nb7 a) 35...a5 36.bxc5 dxc5 37.Rb3 b4 (37...Qb7 38.Bf1 b4 39.Nc4 Ke7 40.Ra2) 38.Ra2 Qa7 39.Ra4 Ke7 40.Nc4±; b) 35...Kf8! 36.Rfc2 Kg7 37.bxc5 dxc5 38.Rxc5 Rb8÷; 36.Rfc2 Nd8 37.Rc7 Qf8 38.Bd7+ Ke7 39.Bc6#) 34.Qa3 b4 35.Qa4+ Kf8 36.Bf1 f6 37.Nc4 fxg5 38.Kxc1 gxh4 39.Qxb4 Kg7÷; 33.Rxc7 Nxd2+ 34.Rxd2 Qxc7 35.Rc2 Qb6 36.Rc8+ Ke7 37.Rxh8 Qxe3–+] 33...Nxd2+ 34.Rxd2 Kf8 35.Rxa6? [35.Rdc2 Ra7 36.Rb6 Kg7 37.Rcc6 Rd8µ] 35...Ra7 36.Rc6 Kg7 37.Bf1 Ra1+! 38.Kxa1 Qa7+ 39.Kb1 Qxe3 40.Kc2 [40.Rd3 Qe1+ 41.Rc1 Qxh4–+] 40...b4 0–1

ODBRANA DVA SKAKAČA (ДВУХ КОНЕЙ ЗАЩИТА): 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6.

Jedno od starinskih otvaranja, uvedeno u šahovsku praksu još u 16. vijeku. Prve analize napravio je poznati italijanski majstor i šahovski teoretičar Đulio Čezare Polerio. Ovo otvaranje vodi ka otvorenoj poziciji. na oba krila. Crni napada pješaka na e4 i nastoji već u otvaranju da preuzme inicijativu, ne prezajući u nekim varijantama pred žrtvom pješaka. Na primjer: 4. Ng5 d5 5. exd5 Na5 6. Bb5+ c6 7. dxc6 bxc6 8. Be2 h6 9. Nf3 e4 10. Ne5 Qc7 itd.

Među pristalicama ovog otvaranja bili su P. Morfi, W. Štajnic, M. Čigorin, P. Keres, R. Fišer.

DVORECKI Mark Izrailevič (rođen 1947), ruski međunarodni majstor i trener.

Godine 1996-97. Mark Dvorecki i jedan od njegovih najboljih učenika, velemajstor A. Jusupov, izdali su 5 tomova šahovskog vodiča pod zajedničkim nazivom „Škola budućih šampiona“. Velemajstor Igor Zajcev slikovito je nazvao ove knjige „Stepenicama“. „Pridržavajući se njihovih preporuka“, piše Zajcev, „mladi šahista, verovatno, može da se popne uz kvalifikacionu lestvicu“.

M. Dvorecki je završio matematičku školu, a zatim matematički fakultet na Moskovskom univerzitetu. Sa 19 godina postao je majstor sporta, a sa 20 godina debitovao je na šampionatu SSSR-a. Najvećih uspeha postigao je 1973-75. godine, kada je postao šampion Moskve (1973) i pobedio na međunarodnim turnirima u Poljanije-Zdrju (1973) i Vajk-an-Zee-u (1975). Međutim, ubrzo se povukao iz praktičnog šaha i posvetio trenerskom radu, gde je brzo postigao uspehe.

Među njegovim učenicima su velemajstori i kandidati za svetsku titulu A. Jusupov, S. Dolmatov, N. Aleksandrija, a kasnije i šahisti nove generacije – A. Drejev, V. Zvjagincev. Konsultovao je V. Ananda, V. Topalova, Ž. Lotjea, E. Barajeva, V. Bologa­na. Pozivan je da drži predavanja za reprezentacije Nemačke i SAD. Američki časopis American Chess Journal je 1999. godine proglasio Dvoreckog najboljim trenerom na svijetu.

OTVARANJE (ДЕБЮТ)  jedno od tri faze šahovske partije, sa kojom igra počinje.

„Dobar početak - pola posla“. Na ovu staru poslovicu, koja je primjenjiva u mnogim životnim situacijama, možemo podsjetiti i u šahu: dovoljno je da protivnici naprave nekoliko poteza i već se razvija zanimljiva, uzbudljiva borba. Zbog toga prvi potezi moraju biti dobro promišljeni i ciljano usmjereni. Uspeh igre u otvaranju zavisi od brzine razvoja figura i osvajanja centralnih polja šahovske table, što donosi brojne prednosti i olakšava napad na krila protivnika. Obično partija počinje potezima pješaka 1. e4 ili 1. d4, zatim se izvode lake figure, vrši se rokada, i tek potom počinju manevri težih figura. U otvaranju, uz rijetke izuzetke, ne preporučuje se dvostruko pomeranje istom figurom, pomeranje mnogih pješaka, kao ni rano uključivanje dame u borbu.

Pri upoznavanju s otvaranjima, na sebe skreće pažnju nekoliko okolnosti. Jedna od njih je zanimljiva: tri vrste naziva otvaranja. Neki od njih – kojih je malo – objašnjavaju se specifičnostima same igre – izlaskom pješaka i lakih figura; na primer, centralno otvaranje, kraljev i damin gambiti, lovčevo otvaranje, otvaranje tri konja, četiri konja... Drugi nose nacionalno-geografski karakter, kao što su engleska, mađarska, španska, italijanska i ruska partija; holandska, novoindijska, staroindijska, sicilijanska, skandinavska, slavenska, francusko otvaranje, bečka partija, berlinska odbrana, budimpeštanski gambit i drugi. Konačno, treća vrsta naziva otvranja, sistema otvaranja i varijanti – najbrojnija – dat je u čast njihovih prvih istraživača, šahista koji su prvi primijenili ova otvaranja u praksi. To su otvaranje Berda, Retija, gambiti Evans, Janish, Stauton, odbrane Aljehina, Grinfelds, Karo-Kan, Lasker, Nimcovič, Ragozin, Pirc-Ufimcev, Taraš, Filidor, Čigorin, sistemi Paulsena, Kapablanke, Botvinika i drugi.

Ova raznovrsnost i obilje naziva povezano je sa višestoljetnim razvojem teorije otvaranja i njenom izuzetnom širinom. Ogroman doprinos teoriji dali su stotine i hiljade šahista, počevši od autora priručnika iz perioda Renesanse, kada su se ukorijenila nova pravila igre, pa sve do teoretičara i praktičara 19. i 20. veka, uključujući sve svjetske šampione. Pri tome se teorija iz vijeka u vijek obogaćivala i praksom takmičenja.

Otvaranja se dijele na tri osnovne grupe: otvorena otvaranja, u kojima bijeli i crni počinju maksimalnim potezom kraljevske pješake (1. e4 e5), poluotvorena, kada crni na 1. e4 odgovara nekim drugim potezom (e6, c6, c5, d5, Nf6 itd.), i zatvorena, u kojima bijeli počinje igru sa 1. d4, 1. c4, 1. Nf3 ili drugim potezima osim 1. e4.

Razumijevanje osnovnih zakona strategije i taktike igre u otvaranju stalno se produbljuje zahvaljujući razvoju opštih predstava o karakteru borbe u šahovskoj partiji. To je izazvano plodnom djelatnošću kombinacione i pozicione škole, inovativnim pristupom neoromantičara i šahista univerzalnog stila. Ako su početkom i sredinom 19. vijeka glavni način usavršavanja bili napadi protiv neprijateljskog kralja i u tom kontekstu analizirani pretežno otvorena otvaranja i gambitna otvaranja, krajem 19. vijeka pod neposrednim uticajem pozicione škole Štajnica, počela su se intenzivno proučavati i sredstva odbrane, i na prvo mjesto su došla poluotvorena i zatvorena otvaranja sa svojom zamršenijom strategijom i ne tako brzim razvojem događaja kao što je to obično slučaj u otvorenim otvaranjima.

U 20. vijeku na teoriju sve više utiču nove ideje – postizanje inicijative ne samo kada igraju bijelim, nego i crnim figurama; čvrsta međusobna povezanost strategije otvaranja, središnjice i završnice; uticanje figurama na centar; žrtvovanje pješaka za inicijativu; sposobnost nametanja protivniku najnepovoljnijih za njega, u psihološkom smislu, sistema otvaranja, itd.

DEL RIO (Del Rio) Erkole (oko 1720–1801), istaknuti šahista 18. vijeka, jedan od osnivača italijanske šahovske škole.
Godine 1750. u Modeni je izašla knjiga „O šahovskoj igri. Posmatranja nad praksom anonimnog autora iz Modene“. Ovim „anonimnim autorom“ ispostavio se gradski savetnik Del Rio. Sudeći po analizama i komentarima debija i pozicija završnice sadržanim u ovoj maloj monografiji, on je tada bio jedan od najjačih šahista Evrope. Knjiga je izazvala veliki odjek, jer je predstavljala svojevrsnu himnu kombinatornoj. Za razliku od predložene teorije pješaka Filidora, Del Rio je uzdizao borbu figura, ljepotu žrtvenih napada i matnih kombinacija. Njegove ideje razvijali su drugi modenski autori, Đambatista Loli, koji je u svojoj knjizi (1763) uvrstio drugi deo Del Riovog rada, i Domeniko Lorenco Ponciani u knjizi „Neporecivo najbolja igra, šah“ (1769). Pred nama je jedna od studija Del Rioa.

Bijeli dobija

1. Bf3+ Kg1
2. Bh1! Kxh1
3. Kf1 d5
4. exd5 e4
5. d6 e3
6. d7 e2+
7. Kxe2 Kg1
8. d8Q h1Q
9. Qd4+ Kh2
10. Qh4+ Kg2
11. Qg4+ Kh2
12. Kf2, s neizbježnim matom.

U poslednjim godinama života Del Rio je završio još jedno djelo pod nazivom „Rat figura“, u kojem je sumirao svoje analize kraljevog i daminog gambita, kao i nekoliko završnica. Dugo se smatralo da je rukopis izgubljen. Nedavno ga je u kolekciji Džona Vajta, biblioteke Klivlenda (SAD), pronašao profesor Kristofer Beker, preveo ga na engleski jezik i zajedno s originalnim tekstom objavio u Jorklinu 1984. godine.

DJECA u šahu. Školarac je pobijedio u partiji. U njegovim očima sja radost, sve mu ide lako, želi bolje učiti u školi, pokazati da sve može da radi dobro. Koliko bola donosi poraz, ali sljedeći dan igra sa još većim trudom. A zatim? Zatim će početi da igra na turnirima za prvenstvo škole, opštine, grada. Dugo će se sjećati susreta za šahovskom tablom, odlazaka na turnire za odrasle i druga takmičenja. A ljubav prema šahu zadržaće do kraja života.

Najbolje je početi igrati u djetinjstvu. Tada se pravila i sve tajne igre brže i lakše usvajaju. Osim toga, u ranoj dobi šah najpozitivnije utiče na razvoj. Uključivanje u igru može da se desi u 5-6 godina, naročito ako su roditelji zaljubljenici u šah. Ali nije kasno da se nauče osnove igre ni u 7-10 godina. Često se to dešava u školi. Tamo, u borbama sa vršnjacima, u takmičenjima za prvenstvo škole, u timskim borbama, prave prve poteze budući šampioni i ljubitelji.

Kao što pokazuje iskustvo, šah pomaže u vaspitanju takvih osobina kod djece kao što su koncentracija i istrajnost, voljne karakteristike, logičko mišljenje. U 20. vijeku postalo je očigledno da šah treba da postane jedan od predmeta u školskom obrazovanju. Velemajstor Zigbert Taraš još 1903. godine objavio je članak u kojem je izložio plan za učenje šaha u srednjim školama. Igra šaha, pisao je Taraš, razvija um, uči strpljenju, doprinosi razvoju snalažljivosti i maštovitosti, zadovoljava sve zahtjeve razumske pedagogije.

Na početku 1942. godine, H.R. Kapablanka u svojim „Posljednjim šahovskim predavanjima“ takođe se zalagao za podučavanje djece šahovskim veštinama: „Smatřam da bi šah trebalo uvrstiti u školske programe u svim zemljama. U desetoj godini djeca bi trebalo da počnu sa učenjem šaha prema programu koji bi uzeo u obzir njihov uzrast i talentovanost.“

U drugoj polovini vijeka, problem podučavanja djece školske dobi šahu dobio je konkretne oblike. U nekim zemljama pojavili su se veliki zagovornici uvođenja časova šaha već u nižim razredima. Među njima je bio i poznati sovjetski pedagog V. Suhomlinski (1918–1970), koji je posmatrao blagotvorni uticaj šaha, radeći mnogo godina kao direktor Pavliške srednje škole (Ukrajina). U svojoj knjizi „Srce dajem djeci“ (1969) on priča jedan slučaj: „Šahovska tabla pomogla mi je da otkrijem matematičko razmišljanje Ljube i Pavla. Pre nego što su počeli igrati šah, nisam primjećivao oštrinu i ustrajnost njihovog razmišljanja.“ Njegov zaključak bio je jasan: „Igra šaha treba da uđe u život osnovne škole kao jedan od elemenata intelektualne kulture.“

Provođenje ove ideje u masovnoj školskoj praksi nije jednostavna. Potrebna je temeljna pripremna akcija. Na primer, u Venecueli su krajem 70-ih godina izabrane dvije škole za ovu svrhu: u jednoj je uvedeno predavanje šaha, a u drugoj je sve ostalo po starom. Kada su specijalisti kasnije provjerili i uporedili nivo znanja, opšte kulture i discipline, zaključili su da je u prvoj školi nivo bio znatno viši. Nakon ovog eksperimenta, predavanje novog predmeta uvedeno je u nekoliko škola u Karakasu. Istovremeno, prema specijalnom programu, pripremali su se šahovski pedagozi. A od školske godine 1988/89, časovi šaha počeli su da se održavaju u svim školama u zemlji. Isto je učinjeno i na Islandu, gdje je šah postao deo programa svih državnih škola.

Danas se šah predaje u hiljadama škola gotovo trideset zemalja sveta, uključujući Kanadu, SAD, Švajcarsku, Rusiju, Nemačku, Francusku, Kubu, Meksiko i druge. Prave se specijalizovana učila. Tako je u Švajcarskoj, pod opštim rukovodstvom člana nacionalnog Šahovskog saveza Bita Rügzegera, razvijen i objavljen „Kurs za učenje šaha“, u kojem su uzeti u obzir iskustva svjetske šahovske pedagogije i uspješno su odabrani teorijski i praktični primeri.

Na trenerskom okupljanju dječje šahovske škole V. Smyslova u pionirskom kampu „Orljonok“, blizu Tuapse, 1980. godine. Na krajnjoj lijevoj strani - vođa okupljanja, trener B. Postovski. U centru grupe: u prvom redu - Sergej Tivjakov, u drugom redu - Aleksej Dreev i Griša Serper, koji su danas među najjačim šahistima svijeta

Problem podučavanja šaha u školama u današnjem vremenu ozbiljno proučavaju naučnici i razmatraju se na naučnim konferencijama i simpozijumima. Tako su na međunarodnim konferencijama u Drezdenu 1988. i 1989. godine „Značaj šaha za vaspitanje, nauku i kulturu“ sa učešćem više od 200 stručnjaka iz 23 zemlje, više od polovine od 80 izlaganja i saopštenja bavilo se temom „Šah i škola“. U njima je naglašeno da je školsko obrazovanje šaha odlično sredstvo za intelektualni razvoj djece.

Važan segment šahovskog obrazovanja školske djece su takmičenja. Vrijedno iskustvo u njihovoj organizaciji stečeno je u Hamburgu, gdje su masovna takmičenja počela 50-ih godina, a timska prvenstva učenika – od 1977. godine. Dobre tradicije imaju takmičenja učenika i u Rusiji. Nekoliko decenija organizovana su pod nazivom „Bijeli top“ i „Turniri šahovskih nada“. U njima su svoju sportsku karijeru započeli budući šampioni svijeta Maija Čiburdanidze i Garri Kasparov, velemajstori Andrej Sokolov, Sergej Dolmatov, Artur Jusupov, Valerij Salov i drugi.

Izvanredno takmičenje za mlade talente sa svih kontinenata su svjetska prvenstva za kadete (od fr. cadet - mlađi) do 12, 14 i 16 godina, koja se održavaju svake godine pod pokroviteljstvom FIDE. Mnogi poznati majstori i velemajstori su se istakli na tim takmičenjima.

Shvatajući važnost popularizacije šaha u školama, šampion svijeta Garri Kasparov je 2000. godine organizovao Svjetsko prvenstvo za škole, koje se održalo putem interneta. Na takmičenju je učestvovalo 2000 škola iz 50 zemalja. 

DEŠAPEL (Deschapelles) Aleksandar (1780-1847), najjači francuski šahista početka 19. veka.

Od malih nogu, Aleksandar je sanjao o vojnoj karijeri. Pohađao je vojnu školu iz koje je izašao i Napoleon. Kao mladić, pridružio se aktivnoj vojsci, hrabro je napao austrijsku bateriju i bio ispunjen rupama od metaka. Ljekari su mu spasili život, ali su mu amputirali desnu ruku. Hrabri volonter bio je među prvima koji je nagrađen Ordenom Legije časti.

Sa 18 godina, Aleksandar se upoznao sa šahom i, prema njegovom vlastitom priznanju, za četiri dana je savladao tajne igre. „Za ono što bi se ona izabrala, sve bi išlo s njom u slavu“, kasnije je konstatovao majstor P.Š. Sent-Aman.

Dešapel je odlično računao varijante, a njegovi planovi su se odlikovali odlučnošću i jasnoćom. Kao odan sljedbenik Filidora, smatrao je da su pješaci "duša šahovske partije". Međutim, bez obzira na protivnika, pristajao je da igra sa njima samo uz prednost od barem pješaka i poteza. Tako je Dešapel postupio i 1821. godine na meču-turiru u Sen-Klu (Francuska). U tom meču je pobijedio britanskog šahistu Dž. Kohrena rezultatom 7:0, ali je sa istim rezultatom poražen od svog sunarodnika L. Laburdonea.

Kohron - Dešapel
Sen-Klu, 1821

21...Qh4 22. R:d7 Qf2+ 23. Bg2
R:h3+! 24. K:g3 Qh4#.

Kada je Dešapel shvatio da je njegov učenik premašio učitelja, odlučio je da se povuče iz šaha. Ali briljirao je u drugim igrama: nadmašio je sve u vistu, zaprepastio je majstorstvom upravljanja bilijarskom štapom lijevom rukom.

Pariz je bio oduševljen i njegovim vrtlarstvom, kao i plodovima sa njegovih gredica. Kao general, zaljubio se u uzgajanje ananasa u staklenicima i gajenje fazana... „Bio je jedan od onih ljudi koji se na vašem životnom putu ne sreću dva puta“, napisao je Sent-Aman u oproštajnom nekrologu svom velikom savremeniku i prijatelju A. Dešapelu.

«DILARAM MAT»

U srednjem vijeku jedan od šahovskih zadataka nosio je naziv «Dilaram mat», čije je rješavanje bilo praćeno lijepom legendom. Dilaram je bila žena arapskog vezira, strastvenog ljubitelja šahovske igre. Jednom prilikom, nakon što je izgubio svu svoju imovinu, vezir je stavio opkladu na Dilaram. Partija nije išla u njegovu korist.

„Mat Dilaram“

U ovoj beznadnoj situaciji, kada je bijelim figurama prijetila neizbježna propast, Dilaram, koja je posmatrala borbu, povikala je veziru: „Žrtvuj oba topa (lađe) i spasi me!“ I zaista, u ovoj poziciji, bijeli može da izvede lijepu dobitnu kombinaciju (treba napomenuti da je tada lovac mogao da se pomjera samo na treće polje po dijagonali i mogao je da preskoči preko figure).

1. Rh8+ K:h8 2. Bf5+ Rh2 3. R:h2+ Kg8 4. Rh8+ K:h8 5. g7+ Kg8 6. Nh6#.

DOLMATOV
Sergej Viktorovič Dolmatov (rođen 1959), ruski velemajstor, šampion svijeta za mlade (1978), kandidat za svjetsku titulu. Trener.

Djetinjstvo i mladost Sergeja prošli su u malom sibirskom gradu. Volio je da igra hokej i fudbal. Otac, po profesiji rudarski inženjer, naučio ga je da igra šah. Brzo napredujući na kvalifikacionoj lestvici, Sergej je postao majstor prije nego što je završio školu. Nakon što je upisao Ekonomski fakultet Moskovskog državnog univerziteta, Dolmatov se upoznao sa trenerom M. Dvoreckim i njegovim učenikom A. Jusupovim. Pod njihovim uticajem, Sergej postaje šahovski profesionalac.

„Kada sam se sretao sa Sergejem“, kasnije je pisao Dvorecki, „on je već bio dobar šahista. Privlačio je napadački stil igre, vještinu da se odlično bori. Po igri je podsećao na Borisa Spaskog. Ali Sergeju je očigledno nedostajalo šahovsko obrazovanje.“

Nakon 2 godine zajedničkog rada, Dolmatov je uspješno nastupao na omladinskim prvenstvima, osvojivši drugo mjesto na Evropskom prvenstvu (1977/78) i prvo mjesto na Svetskom prvenstvu (1978). „Trener mi je prije svega pomogao da organizujem šahovsko razmišljanje. Jer šah je ogroman. Možeš da ga obuhvatiš samo ako imaš utemeljen sistem stavova i principa. Dvorecki je imao takav sistem. Uspio sam da ga savladam.“

Međutim, brzi uspjesi Sergeja doveli su do toga da je previše dogmatizovao usvojene „principa i pravila“, smrznuo je svoju igru. U turnirskim tabelama sve češće su se pojavili izjednačeni rezultati (remiji). Savladati kreativnu krizu i ponovo vjerovati u sebe pomogao mu je naporan rad: Dolmatov je počeo da vodi dnevnik, pažljivo analizira svaki dan, poboljšavajući pripremu za takmičenja. Krajem 1980-ih, Sergej je pozvan u tim G. Kasparova. Njihova saradnja bila je obostrano korisna. Godine 1988, Dolmatov je sigurno pobijedio na kvalifikacionom turniru za Svjetski kup u Moskvi, a dvije godine kasnije pobijedio je u Hastingsu i odlično nastupio na međuzonskom turniru u Manili, prvi put stekavši pravo da učestvuje na turnirima kandidata za svjetskog šampiona.

„Smijeh Mefistofela“ nazvao je velemajstor S. Makaričev rezultate žrijeba ciklusa kandidata (1990), jer je već u osmini finala došlo do susreta najboljih prijatelja: Dolmatova i Jusupova iz Rusije, Šorta i Spilmana iz Engleske! Beskompromisni meč u Vajk-an-Zeeu (1991) završio je pobjedom Jusupova sa prednošću od jednog poena, i to tek u dodatnim partijama (5,5:6,5). „Sve je moglo biti obrnuto“, priznao je pobjednik.

Dolmatov – Larsen
Amsterdam, 1980

1.e4 c6 2.d4 d5 3.exd5 cxd5 4.c4 Nf6 5.Nc3 e6 6.Nf3 Bb4 7.Bd3 dxc4 8.Bxc4 0–0 9.0–0 a6 10.a3 Be7 11.Ba2 b5 12.d5 exd5 13.Nxd5 Bb7 14.Nxe7+ Qxe7 15.Bg5 Nbd7 16.Re1 Qc5 17.Be3 Qf5 18.Nh4 Qe4 19.Bg5 Qc6 20.Rc1 Qb6 21.Be3 Qd8 22.Nf5 Be4 23.Nd6 Bg6 24.Qd4 Qb8 25.f4 Rd8 26.f5 Bh5 27.h3 Nb6 28.Qxb6 Qxb6 29.Bxb6 Rxd6 30.Be3 1–0

Na kraju 1990-ih, Dolmatov je postao trener V. Krnjikova.

DONNER Johannes Hendrikus (Jan Hein) (1927–1988),holandski velemajstor, trostruki šampion zemlje, pobjednik mnogih prestižnih međunarodnih turnira, pisac i novinar.

Johannes je naučio da igra šah sa 14 godina. Čak se dobro sjećao tog dana – 22. augusta 1941. godine, kada je bio kod prijatelja iz škole. Kada se vratio kući, saznao je da je njegov otac, poznati pravnik, poslat u Njemačku kao neprijatelj Rajha. Ubrzo je umrla njegova majka, i Donneru je bilo rano da postane samostalan. Šah je bio njegov izlaz od teškoća stvarnog života, a mladalačko zanimanje polako se pretvorilo u profesiju.

Godine 1950. Donner je pobijedio na međunarodnom turniru u Beverwijku i debitovao u sastavu nacionalnog tima na Svjetskoj olimpijadi u Dubrovniku. Iste godine bacio je rukavicu samom Maksu Eveu. U malom meču od četiri partije, koji je odigran u Hagu, Donner je pobijedio.

„Ko bi mogao da pomisli da će Donner ostvariti devet pobjeda!” – iznenadio se Petrosjan.

Neujednačeni nastupi Donnera objašnjavali su se njegovim karakterom i promjenama u raspoloženju. Međutim, čak i u nepovoljnim periodima, mogao je da se sabere i nanese „smrtonosni udarac“ jednom od velikih majstora. Na olimpijadi u Varni (1962), R. Fišer je pretrpio poraz od holandskog velemajstora, a na turniru u Amsterdamu (1973) – B. Spaski.

Spaski - Donner
Amsterdam, 1973

14…hxg5 15.Qxh8 fxe6 16.fxe6 Nc5 17.Qh3 g4 18.Qg3 Qe7 19.b4 Nxd3+ 20.Qxd3 Qxe6 21.a4 bxa4 22.Nd5 Kb8 23.Kb2 Nxd5 24.exd5 Qd7 25.c4 Be7 26.Ka3 Rf8 27.Rf1 Rxf1 28.Rxf1! Bf6 29.Rb1 Bc8 30.b5 axb5 31.Rxb5+ Kc7 32.Qd2 Kd8 33.Rb6 Qc7 34.Rc6 Qb8 35.Qa5+ Ke7 0–1

„Donnera je uvijek odlikovala nevjerovatna posebnost“, pisao je holandski novinar M. Vetter u članku za časopis „Šahovi u SSSR-u“ (br. 6, 1988). „U šahu, literaturi, svakodnevnim poslovima. Potpuno oslobođena i, pritom, od samog početka zdrava priroda. Rijetka nezavisnost i paradoksalnost u razmišljanju. Masivni bradonja, sporo i nespretno – ali ponašanje, ali dostojanstvo...“

Godine 1982. desila se tragedija – Donner je pretrpio moždani udar, nakon kojeg nije mogao da se pomjera, govori, čita ili piše. Za takvu kreativnu prirodu kao što je Donner, gubitak sposobnosti da razmišlja bio je gore od smrti. Dvije godine napornog rada, i naučio je da kuca na mašini samo jednim prstom. Od augusta 1985. godine, svake subote su se pojavljivali njegovi članci u jednom od novina. U Holandiji su ih zvali „dijamanti“.

U članku „Dijagnoza“ Donner je pisao o svom stanju, kada je saznao nemilosrdnu presudu ljekara i ležao nepokretan u krevetu:
„Dugo sam ležao, pogružen u razmišljanje. Dok nisam potpuno ovladao sobom. Ne, neću dozvoliti da me operišu. Završit ću svoj zadatak do kraja. Ostaću onakav kakav mi je suđeno da budem.“ Svi njegovi radovi i eseji ušli su u dvije knjige „Loše vijesti za sve“ i „Napisano posle moje smrti“. Za posljednju knjigu, Donner je dobio najvišu književnu nagradu u Holandiji.

DREEV Aleksej Sergejevič (rođen 1969), ruski velemajstor, šampion svijeta među omladinom do 16 godina (1983. i 1984.). Pretendent na svjetsku šahovsku krunu.

Sa 6 godina, Alekseja je naučio da igra šah njegov otac. Kada je imao 11 godina, upoznao je poznatog moskovskog trenera M. Dvoreckog, koji je odlučio da trenira talentovanog školarca. Već sa 13 godina, Dreev je postao šampion Rusije među omladinom, a zatim je dvije godine uzastopno osvajao svjetske šampionate među kadetima. Godine 1984. pobijedio je na ovom takmičenju u Francuskoj tri buduća velemajstora - V. Ananda, V. Ivančuka i J. Piketa.

„Nesrazmjerno mudar i hladnokrvniji od svojih godina, fizički snažan, ima širok kreativni dijapazon“, pisao je o Dreevu velemajstor A. Suetin. „Njegova igra je racionalna, on je pobornik pozicionih metoda borbe, mada nikako ne izbjegava komplikacije.“

Sam Dreev je nekoliko godina kasnije svoj stil opisao jednom riječju – „univerzalni“.

Godine 1989. Dreev je postao šampion Evrope među omladinom i pobijedio na kvalifikacionom turniru za Svjetski kup, gdje je za partiju sa međunarodnim velemajstorom Zurabom Azmaiparašvili dobio specijalnu nagradu „Za napad u stilu šahovskih husara“.

Dreev - Azmaiparašvili
Moskva, 1989.

17.f5! Qd6 18.fxg6 hxg6 19.Rdg1! exd4 20.Nf5! Qe5 21.Nxg7 Ne3 22.Bxe3 dxe3 23.Qd3 Kxg7 24.Bxf7! Qh5 25.Rxg6+ (crni predaje zbog mata u četiri poteza 25…K:f7 26.Rf1+ Ke8 27.Rf8+ K:f8 28.Qd8+ Kf7 29.Qg8#) 1–0

Iz prvog pokušaja, Dreev je prešao „prag“ zonskih i međuzonskih turnira, a 1990. je prvi put učestvovao u ciklusu kvalifikacija za prvenstvo svijeta, gdje je izgubio od V. Ananda.

Od 1992. Dreev je član reprezentacije Rusije, trostruki šampion Svjetskih olimpijada (1992-1998). Igrajući za nacionalni tim zajedno sa Kasparovim, prošao je težak put do pobjede na tri olimpijade. Od mladih dana Dreev je stekao reputaciju majstora „tempo igre“, a 1993. godine osvojio je tradicionalnu nagradu lista „Večernja Moskva“ za pobjedu u prvenstvu Moskve u brzopoteznom šahu – samovar. A sredinom 90-ih godina postao je stalni učesnik „Grand Prix“-a u brzopoteznom šahu.

Među najboljim turnirskim uspjesima A. Dreeva su pobjede u Bilu (1995, 1. mjesto), Vajk-an-Zee (1995, 1. mjesto, 1996, 1-3. mjesto). Izgubio je samo jednu partiju (od J. Seiravana, u Holandiji) i ostvario 15 pobjeda!

U januaru 2002. godine, A. Dreev sa rejtingom 2683 bio je među dvadeset najboljih šahista svijeta.

DURAS Oldřich (1892–1957), češki velemajstor, pretendent na svjetsku šahovsku krunu početkom 20. vijeka.

Još u mladosti, Duras je uspješno igrao šah u Pragu, često završavajući partije interesantnim kombinacijama sa žrtvama figura i efektnim mat završnicama. Ubrzo su uslijedili i međunarodni uspjesi. Godine 1905. podijelio je 1-2. mjesto sa Rubinštajnom u Barmenu i dobio titulu majstora, a naredne godine osvojio je 2. mjesto na velikom turniru u Nirnbergu, ispred Čigorina, Šlehtera, Vidmara, Tarrascha i drugih poznatih velemajstora. Ubrzo su blistavi rezultati na turnirima u Beču i Pragu (1908), gdje je podijelio prvo mjesto sa Marocijem i Šlehterom, na turniru u Sankt Peterburgu u čast Čigorina (1909), gdje je bio drugi iza Laskera i Rubinštajna, kao i u Breslauu (1912, 1-2. mjesto sa Rubinštajnom) podigli Durasa među najjače šahiste svijeta, sposobne da se bore za titulu svjetskog šampiona. Njegove partije su često završavale spektakularnim kombinacijama u završnici.

Marshall - Duras
Beč, 1908.

29…c3!! 30.Rxd3 exd3 31.Ne4 d2! 32.Nxf6+ Kf8 33.Ne4 Bf5 34.Qa3+ Kg8! 35.Nf6+ Kh8! 0–1

Nakon Prvog svjetskog rata, Duras nije učestvovao u turnirima, ali je nastavio s šahovsko-literarnom djelatnošću, uređujući šahovsku rubriku u novinama „Češke slovo“, i bavio se šahovskom kompozicijom, gdje je nastavio najbolje tradicije češke škole u šahovskim zadacima i bio osnivač češke studije.

Prikazana studija, objavljena 1933. godine, izvanredno je poznata po borbi lovaca.

Bijeli igra i dobija:

1. g7 Bd5
2. a7 Be6+
3. Bf5! f2
   (na 3... Bxf5+ - 4. Kg3!)
4. Kg2 Bd5+
5. Be4! Bc4
6. Bd3 Bd5+
   (Ako 6... Bxd3, onda 7. K:f2)
7. Kf1 Kb7
8. Be4!, i bijeli dobija.

DÜBOIS (Dubois) Serafino (1817-1899), "posljednji Mohikanac" italijanske šahovske škole.
Njegovo ime povezano je s razvojem kombinacionih principa italijanske šahovske škole, koje nije samo objašnjavao u teorijskim monografijama kao što su to radili modenski majstori Rio, Lolli i Poncianni u 18. vijeku, već ih je i praktično testirao u susretima s mnogim poznatim šahistima.

Dübois je bio učesnik drugog međunarodnog šahovskog turnira u istoriji (London, 1862), gdje je osvojio 5. nagradu, kao i nekoliko mečeva: protiv francuskog šampiona A. de Riviera (1855, +22, -8, =3), s poznatim njemačkim majstorom L. Paulsenom (1862, +2, -2, =0) i s budućim svjetskim šampionom V. Štajnicom (1862, +3, -5, =1). Pri tome je italijanski majstor pokazao da je sposoban da uspješno vodi partije u romantičnom duhu i s izuzetnim predstavnicima pozicionog stila (Paulsen), kao i s onima koji su preferirali kombinacioni stil (Andersen, a u to vrijeme i Štajnic).

Štajnic - Dübua
London, 1862

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.b4 Bb6 5.b5 Na5 6.Nxe5 Nh6 7.d4 d6 8.Bxh6 dxe5 9.Bxg7 Qg5 10.Bxh8 Nxc4 11.0–0 Bg4 12.Bf6 Qg6 13.Qd3 Qxf6 14.Qxc4 0–0–0 15.dxe5 Qxe5 16.Na3 Be6 17.Qe2 Qc3 18.Qf3 Qxf3 19.gxf3 Bc5 20.Nb1 Bh3 0–1

Jaki majstor, koji je branio principe italijanske šahovske škole, mnogo je učinio za razvoj nacionalne šahovske organizacije. To se izrazilo u pojavi prvog šahovskog časopisa u zemlji „Rivista degli Scacchi“ u Rimu, čiji je urednik bio S. Dübua, u organizovanju šahovskih takmičenja i, na kraju, u osnivanju Italijanske šahovske federacije (1898), nedugo prije smrti majstora.

ŽENE u šahu
Ponekad se može čuti aforizam da sve lijepo na Zemlji dugujemo ženama. S tim se ne može ne složiti. Čak je i nastanak naizgled isključivo muške igre, koja simbolizuje vojnu bitku — šaha — prema predanju o indijskim carevićima Gavi i Talhandu, povezan sa ženom. Ženskoj polovini, vjerovatno, prija i saznanje da šahisti za zaštitnicu igre nisu izabrali boga rata Marsa, već prelijepu šumsku nimfu Kaissu. Konačno, zanimljivo je i to da je još u prvim vijekovima postojanja igre legendarni ep mnogih naroda opjevao snagu šahistkinja, prikazujući njihovu nadmoć u okršajima s muškarcima.

Međutim, istorija je sačuvala malo ženskih imena povezanih sa šahom, jer je tokom mnogih vjekova položaj žene u porodici i društvu ostavljao veoma malo slobodnog vremena za igru, a još manje za ozbiljno bavljenje šahom. Čak su i iz 19. vijeka poznata tek pojedinačna imena predstavnica ljepšeg pola koje su se bavile ovom igrom. Prvi ženski međunarodni turnir održan je tek 1897. godine u Londonu. Trideset godina kasnije (opet u prijestonici Engleske), pod okriljem FIDE, održano je Svjetsko prvenstvo za žene (1927). Pobjedu je na njemu odnijela dvadesetjednogodišnja Vera Menčik. Sve do njene pogibije 1944. godine nije imala ravne protivnice. Njena aura, kao fenomena 20–30-ih godina, bila je izuzetno blistava, a njena stvaralačka dostignuća poticala su razvoj ženskog šahovskog pokreta.

Presudan faktor za napredak ženskog šaha bio je porast popularnosti same igre i podizanje opšteg nivoa šahovske kulture. Godine 1950. svjetska prvakinja postala je majstor iz Lenjingrada, Ljudmila Rudenko. Od tada su sovjetske šahistkinje više od četiri decenije držale ličnu titulu svjetske prvakinje. Nakon nje šahovske kraljice postajale su Olga Rubcova, Jelizaveta Bikova, Nona Gaprindašvili i Maja Čiburdanidze. Među kandidatkinjama za svjetsku krunu bile su i takve izvanredne šahistkinje kao što su Ala Kušnir, Nana Aleksandrija, Nana Ioseliani, Irina Levitina, Marta Litinska, Jelena Ahmilovska i druge.

Visoke rezultate sovjetske šahistkinje postizale su i na evropskim prvenstvima i svjetskim olimpijadama, koje se održavaju od 1957. godine. Izuzetne šahistkinje pojavile su se i u drugim zemljama. Među najvećim šahistkinjama poslijeratnog perioda bile su dugogodišnja prvakinja Francuske Šode de Silan, jugoslovenska šahistkinja velemajstor Milunka Lazarević, kao i talentovane mađarske šahistkinje Jože Langoš, Žužа Vereci i druge.

U ženskom šahovskom klubu, Stokholm 1912.

Tokom 70-ih i 80-ih godina nivo igre vodećih šahistkinja znatno je porastao. One su ne samo savladale dostignuća savremene teorije otvaranja, već su počele bolje igrati završnice, njihovo kombinaciono razmišljanje postalo je oštrije, a nivo pripremljenosti za takmičenja znatno se podigao. FIDE je odlučila da najistaknutijim šahistkinjama dodjeljuje titulu međunarodnog velemajstora za žene. Ipak, još početkom vijeka kod njih se pojavila težnja — iz potrebe za samopotvrđivanjem i emancipacijom — da svoje sposobnosti i talenat pokažu i u duelima s muškarcima.

Vera Menčik prva je pokazala mogućnost takvog takmičenja. Još veći uspjeh na muškim turnirima postigla je Nona Gaprindašvili, kojoj je 1978. godine dodijeljena titula muškog međunarodnog velemajstora. Dostojnim protivnicama muških majstora i velemajstora pokazale su se i Maja Čiburdanidze, švedska šahistkinja Pia Kramling i, napokon, sestre Žuža i Judit Polgar. Sve one su takođe stekle titulu muškog velemajstora. Put učešća na muškim turnirima izabrala je i svjetska prvakinja iz Kine, Sie Đun.

Visoko mjesto na ženskoj rejting-listi FIDE do januara 2001. godine, osim već pomenutih šahistkinja, zauzele su i predstavnice Rusije: Alisa Galjamova, Jekaterina Kovaljevska, Svetlana Matvejeva, Jevgenija Ovod, Aleksandra Kostenjuk; Gruzije — Nana Ioseliani, Maja Lominišvili, Nino Hurcidze, Ketevan Arahamija-Grant; Mađarske — Sofija Polgar i Ildiko Madl; Bugarske — Antoaneta Stefanova; Vijetnama — Hoang Thong Trang; Engleske — Harijet Hant; Moldavije — Elmira Skripčenko-Lotje; Ukrajine — Natalija Žukova; Jugoslavije — Alisa Marić, Svetlana Prudnikova, Natalija Bojković, Irina Čeluškina; Poljske — Monika Sočko-Bobrovska i Iveta Radzijevič; Holandije — Pen Džaoćin; SAD — Irina Kruš; Jermenije — Elina Danijelijan i druge.

Posebno su impresivni uspjesi kineskih šahistkinja u posljednjoj deceniji 20. vijeka. Na listi 50 vodećih šahistkinja svijeta po rejtingu našlo se čak deset (!) Kineskinja. U prvih deset, pored Sie Đun, ušle su i Žu Čen (4. mjesto; 2001. godine postala je svjetska prvakinja, pobijedivši na prvenstvu svijeta FIDE po nokaut-sistemu), Sju Juhua (7. mjesto; usput, ona je 2000. godine osvojila Ženski svjetski kup), Van Pin (6. mjesto) i Cin Kanjin (10. mjesto).

Učesnice muškog međunarodnog turnira — velemajstori Antoaneta Stefanova (lijevo) i Sofija Polgar, Beč, 1996.

I još jedna zanimljiva pojava iz 80–90-ih godina. Sve češće se organizuju takmičenja najboljih šahistkinja s muškarcima — i s mladim talentima (Brisel, 1987), i s veteranskim šahistima („lejdi – seniori“, 1992–2001), na kojima se otkrivaju stvarna snaga i perspektive razvoja ženskog šahovskog pokreta.

Ova takmičenja — a naročito meč koji je Judit Polgar dobila protiv bivšeg svjetskog šampiona Borisa Spaskog (Budimpešta, 1993) — pokazala su da treba odustati od podjele šaha na mušku i žensku igru. Postoji jača i slabija igra — i ništa više od toga.

Sve to, doduše, ne znači da u bliskoj ili daljoj budućnosti neće biti potrebna ženska takmičenja i mečevi za svjetsko prvenstvo, niti da će se žene ravnopravno s muškarcima boriti za krunu šampiona planete. Naravno, ne postoje ženski šah, kao što ne postoje ženska matematika ili ženska muzika. Ali šah nije samo nauka i umjetnost, u kojima žena sasvim ravnopravno može da se takmiči s muškarcem u stvaranju remek-djela. Šah je i sport — i to izuzetno težak sport, koji zahtijeva ogromna psihofizička naprezanja.

Drugim riječima, postoji mnogo razloga zbog kojih će, uprkos stalnom rastu nivoa igre (što sjajno ilustruju najnovija takmičenja žena protiv muškaraca), kao i u drugim sportovima, u šahu ostati podjela na ženska i muška takmičenja. Pri tome će prva, u istoj mjeri kao i druga, doprinositi jačanju kulturno-vaspitne uloge šaha u društvu.

ŽRTVA, jedan od elemenata kombinacije, s kojim je u ogromnoj mjeri povezano shvatanje ljepote u šahovskoj partiji. Cilj žrtve jeste da se poremeti koordinacija snaga u taboru protivnika, njegova odbrana na odlučujućem dijelu bojišta, a istovremeno da se postigne maksimalna usklađenost vlastitih snaga.

Varijacija žrtava ima izuzetno mnogo. Ipak, žrtve se mogu klasifikovati i po veličini i po sadržaju. Prvi takav pokušaj učinio je austrijski velemajstor Rudolf Špilman u knjizi „Pravilno žrtvovati“ (Lajpcig, 1932). On je predložio da se žrtve podijele u dvije klase — prividne i stvarne. Prve od njih, zahvaljujući precizno proračunatim varijantama (nazivaju se i forsirane žrtve), ubrzo bivaju nagrađene materijalnim dobitkom, poboljšanjem pozicije ili proglašenjem mata protivniku. Druge se sprovode polazeći od opštih razmatranja u procjeni dinamike nastale pozicije i predviđanja povoljnih promjena u budućnosti. U savremenoj literaturi takve žrtve se nazivaju intuitivne ili pozicione.

Prema svojim zadacima, one se mogu podijeliti u nekoliko grupa. Među njima je Špilman, na primjer, izdvajao razvojne žrtve, odnosno one koje doprinose brzom razvoju vlastitih snaga, ili kočeće, koje onemogućavaju protivniku da učini isto. Druga grupa žrtava usmjerena je neposredno protiv kralja. One mogu spriječiti rokadu, a kada je ona već izvršena — ogoliti kraljevu poziciju ili ga, konačno, izvući u centar table, gdje će biti izložen snažnom napadu. Pomoću drugih žrtava mogu se zauzeti jaki punktovi, otvorene linije i dijagonale, ili se snage protivnika mogu odvući sa odlučujućeg dijela bojišta itd.

Evo dva primjera: jedan od njih sjajno ilustruje karakter borbe pri forsiranim žrtvama, a drugi — pri originalnoj po zamisli i dalekovidnoj žrtvi, koja ne podliježe konkretnom proračunu.

Tejhman – Šlehter
Karlsbad, 1911.

19.Bxf7+! Kxf7 20.Ng5+ Kg8 21.Qh5 Nxf5 22.Qxh7+ Kf8 23.Qxf5+ Kg8 24.Qg6 Qd7 25.Re3 1–0

---

Bronštajn – Keres
Geteborg, 1955.

14.Bxh6! gxh6 15.Qd2 Nh7 16.Qxh6 f5 17.Nxf5 Rxf5 18.Bxf5 Nf8 19.Rad1 Bg5 20.Qh5 Qf6 21.Nd6 Bc6 22.Qg4 Kh8 23.Be4 Bh6 24.Bxc6 dxc6 25.Qxc4 Nc5 26.b4 Nce6 27.Qxc6 Rb8 28.Ne4 Qg6 29.Rd6 Bg7 30.f4 Qg4 31.h3 Qe2 32.Ng3 Qe3+ 33.Kh2 Nd4 34.Qd5 Re8 35.Nh5 Ne2 36.Nxg7 Qg3+ 37.Kh1 Nxf4 38.Qf3 Ne2 39.Rh6+ 1–0

Partija je proglašena najljepšom na međuzonskom turniru u Švedskoj.

Žrtva nije slučajna pojava u šahovskoj borbi, koju bi bilo moguće objasniti samo bljeskom uma ili iznenadnim naletom genija. Ona je zakonita karika u lancu svih događaja na šahovskoj tabli. Logika igre, duboka procjena pozicije, dalekosežan proračun varijanti i, konačno, intuicija oblikovana dugogodišnjom šahovskom praksom, navode šahistu na ideju o žrtvi. Ako pak on takvu mogućnost propusti, situacija na tabli se ponekad naglo mijenja i prednost može preći na protivnika. Zato jedan od duhovitih aforizama velemajstora S. Tartakovera glasi: „Žrtvuj — da ne bi postao žrtva!“

„ŽIVE ŠAHOVSKE PARTIJE“
Tako se naziva prikaz šahovske partije koji se izvodi živim figurama na otvorenim trgovima, stadionima ili na pozorišnoj sceni. Prvi takvi spektakli organizovani su još u srednjem vijeku. Živopisno opisivanje „živih šahova“ dato je u romanu Fransoa Rablea „Gargantua i Pantagruel“ (1564, poglavlja XXIV i XXV pete knjige). Evo dva odlomka.

„U dvoranu su ušle trideset dvije mlade dame. Šesnaest od njih bilo je u kostimima od zlatnog platna. Ispred njih su prošli: osam mladih nimfi, koje su bile vjerna slika pratnje boginje Dijane, zatim kralj, kraljica, dva stražarska oficira, dva viteza i dva strijelca. U istom poretku ušlo je i drugih šesnaest, odjevenih u srebrno platno…
Nimfa koja je stajala ispred kraljice okrenula se ulijevo prema kralju, kao da od njega traži dozvolu za napad, i poklonila se čitavoj svojoj strani. Zatim je skromno zakoračila dva polja naprijed i napravila naklon suprotnoj strani, koju je napadala…“

Od tradicionalnih prikaza živog šaha najveću slavu stekle su scenske izvedbe u Marostiki (sjeverna Italija) i u „šahovskom selu“ Štrebeku (Njemačka), gdje se predstave izvode već više od 300 godina.

Tradicionalna predstava živog šaha u Marostiki. Italija, 1972.

Za Marostiku je vezana legenda o događajima iz 1554. godine, kada su se na trgu ispred zamka dva mlada viteza u šahovskoj borbi nadmetala za ruku ćerke lokalnog vladara. Četiri vijeka kasnije (1954) predstave su obnovljene na istom trgu i od tada se održavaju svake druge godine uz učešće stanovnika grada.

Poznat je i niz drugih zanimljivih predstava „živog šaha“ u dalekoj i bližoj prošlosti. Evo nekih od njih.

Partija živog šaha u Briselu, 1988.

Za vrijeme vladavine Katarine II, 1796. godine, u ljetnikovcu grofa Stroganova, povodom dolaska švedskog kralja Gustava IV u Sankt Peterburg, odigrana je prva u Rusiji partija „živog  šaha“.

U aprilu 1879. godine u Njujorku, u zgradi Muzičke akademije, u predstavi koju je organizovao Menhetnski šahovski klub, Mefistofel je igrao šah s princom — za njegovu dušu… Na pozornici su konjanici bili naoružani dugim kopljima, što im je davalo izgled vitezova iz vremena Henrika IV. Pješadiju je predstavljalo šesnaest mladih djevojaka u plavim i crvenim kostimima Amazonki, sa zlatnim i srebrnim šljemovima na glavama. Kraljevi su bili odjeveni u kostime Karla Velikog, a njihova odjeća blistala je dragim kamenjem. Glave kraljica krasile su dijamantske dijademe.

Godine 1891. u prijestonici Irske, Dablinu, osnovan je „Klub šahovske igre živim figurama“, koji je ispunjavao narudžbe gradskih vlasti i privatnih lica željnih da organizuju predstave tokom javnih praznika ili porodičnih svečanosti. Jedan od članova kluba, Kosgrejv, čak je objavio i knjigu posvećenu ovoj igri.

Tokom zonskog turnira FIDE u Bad Pirmontu (1951, Njemačka) i prilikom otvaranja 18. Šahovske olimpijade u Luganu (1968), glumci su inscenirali „besmrtnu partiju“ Andersen – Kizericki. U prvom slučaju to se poklopilo sa njenim stogodišnjim jubilejom.

U 20. vijeku u nekoliko zemalja počeli su se organizovati prikazi „živog šaha“ sa učešćem poznatih šahista, na primjer: G. N. Pilsberi u Londonu (1902), H. R. Kapablanka u Berlinu (1930), Los Anđelesu (1933) i Marghiti (1935/36), M. Talj u Rigi (1962) i Lenjingradu (1964), M. Botvinnik i V. Smislov u Moskvi i Kijevu (1962. i 1963), Petrosjan i Bronštajn u Tbilisiju i Kutaisiju (1964). Novina u inscenacijama „živih šahova“ bilo je komponovanje i izvođenje muzičkih baleta na pozorišnoj sceni ili u obliku plesova na ledu.

Žu Čen (rođena 1975), kineska šahistkinja velemajstor, osvajačica FIDE Svjetskog prvenstva za žene po nokaut-sistemu 2001. godine.

Već u mladim godinama Žu Čen je pokazala izuzetne sposobnosti za šah. Nakon uspješnog nastupa u sastavu kineske reprezentacije na Svjetskoj olimpijadi u Moskvi 1994, kako je nedavno priznala, „odlučila je ozbiljno da se posveti šahu“. Ubrzo je zauzela drugo mjesto u ženskom šahu Kine, odmah iza svjetske prvakinje Se Cjun, a u FIDE rejting-listi već 2000. godine čvrsto se smjestila među deset najboljih šahistkinja svijeta. Njen Elo rejting 1. januara 2002. iznosio je 2505.

Posebno veliki uspjesi Žu Čen postigla je 2001. godine. Na posljednjem turniru “Žene protiv seniora” („Lady – Senior“) u Amsterdamu, pobijedila je obe partije protiv M. Tajmanova i remizirala mini-mečeve sa L. Portišom, V. Hortom, V. Korčnojem i V. Smislovim. Sa 6 poena bila je prva među ženama, a samo pola poena manje imala je od pobjednika među muškarcima, L. Portiša.

Najimpresivnija je bila Žu Čenova pobjeda na FIDE Svjetskom prvenstvu krajem godine u Moskvi. Redom je pobijedila S. Petrenko (Moldavija), A. Marić (Jugoslavija), N. Hurcidze (Gruzija), bivšu svjetsku prvakinju M. Čiburdanidze, i konačno u finalu Kostenjuk (Rusija). Posljednji meč bio je izuzetno napet, a Žu Čen je pobjedu izvojevala ukupnim rezultatom 5:3, tek u tajbrejku, i postala druga nakon Se Cjun predstavnica Kine koja je popela šahovski Olimp.

Dalek proračun, težnja ka oštroj igri, neočekivanost i sjaj taktičkih udaraca – sve su to karakteristike kreativnog stila Žu Čen. Sledeću partiju, prvu brzu u finalu, ona je nazvala najboljom od svih koje je odigrala na šampionatu.

Žu Čen – Kostenjuk
Moskva, 2001

 1.d4 d5 2.c4 e6 3.Nf3 c6 4.e3 Nf6 5.Bd3 Nbd7 6.0–0 dxc4 7.Bxc4 b5 8.Bd3 a6 9.a4 b4 10.e4 c5 11.Nbd2 cxd4 12.e5 Nd5 13.Ne4 Qc7 14.Bb1 Nxe5 15.Nxd4 Be7 16.Re1 Bb7 17.Qh5 Ng6 18.Ng5 Bxg5 19.Bxg6 0–0–0 20.Bxf7 Bf6 21.Nxe6 Qe7 22.Bd2 g6 23.Nxd8 Qxd8 24.Qg4+ Kb8 25.Bxb4 Nxb4 26.Qxb4 Qd7 27.Bc4 Qc6 28.Bf1 Bd8 29.Rac1 Qf6 30.Qc3 Qf8 31.Qe5+ Ka8 32.b4 Bb6 33.Rc2 Qd8 34.a5 Ba7 35.Rd2 Qc8 36.Rc1 Qf8 37.b5 Bb8 38.Qc3 Qh6 39.g3 Rc8 40.Qxc8 Bxc8 41.Rxc8 Kb7 42.Rdd8 1–0

ŠAHOVSKI ČASOPISI (ЖУРНАЛЫ шахматные)
Još u prvoj polovini 19. vijeka, u nekoliko evropskih zemalja gdje je bio u porastu šahovski život – nastajali su šahovski klubovi i organizovana velika takmičenja – pojavila se potreba za specijalizovanim periodičnim štampanim medijima. Pioniri šahovskog novinarstva bili su Francuska, Engleska, Njemačka, Rusija i SAD.

Francuska. „Život je poput šahovske partije“. Ove riječi španskog pisca Miguela de Servantesa bile su istaknute na naslovnoj strani prvog šahovskog časopisa na svijetu, Palamed, koji je izlazio od 1836. godine u Parizu i nazvan je po mitskom grčkom heroju. Urednik časopisa do 1839. godine bio je jedan od najjačih šahista Evrope, Laburdone, a nakon njegove smrti – Sent-Aman (1842-47). Sadržaj časopisa u velikoj mjeri je oblikovao izgled kasnije francuske i svjetske šahovske štampe: objavljivane su prije svega partije i zadaci, kao i teoretski članci, istorijski dokumenti, eseji, umjetnička djela, dopisi iz prestonica različitih zemalja. U istom duhu bili su i naredni francuski časopisi: Regans i Nuvell Regans (sa prekidima 1849-64), Strateži (1867-1940). Od 1946. godine tokom deset godina izlazio je časopis Échiquier de Paris, a od 1959. godine časopis Europe Échecs u lijepom kolornom izdanju (na početku 2000-ih glavni urednik bio je Bošar Kvatli).

Engleska. Petnaest godina (1841-1856) izlazio je časopis Chess Player’s Chronicle koji je uređivao Hovard Staunton. Izlazio je sa prekidima i u periodu 1859-1902. Među drugim značajnijim izdanjima bili su Chess Player Magazine (1863-1867) i Chess Monthly (1879-1896). Više od 100 godina izlazi British Chess Magazine (osnovan 1891), a od 1991. godine pod uredništvom velemajstora Mjureja Čandlera.

Njemačka. Prvi šahovski časopis u Njemačkoj, Schachzeitung, osnovao je 1846. godine u Berlinu Ludvig Bledov. Izlazio je i pod nazivom Deutsche Schachzeitung. Njegovi urednici tokom godina bili su poznati šahisti – Andersen, Cukertor, Dufern, Lange, Bardeleben, Taraš i drugi. Časopis Deutsches Wochenblatt izlazio je 40 godina (1885-1925). Od 1946. godine izlazi berlinski časopis Schach, koji trenutno uređuje velemajstor Raj Tišbirek. Popularan u različitim dijelovima Njemačke i drugim njemačkim govornim područjima Evrope je šahovski časopis velikog formata Rokade Europa, koji izdaje Karsten Koler u Zomerdu.

Rusija. Ruska šahovska štampa ima bogatu istoriju. Prvi časopis, Šahovski listok, izlazio je u Sankt Peterburgu 1859-63 pod uredništvom V. Mihajlova. Kasnije (1876-81) pod istim imenom izdavao ga je M. Čigorin. Na prelazu iz 19. u 20. vijek, kao jedan od najvećih šahovskih centara isticala se Moskva, gdje su se pojavljivali najbolji periodični časopisi – Šahovsko obozrenije (1891-1910) i Šahovski vestnik (1913-1916). U sovjetskom periodu izlazilo je nekoliko časopisa u Lenjingradu i Moskvi. Najznačajniji među njima bili su Šahovski listok (1922-1931) i Šah u SSSR (od 1992. godine – Šahovski vestnik, a 1997-1999 – Šah u Rusiji). U Moskvi je od 1924. godine izlazio časopis 64, a od 1980. godine 64 – Šahovsko obozrenije, čiji je od 1992. urednik i izdavač A. Rošalj. Od 1935-1941. izlazila je i novina 64, a kasnije kao nedeljno izdanje u dodatku uz list Sovjetski sport. Od januara 1997. izlazi časopis Šahovski Peterburg (direktor B. Hropov, urednik A. Kentler). Od aprila 2002. izlazi u Moskvi sve-ruska novina Šahovska nedelja (urednik V. Barski).

SAD. Šahovski časopisi pojavili su se u zemlji još sredinom 19. vijeka – American Chess Magazine (1846-47) i Chess Monthly (1857-1861). Na prelazu iz 19. u 20. vijek izlazili su časopisi koje su uređivali svjetski šampioni: International Chess Magazine (V. Štajnic, 1885-1891) i Lasker’s Chess Magazine (Emanuel Lasker, 1904-1909). U posljednjih pedesetak godina svjetsku slavu stekli su Chess Review (osnovan 1933) i Chess Life (osnovan 1945. kao novine, od 1960. pretvoren u časopis).

U 19. i 20. vijeku počeli su da izlaze šahovski časopisi i u mnogim drugim evropskim i latinoameričkim zemljama, od kojih su neki postali svjetski poznati. Među njima: austrijski časopis Wiener Schachzeitung (osnovan 1855), italijanski časopisi Italia Scacchistica (Milano, od 1911, danas izdaje A. Kapeče) i Scacco (Rim). Poznata su i dugovječna izdanja u Mađarskoj – Sakkélet, u Poljskoj – Szachy, u Bugarskoj – Šahmatna misl, u Rumuniji – Revista de Sah (osnovan 1925. pisac M. Sadovjanu), kao i časopisi u bivšoj Jugoslaviji, Češkoj, Španiji, Belgiji, Holandiji, Argentini, Kanadi, Kubi, Meksiku, Izraelu i mnogim drugim zemljama Evrope, Azije i Latinske Amerike.

Među novim izdanjima posljednje četvrtine 20. vijeka veliku popularnost stekao je časopis na engleskom jeziku u Holandiji – New in Chess, pod uredništvom velemajstora Jana Timmana i Dirka Jana ten Geizendama. U Španiji i Latinskoj Americi postao je poznat šahovski časopis Ocho Ocho („8x8“), koji izdaje međunarodni majstor Roman Toran, i časopis Jaque pod uredništvom Leonsa Garsije.

Postoje i brojna specijalizovana izdanja posvećena dopisnom šahu, kompoziciji, šahovskom kolekcionarstvu, teoriji, psihologiji i istoriji šaha. Među njima je londonski časopis Chess Collector Vilijama Vilijamsa. U Njemačkoj i Irskoj izlaze časopisi posvećeni dopisnim partijama – Fernschach i Chess Mail. Problemi kompozicije obrađuju se u periodici u Holandiji (Probleemblad) i u Velikoj Britaniji (Problemist – o zadacima, i EG – o studijama). Posljednji se izdaje već mnogo godina (od 1965.) u Holandiji, pod uredništvom poznatog engleskog kompozitora Artura Džona Rojkrofta, i posvećuje veliku pažnju kompoziciji studija u Rusiji.

ZAVLAČENJE, jedan od taktičkih postupaka u šahovskim kombinacijama. Njegov cilj je da se protivnik prisili da povuče krajnje nepovoljan potez na određeno polje, vertikalu ili dijagonalu. Posebno efikasni ovakvi kombinacioni postupci bivaju u igri protiv protivničkog kralja. Pomoću žrtve figure on se navlači na nepovoljno polje, a novim taktičkim udarcem postiže se odlučujuća prednost.

Velimirović – Sabo
Amsterdam, 1976

33…Rh8! 34.Rb3 Qc6! 35.Rf3 Ke6! 36.g3 Nd5 37.Rd3 Kxd6 38.Qf3 g4 39.Qf4+ Ke6 40.Qd4 Rh1+! 41.Kxh1 Ne3+! 0–1

Brilijantna kombinacija sa žrtvom dame radi zavlačenja kralja na polje otkrivenog dvostrukog šaha sa naknadnim matom pojavila se u sljedećoj kratkoj partiji.

Reti – Tartakover
Beč, 1910

1.e4 c6 2.d4 d5 3.Nc3 dxe4 4.Nxe4 Nf6 5.Qd3 e5 6.dxe5 Qa5+ 7.Bd2 Qxe5 8.0–0–0 Nxe4?

9.Qd8+ Kxd8 10.Bg5+ Kc7 11.Bd8# 1–0

KOMPONOVANJE PROBLEMA (ЗАДАЧНАЯ композиция) .

Šahovski problem predstavlja vještački stvorenu poziciju u kojoj, po pravilu, bijeli započinje i daju crnom mat u određenom broju poteza. Problemi se dijele u velike grupe: dvopotezni, tropotezni, četveropotezni i višepotezni problemi. Za njihovo sastavljanje potrebni su bogata mašta i visoko analitičko umijeće. Oboje je prisutno već u problemskim mansubama srednjovjekovnih traktata. U 18. vijeku i približno do druge polovine 19. vijeka razvoj problemske kompozicije bio je povezan s radom istaknutih majstora i pravih umjetnika šaha, kao što su Sirijac F. Stamma i Del Rio u Italiji, kasnije Adolf Andersen u Njemačkoj, Aleksandar Petrov i Ilja Šumov u Rusiji i drugi. Jak šahista bio je i slavni američki šahovski kompozitor Semjuel Lojd.

U daljem razvoju, kada je sastavljanje problema postalo samostalna sfera stvaralaštva, u nizu zemalja pojavile su se grupe problemista koji su se u potpunosti posvetili njegovom razvoju. Šahovski časopisi i novine s rubrikama o šahu počeli su raspisivati konkurse za sastavljanje problema. Već u 19. vijeku, otprilike tokom 1870–1880-ih godina, u problemskoj kompoziciji nastaju nacionalne škole i pravci: engleska, njemačka i češka. Prva je u problemima prije svega isticala težinu rješenja, češka ljepotu završnih matnih pozicija, a njemačka dubinu sadržaja i razvoj logičkih kombinacija. Ruska škola, nastala na prelazu iz 19. u 20. stoljeće, težila je svestranosti, spajajući najvažnije pravce problemske kompozicije u jedinstven umjetnički stil.

Savremena problemska kompozicija nastavlja da se razvija putem produbljivanja strateškog i konstruktivnog sadržaja. Uprkos velikoj tematskoj raznovrsnosti, u njoj postoji niz zajedničkih estetskih načela koja su zanimljiva širokom krugu šahista: dubina i originalnost autorove zamisli, težina pronalaženja prvog poteza, neupadljiva strateška igra, iznenadne i efektne žrtve figura i slično. Problemi sadrže mnoge taktičke ideje koje se susreću i u šahovskoj partiji: odvlačenje protivničkih figura od odbrane, presijecanje linija, blokiranje polja, vezivanje ili razvezivanje figura i mnoge druge. Kompozitori nastoje da te ideje prikažu u zaokruženoj umjetničkoj formi.

Rješavanje problema donosi šahistima veliku korist: razvija kombinaciono viđenje, analitičke sposobnosti i preciznost računanja, odnosno sve ono što je neophodno za praktičnu igru.

Kao jedan od primjera kompozicione ideje koja privlači pažnju šahista, navešćemo duhovitu kombinaciju poznatu pod nazivom „Indijska tema“ (prvi problem sastavio je Englez Henri Lovdej (1815–1848), koji je živio u Indiji, a objavljen je sredinom 19. vijeka u londonskom časopisu Chess Player’s Chronicle). Suština ove kombinacije je u tome da se, radi izbjegavanja pata na linijama ukrštanja djelovanja bijelih i crnih figura, izvrši pregrupisavanje tako da se privremeno isključi jedna bijela figura, a zatim otvori linija njenog djelovanja sa šahom i objavom mata protivničkom kralju.

H. Lovdej, 1845
„Indijski problem“

Mat u 4 poteza

1. Bc1! b4
2. Rd2 b5
3. Kb1 Kf4
4. Rd4×.

O uticaju ovog djela na razvoj kompozicije svjedoči monografija poznatih njemačkih problemista I. Koca i K. Kokkeljkorna „Indijski problem“ (1903), u kojoj su temeljno obrazloženi principi logičke škole.

Ne ulazeći u mogućnost da se opišu svi značajni problemisti koji su u različitim razdobljima stvarali u glavnim centrima problemske kompozicije, navešćemo samo neke od začetnika i klasika ove oblasti šahovske umjetnosti.

Austrija: Konrad Bajer (1828–1897), Anton Novotni (1829–1871), Maksim Feigl (1871–1940), Konrad Erlin (1856–1946).

Engleska: Horacio Bolton (1793–1873), Valter Grimšo (1832–1890), Jozef Grejem Kempbel (1830–1891), Frenk Hili (1828–1906), Bendžamin Laus (1861–1931), Artur Mekenzi (1861–1905), Čarls Plenk (1856–1935), Godfri Hiskot (1870–1952), Edit Berd (1859–1924), Kamine Mensfild (1896–1984), Siril Henri Kipling (1891–1964).

Mađarska: Arnold Pongrač (1810–1890), Mor Erenštajn (1858–1929), Oto Blati (1860–1939).

Njemačka: Julijus Mendhajm (1788–1836), Ferdinand Julijus Brede (1800–1849), Johan Koc (1843–1918), Karl Kokkekorn (1843–1914), Filip Klet (1833–1910), Fridrih Konlajn (1879–1916), Vilhelm Holchauzen (1876–1935), Erih Cepler (1898–1980).

Holandija: Henri Ven Ink (1892–1931), Eltje Viserman (1922–1978), Meidert Nimajer (1902–1987).

Italija: Đorđa Gvideli (1897–1924), Alberto Mari (1892–1953), Otavio Stoki (1906–1964), Adriano Kikjo (1907–1990).

Poljska: David Pšepjurka (1880–1940), Marijan Vrubel (1907–1961).

Rusija: Aleksandar Galicki (1863–1921), Leonid Kubel (1891–1942), Leonid Isajev (1898–1932), Lazar Zalkind (1886–1945), Semjon Levman (1896–1942), Lev Lošinski (1913–1976), Vladimir Bron (1909–1985), Aleksandar Guljajev (1908–1998).

SAD: Džordž Čejni (1837–1861), Semjuel Lojd (1841–1911), Vilijam Šinkman (1847–1933), Oto Vircburg (1875–1951), Alan Vajt (1880–1951).

Francuska: Teodor Erlen (1817–1889), Ogist d’Orvil (1804–1864), Emil Pradinja (1831–1912).

Češka: Antonin Kenig (1836–1911), Jan Dobruški (1853–1907), Jiri Hoholuš (1856–1930), Jozef Pospisil (1861–1916), Miroslav Havel (1881–1958), Karel Traksler (1866–1936), Emil Palkoska (1871–1939).

Takođe i Arnold Elerman (1893–1969) iz Argentine, Volfgang Pauli (1876–1934) iz Rumunije, Knud Haneman (1903–1981) iz Danske i drugi.

ZAJCEV Igor Arkadijevič (rođ. 1938), ruski velemajstor. Trener T. Petrosjana i L. Polugajevskog u mečevima kandidata, A. Karpova u mečevima za svjetsko prvenstvo (1978–1990), teoretičar i publicista.

Sa 24 godine debitovao je na 30. prvenstvu SSSR-a (1962), a ukupno je nastupio na pet prvenstava SSSR-a. Godine 1969. bio je prvak Moskve. Najbolji rezultati na međunarodnim turnirima: Moskva (1968) i 1974. – podjela 1–4. mjesta I 3–4. mjesta, Poljanica-Zdruj (1970) – 2. mjesto, Dubna (1976. i 1979) – 2. i 1–3. mjesto, Kito (1977) – 1. mjesto.
Šahista kombinacionog stila, autor niza debiutskiһ istraživanja i otkrića, novinar, koji dugi niz godina sarađuje sa sedmičnikom i časopisom „64“.

Među brojnim književnim publikacijama I. Zajceva nalaze se članci i memoari o svjetskim prvacima – savremenicima: M. Botviniku i T. Petrosjanu, R. Fišeru i A. Karpovu. Karakterističan je početak njegovog eseja „Tačka apsurda“ – o Petrosjanu (povodom 70. godišnjice njegovog rođenja):
„Neumoljivo vrijeme sve brže i brže se kreće ka nekoj granici, poznatoj samo Bogu… I premda se svijet nekadašnjih predstava ruši pred našim očima zastrašujućom, gotovo grčevitom brzinom, i iako među nama više nema mnogih iz velike šahovske kohorte, ipak se o šahu ne može pisati drugačije nego s osvrtom na još uvijek neupitan autoritet tih gorostasa…“

Zajcev – Ivkov
Poljanica-Zdrój, 1970.

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.0–0 Be7 6.Re1 b5 7.Bb3 0–0 8.c3 d6 9.h3 h6 10.d4 Re8 11.Nbd2 Bf8 12.Nf1 Bb7 13.Ng3 Na5 14.Bc2 Nc4 15.b3 Nb6 16.Rb1!? c5 17.Rb2?! b4!? 18.dxe5 bxc3 19.exf6 cxb2 20.Bxb2 g6 21.Qb1! Nd7! 22.e5!? Bxf3 23.Bxg6 Nxe5 24.Bxf7+! Nxf7 25.Qg6+ Kh8 26.Re7! Bd5 27.Nh5! Qa5 28.Nf4+- Qd2 29.Nxd5 [29.Nxd5 Qxd5 (29...Qxb2 30.Rxf7 Re1+ 31.Kh2 Qe5+ 32.f4 Qe4 33.Rh7#) 30.Rxf7+-]  1–0

 

DOPISNI šah (ЗАОЧНЫЕ шахматы.)
Među mnogim razlikama šaha u odnosu na druge sportove jeste i mogućnost igranja sa partnerom koji se nalazi na velikoj udaljenosti — u drugom gradu, državi, pa čak i na drugom kontinentu. U tim slučajevima potezi se saopštavaju putem pošte ili telegrafa.

Igra ‘po prepisci’ nastala je još u srednjem vijeku. Prema legendi, u 12. vijeku okušali su je kraljevi Francuske Luj VI i Engleske Henri I. U 18. stoljeću pruski kralj Fridrih II vodio je „igru putem pisama“ s Volterom i ruskom caricom Katarinom II. Širu rasprostranjenost igra po prepisci dobila je nakon uspostavljanja redovnih unutardržavnih i međunarodnih poštanskih veza. Ipak, partije su trajale veoma dugo. Poznat je slučaj kada je sredinom 19. vijeka partija između braće Brejcinger, od kojih je jedan živio u Njemačkoj, a drugi u SAD-u, trajala 16 godina. A Francuz Robert Alijak i Englez Ričard Brajton, koji su se dogovorili da igraju po jedan potez godišnje, igrali su partiju pola vijeka!
Za dostavu pisama tokom meča između šahista dva indijska grada, Madrasa i Hajderabada (1828–1829), koristili su čak i slonove, a u meču London–Pariz (1834–1836) — golubove. Inače, početkom 19. vijeka takmičenja klubova postala su veoma popularna u mnogim evropskim zemljama: Holandiji, Engleskoj, Francuskoj, Njemačkoj, Rusiji i Mađarskoj. Sačuvane su partije mečeva igranih između Amsterdama i Antverpena (1824), Edinburga i Londona (1824–1828), Berlina i Breslaua (1829–1833), Magdeburga i Hamburga (1833–1836), Peterburga i Derpta (1838–1839), Pariza i Pešte (1842–1845) i drugih.

Iako su se s pojavom željeznica, a naročito s nastupom ere avijacije, rokovi igranja ‘po prepisci’ znatno skratili, i danas partije u prosjeku traju od dvije do pet godina. A kako šahista u dopisnom šahu može istovremeno igrati s više protivnika, to omogućava održavanje raznih međunarodnih turnira. Pravila igre pri tome su ista kao u običnim takmičenjima.
Samo što igraču u dopisnom šahu za razmišljanje o svakom potezu ide tri dana. Ako pak pošalje potez prije isteka roka, recimo istog dana kada je primio pismo s protivnikovim potezom, ušteđeno vrijeme može koristiti za razmišljanje o bilo kojem narednom potezu u toj partiji.

Pored dopisnog šaha pojavile su se i druge forme takmičenja na daljinu. S pojavom Morzeove azbuke 1844. godine počele su se organizovati partije putem telegrafa. U njima su ponekad učestvovali istaknuti šahisti. Tako je 1890–1891. odigran dvopartijski telegrafski meč između svjetskog prvaka V. Štajnica (Njujork) i ruskog šampiona M. Čigorina (Sankt Peterburg).

Ubrzo nakon izuma telefona, on je iskorišćen za igru šaha (od 1880). Tako je R. Fišer, dok je bio u Njujorku, koristio telefon da učestvuje na Kapablankinom memorijalu u Havani (1965).

U 20. vijeku takmičenja su se organizovala i putem radija i telexa. U jesen 1945. godine svijet šaha posebno je pratio radijsku partiju SAD–SSSR, u kojoj je 10 šahista iz svake zemlje odigralo po dvije partije. Od 1977. organizovane su svjetske Telešah-olimpijade (po olimpijskom sistemu). U prve dvije (1977–1978 i 1981–1982) u finalu su se sastajale ekipe SSSR-a i DDR-a, pri čemu su Njemci u drugom meču odigrali neriješeno (4:4) i postali svjetski prvaci.

U novije vrijeme dopisni šah je ugrožen zbog porasta jačine šahovskih kompjutera. Ipak, u cjelini, takmičenja na daljinu ostaju igra budućnosti. U međunarodnim letovima postaće jedno od sredstava očuvanja mentalne izdržljivosti i razumnog razonode. Znak vremena bila je partija igrana putem radija Kosmos–Zemlja, 9. juna 1970, između kosmonauta sovjetskog broda „Sojuz-9“ i rukovodioca priprema kosmonauta na Zemlji. Zanimljivo je da je tokom šest sati igre brod napravio četiri orbite oko Zemlje. Šahisti su odigrali 35 poteza, i partija je završena remijem.

Novinu u takmičenjima na daljinu donijela je igra putem Interneta, koja je postala popularna na prijelazu 20. i 21. vijeka.

ODBRANA (ЗАIЦИТА), neizostavan deo šahovske borbe. Ona se protivi napadu i predstavlja najvažniji znak visokog majstorstva šahiste. Velemajstor Viktor Korčnoj je 1960. godine u članku „A vi volite da se branite?“ pisao da u odbrani „postoji svoj romantičan element. Majstori odbrane uradili su ništa manje od majstora napada... Kada se vodi prava borba, kada snalažljiv i duhovit napad nailazi na ljutitu i dosjetljivu odbranu, tada se prave istinska šahovska remek djela!“

... Moskva. Kraj novembra 1992. Memorijal Aleksandra Aljehina. Prepun oktobarski salon Doma Saveza zamro je, posmatrajući peripetije uzbudljivog duela dva najmlađa učesnika–gorsmestra Alekseja Širova i Gatu Kamskog.

Nakon što je odigrao svoj potez, Širov žurno odlazi do sale da izdaleka pogleda na demonstracionu tablu i, ne skrivajući osmjeh, čuje od gledalaca zadivljen šapat: „Kakvu je to 'kašu' napravio!“ U isto vreme, Kamski, skinuvši sako i stavljajući ruke ispred sebe, podsjeća na uzornog učenika: sjedi mirno, blago nagnutih glave, tiho računajući varijante...

Aleksej napada, Gata se brani. Kakav je bijeli u napadu – stalne zamke, žrtve, elegantni tihi potezi, a kako precizan i oprezni crni u odbrani! Aleksej uvodi nove figure u vatru napada, čini se da je već u prvom kolu odlučio ne samo da ostvari lijepu pobjedu, već i da osvoji nagradu od 1000 dolara za najljepšu partiju. Međutim, nije slučajno što je njegov protivnik već stekao reputaciju odličnog defanzivca. U njegovim potezima mogu se uočiti svi pet vrsta odbrane koje je izdvojio autor jedne od prvih knjiga posvećenih odbrani (1927), austrijski majstor Hans Kmoch (1894–1973).

1. Pasivna, koja je povezana sa odbijanjem pretnji protivnika.
2. Aktivna – priprema kontranapada.
3. Agresivna – nagli prelaz u kontraofanzivu.
4. Automatska – slobodno razvijanje figura koje omogućavaju presijecanje napada u njegovom početku.
5. Filozofska, koja je povezana sa podređivanjem volje protivnika.

I kada su nakon četiri sata napete borbe beli zaustavili svoje časove, sala je eksplodirala aplauzima. To su bili aplauzi umjetnosti odbrane!

Širov - Kamski
Moskva, 1992

1.d4 Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 d5 4.cxd5 Nxd5 5.e4 Nxc3 6.bxc3 Bg7 7.Bc4 c5 8.Ne2 Nc6 9.Be3 0–0 10.Rc1 cxd4 11.cxd4 Qa5+ 12.Kf1 Bd7 13.h4 Rfc8 14.h5 Nd8 [14...e5 15.Bd2 (15.d5 Nd4 16.Nxd4? exd4 17.Bxd4 Rxc4! 18.Rxc4 Qa6 19.Qd3 Bb5–+) 15...Qb6 16.Rb1 Qc7 17.hxg6 hxg6 18.Qb3 Nd8= Kishnev-F. Levin, Dortmund 1992.] 15.f3 Ba4!N [15...Bb5 16.Bxb5 Qxb5 17.Kf2 Qb2 (17...Rxc1? 18.Qxc1 Nc6 19.Qb1 Qa6?! 20.hxg6 hxg6 21.e5 Rd8 22.a4!!± Shirov-Ernst, London 1991.) 18.Qb3 Qxb3 19.axb3 e6²]

16.Qd3!? [16.Qe1 Qxe1+ 17.Kxe1=] 16...b5 17.Bd5 Rxc1+ 18.Bxc1 Rc8 19.hxg6 hxg6 20.Bh6! [20.f4? e6 21.Bb3 Bxb3 22.axb3 Nc6 23.Kf2 Nb4 24.Qh3 Rc2µ] 20...Bxh6! [20...Bh8 21.Bf8! Bf6 22.e5 Kxf8 23.exf6 exf6 24.Qe3 g5 25.Rh8+ Kg7 26.Qe8+-; 20...Rc2 21.Qe3±] 21.Rxh6 e6 22.f4! Rc2 [22...exd5? 23.Qh3 Rc2 24.Rh8+ Kg7 25.e5+-] 23.Qh3 [23.Bb3? Bxb3 24.axb3 Rd2 25.Qh3 Qa1+ 26.Kf2 Qxd4+–+] 23...Kf8 [23...exd5? 24.Rh8+ Kg7 25.Qh6+ Kf6 26.Qg5+ Kg7 27.Qe5+ f6 28.Qe8+-] 24.e5? [24.Rh8+] 24...Ke7! [24...exd5? Ftacnik 25.Qd7! Kg7 26.Qe8! Kxh6 27.Qh8#] 25.Rxg6 [25.Bb3 Ftacnik 25...Bxb3 26.Qxb3 (26.axb3 Qa1+ 27.Kf2 Qxd4+) 26...Qa4 27.Qxa4 bxa4 28.a3 Nc6µ; 25.Rh8 Ftacnik 25...exd5 26.f5 gxf5 27.Qxf5 Rc6!–+] 25...Qd2 26.Kg1 fxg6 [26...exd5? 27.Qh4+ f6 28.Rg7++-; 26...Qe1+? 27.Kh2 exd5 28.Rd6! Ne6 29.f5 Qxe2 30.f6+ Ke8 31.Qh8+ Nf8 32.Qxf8++-] 27.Qh7+ Ke8!–+ 28.f5 exd5 29.f6

29...Qb4! 30.Qxg6+ Kd7 31.e6+ Nxe6 32.Qf7+ Kd8 33.Qxe6 Qe1+ 34.Kh2 Qxe2 35.Qxd5+ Kc7 36.f7 Qe7 0–1

Kakav zaključak možemo izvući iz ovog primera? Koliko god teško bilo stanje na šahovskoj tabli, nikada ne treba očajavati! Moramo se boriti do kraja, imajući na umu da su resursi odbrane izuzetno veliki i raznovrsni. Ne postoje potpuno besprekorne partije, a ponekad protivnik napravi grešku upravo onda kada je siguran u neizbežnu i brzu pobedu! Prelijep moto za šahistu koji se nađe u teškoj situaciji mogu biti riječi Garija Kasparova, izgovorene prilikom komentarisanja vješte odbrane Emanuela Laskera u jednoj partiji sa Aronom Nimcovičem (Sankt Peterburg, 1914): „Dobar štit sječiva se ne boji!“

ZDRAVLJE i šahovska igra.

Poznat je crtež danskog umjetnika Herlufa Bidstrupa „Trening pred prvenstvo“: čovjek se bavi najrazličitijim vrstama sporta – gimnastikom, trčanjem, boksom, biciklizmom, veslanjem, mačevanjem… I sve to, ispostavlja se, da bi sa svježim snagama sjeo za šahovski sto i odigrao ozbiljnu partiju koja traje 5–6 sati. Crtež sjajno ilustruje istinitost izreke starih Rimljana: „U zdravom tijelu – zdrav duh!“

A jesu li zaista toliki napori psihičkih i duhovnih snaga šahovskog profesionalca? Još 1901. godine njemački sociolog i vojni istoričar baron fon Vardener sproveo je uporedno istraživanje rada istaknutih šahista, glumaca, pisaca, naučnika i vojskovođa i došao do zaključka da najteža opterećenja podnose šahovski majstori, te da je njihova prosječna dužina života najmanja u poređenju s navedenim profesijama, i to redom: 56,8 godina; 60,8; 65,5; 67,2; 70 godina! Iako je kasniji život unio korekcije u ovu statistiku, ostaje nesumnjiv značaj fizičke kulture i sporta u životu šahiste i u sistemu njegove pripreme za odgovorna takmičenja. Tome treba dodati poštovanje režima stvaralačkog rada, aktivan odmor, racionalnu ishranu i redovnu ljekarsku kontrolu. Zanimljivi su i „recepti“ ishrane koje je Minhenski institut za sportsku medicinu preporučio šahistima: u danima takmičenja savjetuje se lagana vegetarijanska dijeta (pirinčana kaša, sirnice, voće, bezalkoholni napici), a tokom partije, u posljednjem satu igre, za jačanje snage – polako popiti jednu do dvije šoljice jake kafe.

U naše vrijeme velemajstori i majstori dobro znaju da je nemoguće postići uspjeh na turnirima i u mečevima bez sistema fizičke pripreme i najstrožeg pridržavanja režima.

Trening pred šahovsko prvenstvo. Crtež Herlufa Bidstrupa

SEMIŠ (ЗЕМИШ) (Sämisch) Fridrih (1896–1975), njemački velemajstor i šahovski teoretičar.

Dvadesetih godina Semiš je smatran jednim od najjačih šahista Njemačke. Sa 24 godine postao je nacionalni majstor, a već naredne osvojio je prvu nagradu na međunarodnom turniru u Beču (1921), ispred M. Evea i D. Brejera. Godine 1922. pobijedio je u meču R. Retija rezultatom 5,5:2,5 (+4, –1, =3). Najveći uspjeh postigao je na turniru u Baden-Badenu 1925, gdje je zauzeo treće mjesto, iza A. Aljehina i A. Rubinštajna.

Zanimljivo je da je, iako je briljantno igrao brzopotezne partije, Semiš ponekad zapadao u teškoće kada bi mu u klasičnoj partiji ponestalo vremena. Njegova „cajtnotna bolest“ postala je poslovična i bez sumnje ga je više puta spriječila da ostvari još bolje rezultate. Na jednom od novogodišnjih turnira u Hastingu prekoračio je vrijeme u čak pet (!) partija. Godine 1930. igrao je na drugoj tabli za reprezentaciju Njemačke na Olimpijadi, gdje su Nijemci osvojili treće mjesto.

Semiš je dao vrijedan doprinos šahovskoj teoriji: po njemu su nazvani varijanta u Nimcovičevoj odbrani (1. d4 Sf6 2. c4 e6 3. Sc3 Lb4 4. a3) i sistem u staroindijskoj odbrani (1. d4 Sf6 2. c4 g6 3. Sc3 Lg7 4. e4 d6 5. f3).

Kao kuriozitet u istoriji šaha navodi se i njegov dobitak figure protiv Kapablanke već u 11 (!) potezu na turniru u Karlsbadu (1929):

1.d4 Sf6 2. c4 e6 3. Sc3 Lb4 4. a3 L:c3+ 5. b:c3 d6 6. f3 e5 7. e4 Sc6 8. Le3 b6 9. Ld3 La6?? 10. Da4 Lb7 11. d5.
Crni se opirao sve do 62. poteza, kada je morao da se preda.

Na istom turniru Semiš je ostvario brilijantnu pobjedu nad E. Grinfeldom i za nju dobio nagradu za ljepotu. Evo završnice te partije:

Semiš – Grinfeld
Karlsbad, 1929.

35.Qh4! Rb3 36.Rgf2 Rxc3 37.g5 Ne8 38.gxf6 Qd8 39.Ng4 Rxd3 40.Rxd3 Bxe4 41.Re3 Nd6 42.Nxe5 Bf5 43.Rxf5 Nxf5 44.Ng6+ Kg8 45.Re7!! Rf7 46.Rxf7 Kxf7 47.Ne5+ Kf8 48.Qxh7 1–0

ZORIN o šahu

Za poznatog ruskog pisca i dramaturga Leonida Genrihoviča Zorina (rođ. 1924) šah je bio jedan od izvora nadahnuća. Od mladosti je volio šah. Često je nastupao kao šahovski komentator na stranicama „Literaturne gazete“ i u šahovskoj štampi, pišući publicističke osvrte o takmičenjima i vodećim šahistima. „Najprivlačnije u šahu“, pisao je Zorin u pismu I. Linderu, „jeste to što tvoja sudbina zavisi samo od tebe samog.“

Godine 1971. napisao je filmsku pripovijetku „Velemajstor“, posvetivši je moskovskom šahisti V. Simaginu. Jednu od uloga u filmu tumačio je V. Korčnoj. Donosimo odlomak iz scenarija:

„Velemajstori su sjedili u kabini aviona. Upravo je uredna stjuardesa donijela ručak i razgovor je tekao uz melodično zveckanje noževa i viljušaka.

— U suštini, zbog te partije je i propao — završavao je svoju priču elegantni Volkov — veoma talentovan momak, ali u svojoj Kolumbiji jednostavno nije imao s kim da igra. Ko zna kako bi mu se sudbina razvila da nije bilo te partije.

— Svakom se dogodi takva kobna partija — reče Savin — a opstaje onaj koji to ne shvati.

Svi osim Sergeja nasmijaše se.

— Štajnic je rekao: šah nije za slabe duhom — podsjeti debeljuškasti Poplavski, prihvatajući se piletine.

— Šteta što nisi vidio tog senjora — reče Volkov Sergeju — tada još nisi bio s nama.

— Da, tada još nisam bio s vama — odgovori Sergej.

Volkov je nešto osjetio u njegovoj intonaciji.

— Upravo tako — klimnu on s osmijehom — tada si bio, da tako kažem, romantičar.

— Sada sam, da tako kažem, realista — sumnjivo spremno pristade Sergej.

— Sve su to riječi — uzdahnu Poplavski — riječi, riječi. Kakav je njihov značaj? Vidio sam debele romantičare i mršave realiste — nije u tome stvar.

— A ti si ko?

— Zovite me kako hoćete. Može — zdravi pragmatičar — energično odsiječe krilce.

— U svakom slučaju — reče Volkov Sergeju — tvoj pravi život u šahu počeo je onda kada si prestao da mršaviš zbog svake polovine poena.

— Ko ti je rekao da sam prestao? — upita Sergej.

— Da nisi, odavno bi ispao iz kola.

— Suptilno zapažanje — reče Sergej i upitno pogleda Savina.

Ovaj se nasmiješi i slegnu ramenima.

— Posao je posao, Serjoža. A u poslu nisu samo praznici.

— Dobra riječ — reče Poplavski. — Tu riječ priznajem. A ostale prepustite navijačima, novinarima i psiholozima. Oni obožavaju takve razgovore. „Šta je šah? Nauka! Ne, umjetnost! Ne, sport!“ Posao, posao, dragi drugovi — odloži viljušku i obrisa usne.

— Riječ je pronađena — reče Sergej.

— Da — potvrdi debeljko — jer sve je posao na ovoj zemlji. I nauka, i sport, i stvaralaštvo.

— Ko se s tobom spori? — planu Sergej. — Samo želim da znam: za šta radimo? Da putujemo i donosimo suvenire ili da stvorimo nešto vrijedno? Hoću da znam čemu sam posvetio život.

— Ah, Serjoža — uzdahnu Volkov — ko ne želi da čovječanstvu podari besmrtnu partiju, vječno zelenu, neprolaznu, neponovljivu, ili nešto slično? I da ostane u svim udžbenicima? Ali sada je drugo vrijeme. Vrijeme selekcije. Gdje tu ima prostora za vječnost? Zar ja igram? Ja se kvalifikujem. U polufinale, u finale, na zonski turnir, na međuzonski turnir. I na to moram misliti da ne ispadnem iz kola.

— Ispašćeš — reče Sergej — ne trudi se previše. Ionako će nas zamijeniti dječaci i potisnuti nas kao što smo mi nekada zamolili patrijarhe da se pomjere. I učiniće to još manje učtivo.“

IVANČUK Vasilij Mihajlovič (r. 1969), ukrajinski velemajstor. Evropski prvak za juniore (1986/87), učesnik takmičenja kandidata za svjetsko prvenstvo.

Šah je Vasilija naučio da igra otac, pravnik po obrazovanju, kada je imao šest godina. Razvoju logike doprinijela je majka, profesorica fizike. Vasilij ima izvanredno pamćenje – na primjer, pamti sve partije rekordnog meča za svjetsko prvenstvo (48 partija) Karpov – Kasparov 1984/85.

Od mladosti, živeći u malom gradu i uglavnom prepušten sam sebi, navikao se na samostalan analitički rad: „Učio sam na partijama Botvinika, na njegovim metodama pripreme, proučavao stvaralaštvo i drugih svjetskih prvaka.“

Završio je u Lavovu šahovski fakultet Instituta za fizičku kulturu, gdje je imao priliku da sarađuje s iskusnim trenerima i velemajstorima i da proučava bogatu šahovsku literaturu. Rano je postigao uspjehe na međunarodnim takmičenjima: pobijedio je na Evropskom juniorskom prvenstvu 1986/87, a zatim ostvario sjajan rezultat na Otvorenom prvenstvu Njujorka 1988, gdje je prošao devet kola bez poraza i sa 7,5 poena nadmašio B. Larsena, E. Torea, R. Birna, F. Georgiua i druge velemajstore. Komentarišući turnir, „New York Times“ je istakao „njegovo duboko razumijevanje pozicije, dobro poznavanje otvaranja. Nijednom nije imao vremenskih problema. Izgleda da će V. Ivančuk uskoro postati još jedna zvijezda sovjetskog šaha.“

Za samo tri godine (1989–1991) Ivančuk je doslovno upao u svjetsku šahovsku elitu, postavši treći igrač svijeta po rejtingu. Među njegovim najvećim uspjesima bili su drugo mjesto u Linaresu (1989, ispred Karpova), podjela prvog i drugog mjesta u Bilu (1989, s Polugajevskim), podjela prvog i drugog mjesta na međunarodnom turniru u Manili (1990, s Gelfandom), još jedna briljantna pobjeda u Linaresu (1991, ispred Kasparova i Karpova), kao i podjela prvog i drugog mjesta u Rejkjaviku na Svjetskom kupu (1991, s Karpovom). Godine 1990. predvodio je reprezentaciju SSSR-a na Šahovskoj olimpijadi u Novom Sadu i na prvoj tabli ostvario sjajan rezultat (+5, –1, =4, 70%).

U ciklusu kandidata 1991–1992 Ivančuk je važio za jednog od glavnih favorita. Međutim, nakon što je u osmini finala savladao L. Judasina, u četvrtfinalu je, poslije velike borbe i dodatnih partija, izgubio od A. Jusupova. Shvatio je da na putu ka šahovskom Olimpu mora još mnogo da radi, prije svega na univerzalnosti stila i psihološkoj stabilnosti. Smetalo je i nešto drugo. Kako je priznao, „prevelika je bila euforija stvorena oko mojih izgleda da dođem do meča sa svjetskim prvakom. Zemljaci iz Lavova čak su osnovali poseban fond podrške – vjerovatno sam jednostavno sagorio.“

Početkom devedesetih njegova supruga bila je Alisa Galjamova – diplomirana studentkinja Kazanjskog univerziteta i jedna od najjačih šahistkinja svijeta. Postala mu je vjeran pomoćnik, pripremajući uz pomoć kompjutera informativno-kreativne analize vodećih savremenih šahista. Dobili su sina. Nažalost, brak nije opstao. Kako je Alisa priznala, za Vasilija je šah uvijek bio na prvom mjestu…

Sam Ivančuk kaže da je šah „veliki dio mog života, ali ne i cio život. Postoje i druge stvari koje me zanimaju. Volim da čitam, idem u pozorište, slušam dobru muziku.“ Zanimaju ga filozofija – Platon, Sokrat… Smatra da čitanje filozofa smiruje, a i sam ponekad razmišlja o šahovskim problemima kao filozof: „Po mom mišljenju, takmičiti se s kompjuterom prilično je besmisleno. Kada igraju dva čovjeka, to nisu samo šahovski potezi – tu su priprema, emocije, doživljaji… A kada igrate s kompjuterom, nastaje čudna situacija: s jedne strane čovjek sa svim tim osobinama, a naspram njega komad gvožđa kojem je svejedno. Nema nikakve duhovne zajednice! Velemajstoru zapravo nema mnogo smisla da igra protiv kompjutera. U šahu sam više realist nego romantičar, trudim se da objektivno procjenjujem situaciju na tabli.

Klasični šah nipošto nije iscrpio svoje mogućnosti i prerano ga je mijenjati ‘brzim’ šahom. Kao žanr, brzi šah ima pravo na postojanje zbog svoje atraktivnosti, ali ne više od toga. S poštovanjem se odnosim prema obojici ‘K’, ali ne podnosim politiku u šahu.“

Među njegovim posljednjim velikim uspjesima su pobjede na međunarodnim turnirima u Minhenu (1994), Linaresu (1995), Vajk an Zeu (1996), Amsterdamu (1996), Monaku (1998), kao i na Kupu predsjednika u Elisti (1998).

V. Ivančuk bio je jedini velemajstor koji je uputio protest predsjedniku FIDE Kampomanesu, koji je meč Karpova s Timanom nazvao „mečom za prvenstvo svijeta“. Originalan je i u životu, o svemu ima sopstveno mišljenje, a njegova igra obiluje živim, značajnim idejama. Može da iznenadi svakog protivnika, kao što je, na primjer, na turniru u Vajk an Zeu iznenadio Širova.

Ivančuk – Širov
Vajk an Ze, 1996

21.Qg7!! Bxg7 22.fxg7 Rg8 23.Nxc5 d4 24.Bxb7+ Rxb7 25.Nxb7 Qb6 26.Bxd4 Qxd4 27.Rfd1 Qxb2 28.Nd6+ Kb8 29.Rdb1 Qxg7 30.Rxb4+ Kc7 31.Ra6! Rb8 32.Rxa7+ Kxd6 33.Rxb8 Qg4 34.Rd8+ Kc6 35.Ra1 1–0

Kada se za tablom susretne s 13. svjetskim prvakom G. Kasparovom, publika očekuje pravi šahovski vatromet. Dijelio je s njim prvo i drugo mjesto na superturnirima u Dortmundu (1992) i Novgorodu (1996). Iako protiv Kasparova ima negativan skor (+3, –8, =11 na dan 1. 01. 1998), njegove rijetke pobjede nad svjetskim prvakom izuzetno su zanimljive. Evo jedne od njih.

Ivančuk – Kasparov
Linares, 1991

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.Bb5+ Nd7 4.d4 Ngf6 5.0–0 cxd4 6.Qxd4 a6 7.Bxd7+ Bxd7 8.Bg5 h6 9.Bxf6 gxf6 10.c4 e6 11.Nc3 Rc8 12.Kh1 h5 13.a4 h4 14.h3 Be7 15.b4 a5 16.b5 Qc7 17.Nd2 Qc5 18.Qd3 Rg8 19.Rae1 Qg5 20.Rg1 Qf4 21.Ref1 b6 22.Ne2 Qh6 23.c5 Rxc5 24.Nc4 Kf8 25.Nxb6 Be8 26.f4 f5 27.exf5 Rxf5 28.Rc1 Kg7 29.g4 Rc5 30.Rxc5 dxc5 31.Nc8 Bf8 32.Qd8 Qg6 33.f5 Qh6 34.g5 Qh5 35.Rg4 exf5 36.Nf4 Qh8 37.Qf6+ Kh7 38.Rxh4+ 1–0

O toj izvanrednoj pobjedi u Španiji Ivančuk je napisao knjigu „Linares 91“. Krajem 2001. godine, briljantno igrajući na Svjetskom prvenstvu FIDE po nokaut-sistemu, stigao je do finalnog meča s drugim ukrajinskim velemajstorom R. Ponomarjovom, ali je u tom duelu doživio poraz. U julu 2002. njegov rejting iznosio je 2711 poena (10. mjesto na listi najjačih šahista svijeta).

IVKOV Borislav (r. 1933), jugoslovenski velemajstor, prvi u istoriji šaha svjetski prvak među juniorima (1951), učesnik takmičenja kandidata za svjetsko prvenstvo i trener.

Boru je šahu naučio njegov otac, docent Šumarskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Već u ranom uzrastu zadivljavao je bogatom maštom i talentom. Sa 16 godina Bora Ivkov postao je pobjednik juniorskog prvenstva Jugoslavije, a dvije godine kasnije (1951), nadmašivši vršnjake za 1,5 poen (9,5 iz 11), postao je svjetski prvak među juniorima.

Godine 1955, osvojivši dva velika turnira u Argentini – u Buenos Ajresu i Mar del Plati – stekao je zvanje međunarodnog velemajstora. Tokom narednih dvadeset godina postizao je stabilno visoke rezultate: više puta je pobjeđivao na prvenstvima Jugoslavije, učestvovao na šest međuzonskih turnira, dvanaest šahovskih olimpijada, te osvajao prva mjesta na nizu međunarodnih turnira, između ostalih u Sarajevu (1959), Bevervijku (1961), Zagrebu (1965) i Stokholmu (1979). Ivkov je nastupio i za reprezentaciju svijeta u „Meču vijeka“ 1970. godine protiv selekcije SSSR-a.

U jednom intervjuu, odgovarajući na pitanje šta ga privlači u šahu, rekao je:
„Sportski momenat borbe, ljepota! U šahu se boriš za istinu, za ispravnost ideje. Istovremeno, u njemu ima i nepravde: jednim jedinim potezom može biti poništen sav trud.“

Ivkov suptilno osjeća nijanse pozicije, pokazuje temeljnu teorijsku pripremljenost i s velikim majstorstvom vodi napad. Sljedeća partija proglašena je najljepšom na turniru na kojem su igrali takvi briljantni majstori napada kao Talj, Fišer, Keres, Geler…

Ivkov – Portiš
Bled, 1961

1.e4 e6 2.d4 d5 3.Nc3 Bb4 4.e5 c5 5.a3 Bxc3+ 6.bxc3 Qc7 7.Qg4 f5 8.Qg3 Ne7 9.Qxg7 Rg8 10.Qxh7 cxd4 11.Kd1 Bd7 12.Qh5+ Kd8 [12...Ng6 13.Ne2 d3! 14.cxd3 Tal,M-Botvinnik,M (01)/Wch/1960/1–0/ 14...Nc6!] 13.Ne2! [13.Nf3 Tal,M-Botvinnik,M (12)/Wch/1961/ 13...Ba4!; 13.Bg5?! ! Tal (1960); 13.f4?! dxc3 14.Rb1 Qc5!÷] 13...Ba4?! [13...dxc3! 14.Qf3!; 13...d3 14.cxd3 Ba4+ 15.Ke1 Qxe5 (¹15...Nbc6²) 16.Bg5±] 14.Nf4! Qxe5 [14...Qxc3? 15.Ra2± Qc6 (15...Bd7 16.Bd3) 16.Qf7 Kd7 17.Nh5] 15.Qf7 [15.Bd3] 15...Bd7 16.Bd3! Qd6 [¹16...Nbc6 17.Re1 Qh8 18.Nxe6+ Bxe6 19.Qxe6 (19.Rxe6 Qxh2) 19...Rg6] 17.Re1 [17.cxd4] 17...e5 18.a4!± …¥a3 18...Be8 19.Qe6 Qxe6 20.Nxe6+ Kd7 21.Nc5+ Kc8 22.Rxe5 Nbc6 23.Re2 Rxg2 [23...dxc3 24.Bf4!] 24.Bxf5+! Kd8 [24...Kc7 25.Bf4+ Kb6 26.Rb1+! Kxc5 27.Rb5+ Kc4 28.Bd3+ Kxc3 29.Bd2#; 24...Nxf5!? 25.Rxe8+ Nd8] 25.Nxb7+ Kc7 26.Bf4+! Ne5 [26...Kxb7 27.Rb1+ Ka6 28.Bd3+ Ka5 29.Bc7+ Kxa4 30.Ra1#] 27.Rxe5 Nxf5 28.Re7+! Kc6 29.Rc7+ Kb6 30.Rb1+ Ka6 31.Rc6+! [31.Rc6+ Bxc6 32.Nc5+ Ka5 33.Bc7#]  1–0

ILUSTRATIVNA kompozicija (ИЗОБРАЗИТЕЛЬНАЯ    компози ция). U 19. vijeku nastala je nova oblast šahovske kompozicije – zadaci i studije u kojima raspored figura na tabli prikazuje slova, brojeve, crteže i razne predmete.

Jedan od osnivača ovog posebnog žanra, koji zahtijeva veliku domišljatost i maštu, bio je ruski majstor Ilja Šumov (1819–1881). On je 1867. godine u Sankt Peterburgu objavio knjigu pod opširnim naslovom:

„Zbirka skahografskih i drugih šahovskih zadataka, uključujući potpuni šahovski bukvar, političke, humorističke i fantastične matove.“

„Slikanje“ na šahovskoj tabli Šumov je nazivao skahografijom (od grčkih riječi scacho – šah i grapho – pišem). Evo prevoda na srpski jezik, latinicu, ijekavicu:

Objavljivao je zadatke za cijelo latinično pismo, a niz njih posvetio je poznatim ruskim i stranim šahistima. Među njima je, na primjer, bio i veliki Pol Morfi.

I. Šumov, 1867
Posvećeno P. Morfiju

Mat u 3 poteza

1.Lb3 Lb2+ 2.K:b2 Se7 3. Se6×;
1… c4 2. Se6+ Kc3 3. Dc2×

U drugom tipu ilustrativnih zadataka, kompozitori nastoje ne samo vještom postavom figura, već i njihovom igrom izazvati kod šahista asocijacije sa događajima iz istorije, vojnim akcijama ili nekim drugim stvarnim događajima. Među njima su poznate simboličke kompozicije, kao što je još 1824. godine objavio A. Petrov: “Bjekstvo Napoleona iz Moskve u Pariz”, gdje konji gone crnog kralja (“Napoleona!”) sa polja B na polje H, gdje mu se i objavljuje mat…

Tu su i šaljivi zadaci S. Lojda: “Karlo XII u Benderima” (1859) i četiri njegova tropoteza pod motom likova iz romana A. Dime: “Tri musketara” (“Atos”, “Portos”, “Aramis” i “d’Artanjan”, 1908-1910).

U 20. vijeku mnogi poznati problemisti odavali su počast ilustrativnoj kompoziciji. Često je ista tema dobijala različite interpretacije. Na primjer, tako je američki kompozitor Alen Vajt (White, 1880-1951) izrazio na tabli temu “šahovske piramide”.

A. Vajt, 1921
“Piramida”

Mat u 2 poteza

1.d6! S:e5 2. Sf2#;
1…K:e3 2. De1#;
1… Sd2 2. Sc5#;
1… S:d4 2. D:d4×

Na prelazu 50-60-ih godina, jedna od popularnih tema u kompoziciji postalo je prodiranje čovjeka u kosmos. Pred nama je studija, stvorena zajednički od dva ruska problemista – Anatolija Kuznjecova (1932-2000) i Borisa Saharova (1914-1973).

A. Kuznjecov, B. Saharov, 1959
“Sputnjik”

Remi

1.La3! L:f5 2. a7 (počinje “Priprema lansiranja satelita”) 2… L:a7 3. L:c5+ L:c5 4. b8D+ K:e6 5. Dg8+! Ke5 6. Dg3+! Kd5 7. Db3+! Kd6 8. Db8+, remi vječitim šahom.

U toku rješavanja, od crnih figura formirala se “planeta Zemlja”, dok kretanje bijelog topa (“Sputnjika”) po ruti b8-g8-g3-b3 simbolizuje “orbitu sputnjika”.

Likovna umjetnost i šah
Već samo pojavljivanje ove igre bilo je organski povezano s likovnom umjetnošću, jer su prve šahovske figure bile izrezbarene od slonovače u obliku jahača, slonova, borbenih kola i pješaka. Kroz vijekove, nepoznati majstori primijenjene umjetnosti stvorili su cijeli svijet šahovskih figura koje simbolički odražavaju život naroda, običaje epohe i velike istorijske događaje.

S rastom popularnosti igre, i slikari su se okrenuli šahu. Ilustracije su krasile stranice šahovskih traktata i srednjovjekovnih umjetničkih djela, kao što su ilustracije u poznatom epusu Firduzija “Šahname” (“Knjiga careva”, 10. vijek) i rukopisi početka 14. vijeka, koji su prikazivali legendarnu priču o slanju šaha indijskim carem perzijskom kralju Hosrovu I Anuširvanu.

Takođe, u “Knjizi igara” (1283) kastiljskog kralja Alfonsa X Mudrog nalazimo 103 bogato obojene minijature koje dočaravaju razne scene srednjovjekovnog šahovskog života.

Kasnije se u knjigama pojavljuju prvi prikazi istorijskih ličnosti za šahovskom tablom: u njemačkom rukopisu početka 14. vijeka prikazani su markgraf Oto IV Brandenburg i njegova supruga. U francuskom rukopisu 15. vijeka prikazan je kralj Luj XI sa suprugom u rezidenciji Plessi la Tur.

Zanimljiva je i žanrovska scena kažnjavanja monaha koji su igrali šah, smještena u rukopisima istog perioda.

U renesansi uloga šaha u kulturnom životu društva postaje još vidljivija: pojavljuju se portreti, žanrovske scene, slike i gravure na šahovsku temu. Među poznatim majstorima su, na primjer, Pariz Bordone “Dva šahista” (1550-1553) i Ludoviko Karrači “Dva šahista” (1590) u Berlinu; Sofonisba Anguissola “Tri sestre” (1555) u Poljskom nacionalnom muzeju u Poznanju.

U holandskoj umjetnosti 16.-17. vijeka poznate su slike Antonisa Mora “Saksonski kurfjurst Johan Fridrih igra šah sa španskim kapetanom” (1549, Muzej grada Gote, Njemačka) i Luke Lejdena “Šahovska partija” (1508, Berlinski muzej slikarstva).

Raznovrsne su po sadržaju i sačuvane gravure iz tog perioda. Na jednoj od njih, na primjer, njemački umetnik Eberhard Velper prikazao je seljake iz sela Štrebek koji igraju šah (1694), a na drugoj italijanski graver Kamilo Kjudži (prema motivima djela Đulija Bensa) prikazao je drevne Helene za šahovskom tablom, pred bitku kod Troje – u potpunosti u skladu sa tadašnjim pogrešnim shvatanjima da su šah izmislili Palamedes tokom Trojanskog rata…

U 19. i 20. veku šahovska igra našla je široko odražavanje u mnogim pravcima likovne umjetnosti, naročito u slikarstvu i grafici. Evo nekoliko imena umjetnika i njihovih djela koja pripadaju 19. veku: francuski majstori – Žan Mejsonje „Šahisti“ (1835), Ežen Delakrua „Arapi koji igraju šah“ (1847-49), Onore Domije „Šahisti“ (1864-1865); njemački umetnik Johan Hummel „Šahovska partija“ (1818-1819), italijanski umjetnik Đovani Induno „Partija šaha“ (1881), ruski umjetnici Vjačeslav Švarc „Car koji igra šah“ (1865), Hugo Bakmanson „U kafeu Dominik“ (kraj 19. vijeka) i drugi. Niz crteža koji prikazuju scene šahovske igre pripada poznatim ruskim umjetnicima Mihailu Vrubelju „Razmišlja o potezu“ (1903-1904), Ilji Repinu „Lav Tolstoji za šahom“ (1891) i drugi.

„Razmišlja o potezu…“
Crtež Mihaila Vrubelja, 1903.

„Šahisti“. Slika Marsela Dišana, 1910.

„Lejdi Hau objavljuje mat Bendžaminu Frenklinu“.
Slika Edvarda Meja.

U današnjem vremenu, iz godine u godinu raste broj djela različitih žanrova likovne umjetnosti posvećenih šahovima. Zanimljiv je ovaj podatak: tokom trećeg kongresa „Međunarodni šahovski sakupljači“ u Minhenu (1988) priređena je specijalna izložba-prodaja radova u oblasti slikarstva i grafike savremenih umjetnika posvećenih šahu. Na njoj je bilo predstavljeno više od šezdeset radova!

Značajno mjesto zauzima šah i u stvaralaštvu nekih poznatih umjetnika. Među njima, na primjer, francuski umjetnik i šahovski maestro Marsel Dišan (1887-1968), njemački grafičar A. Paul Veber (1893-1980), danski karikaturista Herluf Bidstrup (1912-1988). Originalna djela posvećena šahu stvorila je i ruska umjetnica iz Kazanja Galina Satonina (1905-2000). Niz njenih kompozicija posvećen je sukobima same šahovske bitke („Cajtnot“, „Zavođenje“, „Pobjeda“, „Napad“, „Poraz“, „Iznudica”, „Viljuška“, „Truba mira“ i drugi), dok su neka djela nastojala u grotesknom obliku prenijeti složene spletke životnih i sportskih sudbina najvećih šahista prošlosti i savremenosti – Morfija, Štajnica, Čigorina, Laskera, Kapablanke, Aljehina, Talja.

„Zavlačenje“. Crtež Galine Satonine, 1970.

Egzibiciona partija. M. Čigorin – D. Janovski.
Sankt Peterburg, 1901.
Crtež Huga Bakmansona.

Sve veće mjesto u savremenoj likovnoj umjetnosti, posvećenoj šahovskim temama, zauzimaju karikature, prijateljske partije, ekslibrisi, kao i radovi umjetnika koji ilustruju književna djela u kojima se pojavljuju šahovske scene i motivi.

Danas gotovo da nema nijednog pravca u likovnoj umjetnosti u kojem se ne odraža šah u ovoj ili onoj mjeri.

IZRAEL. 1935. godine zemlja je postala članica FIDE, a od početka 1950-ih šahovska reprezentacija Izraela stalni je učesnik Svjetskih olimpijada. Lideri izraelskih šahista – međunarodni majstori Moše Černjak (1910–1984) i Josif Porat (1909–1996) – višestruki su šampioni zemlje i učesnici niza velikih međunarodnih turnira.

Od sredine 1970-ih u takmičenjima uspješno nastupa Jehuda Grinfeld (r. 1956), koji je 1980. postao međunarodni velemajstor. Izrael je dva puta bio domaćin Svjetskih olimpijada – 1964. u Tel Avivu i 1976. u Haifi. Na posljednjoj od njih senzacionalnu pobjedu u takmičenju ženskih reprezentacija ostvarila je ekipa Izraela u sastavu: A. Kušnir, L. Kristol, O. Podražanska, L. Nudelman (SSSR nije učestvovao na olimpijadi). Tri od četiri šahistkinje iz sastava reprezentacije Izraela emigrirale su iz SSSR-a.

Ala Kušnir učestvovala je u tri meča za svjetsku šahovsku titulu, dok je Ljubov Kristol dvostruka šampionka svijeta u dopisnom šahu (1984–1999). Tradicionalni međunarodni turniri održavaju se u Natanji i Beer Ševi.

Krajem 1980-ih novi talas šahovskih emigranata iz SSSR-a značajno je ojačao reprezentaciju Izraela, u kojoj su tada igrali velemajstori poput Borisa Gelfanda, Ilje Smirina i Leva Psahisa. Osim njih, na listi 100 najboljih šahista svijeta 1. januara 2001. nalazili su se i mladi velemajstori Boris Avruh (r. 1978) i Emil Sutovski (r. 1977).

Popularizaciji i razvoju šaha u zemlji doprinosile su posjete 13. svjetskog šampiona Garija Kasparova, koji je održavao simultanke i predavanja te otvarao šahovske klubove i škole.

---

IKČF (International Correspondence Chess Federation) – međunarodna federacija šahista koji igraju dopisni šah. Osnovana je 1951. u Londonu. Prethodio joj je međunarodni savez osnovan u decembru 1928. u Berlinu. Deviza federacije je „Amici sumus“ („Mi smo prijatelji“).

Godine 2000. federacija je okupljala 61 zemlju. Organizuje niz najvećih takmičenja za Kup federacije, pojedinačna i ekipna svjetska prvenstva za muškarce i žene, prvenstva kontinenata i pojedinih regija, te izdaje mjesečne časopise „Fernschach“ (Njemačka) i „Chess Mail“ (Irska).

Godine 1953. IKČF je ustanovila titulu međunarodnog velemajstora u dopisnom šahu. Za 40 godina (1959–1999) ovu titulu dobilo je više od 200 šahista. Sedmorica od njih nosili su i titulu velemajstora u klasičnom šahu: Alberek O’Keli (1911–1980, Belgija), Dankan Satls (Kanada), Vjačeslav Ragozin (1908–1962, SSSR), Igor Bondarevski (1913–1979, SSSR), Lotar Šmid (Njemačka), Mihail Cejtlin (Rusija), Laslo Barcai (Mađarska) i Ulf Andersson (Švedska).

U periodu 1947–1999. održano je 12 svjetskih prvenstava za muškarce. Šampioni su bili: Sesil Pardi (1953, Austrija), Vjačeslav Ragozin (1959), Alberek O’Keli (1962), Vladimir Zagorovski (1965, SSSR), Hane Berliner (1968, SAD), Horst Ritner (1971, DDR), Jakov Estrin (1975, SSSR), Jorn Slot (1980, Danska), Tinu Jim (1983. i 1999, Estonija), Viktor Palčjauskas (1984, SAD), Fridrih Baumbah (1988, DDR), Grigorij Sanakojev (1991, Rusija) i Mihail Umanski (1995, Rusija).

Od 1965. održavaju se ženska pojedinačna svjetska prvenstva u dopisnom šahu. Njihove pobjednice bile su: četvrta svjetska šampionka u klasičnom šahu Olga Rubcova (1972, SSSR), Lora Jakovljeva (1977, SSSR), Ljuba Kristol (1984. i 1997, Izrael) i Ljudmila Belavenec (1991, Rusija).

ILJIN, Jevgenij Iljič (1922–1987), sovjetski pjesnik i šahovski pisac.

Nazivali su ga „maestrom epigrama“. Niz izuzetno preciznih, jasnih i sažetih karakterizacija vodećih svjetskih šahista nalazimo u njegovoj zbirci „Gambit Pegaza“ (1981). Na primjer, portret Tigrana Petrosjana:

Svog čamca po šahovskoj lazuri
Vodi čeličnom rukom,
On čvrsto vjeruje: u svakoj oluji
Naći će se povoljni mir.

Iljin pronalazi originalne epitete i poređenja za opisivanje života šahovskih figura. Tako duhovito prenosi „osjećaj“ neprijatnosti udvojenih pješaka:

Sudbini se povećalo briga:
Kod pješaka udvojenih razvod,
Život im zajednički kao zarobljeništvo,
Oni pristaju na razmjenu.

Ljubiteljima šaha dobro su poznate i njegove knjige: „Zlatna noga“ (1966), „Avanture pješaka“ (1974), „Šahovska azbuka“ (1980) i „U zemlji drvenih kraljeva“ (1985).

ILJIN-ŽENEVSKI Aleksandar Fjodorovič (1894–1941), sovjetski šahovski majstor, teoretičar, novinar i istaknuti organizator šahovskog života.

Još u mladim godinama zavolio je šah i učestvovao na peterburškim turnirima. Dok je bio u političkoj emigraciji u Švajcarskoj, osvojio je prvenstvo Ženeve 1914. godine. Po povratku u Rusiju postao je jedan od najaktivnijih organizatora šahovskog života. Njegovom zaslugom 1920. godine u Moskvi je održana Svesavezna šahovska olimpijada, koja je postala prvo prvenstvo sovjetske zemlje. I sam je učestvovao na tom turniru (9–10. mjesto), a zatim je igrao još na sedam prvenstava SSSR-a. Dva puta bio je šampion Lenjingrada (1926. i 1929), pobijedio je na prvenstvu VCSPS-a (1927) i podijelio 1–2. mjesto na prvenstvu Zakavkazja (1932).

Na Prvom moskovskom međunarodnom turniru 1925. godine zauzeo je 9–10. mjesto i nanio senzacionalan poraz svjetskom šampionu Hose Raulu Kapablanki.

Kapablanka – Iljin-Ženevski
Moskva, 1925.

1.e4 c5 2.Nc3 Nc6 3.g3 g6 4.Bg2 Bg7 5.Nge2 d6 6.d3 Nf6 7.0–0 0–0 8.h3 a6 9.Be3 Bd7 10.Qd2 Re8 11.Nd1 Rc8 12.c3 Qa5 13.g4 Red8 14.f4 Be8 15.g5 Nd7 16.f5 b5 17.Nf4 b4 18.f6 Bf8 19.Nf2 bxc3 20.bxc3 e6 21.h4 Rb8 22.h5 Rb6 23.hxg6 hxg6 24.Nd1 Nde5 25.Qf2 Ng4 26.Qh4 Nce5 27.d4 Nxe3 28.Nxe3 Qxc3 29.dxe5 Qxe3+ 30.Kh1

30...dxe5 31.Rf3 exf4 32.Rxe3 fxe3 33.Qe1 Rb2 34.Qxe3 Rdd2 35.Bf3 c4 36.a3 Bd6 37.Qa7 c3 0–1

Među teorijskim doprinosima Iljina-Ženevskog ističe se varijanta koja nosi njegovo ime u klasičnom sistemu holandske odbrane:

1.d4 f5 2. g3 Nf6 3. Bg2 e6 4. Nf3 Be7 5. 0-0 0-0 6. c4 d6 7. Nc3 Qe8.

Majstor je bio i plodan pisac. Među njegovim djelima su, u formi „dnevnika učesnika“, živopisni prikazi učesnika Moskovskog međunarodnog turnira 1925 – Laskera i Kapablanke (Moskva, 1926). Posebno su zanimljive autobiografske „Bilješke sovjetskog majstora“ (Lenjingrad, 1929) te knjiga „Meč Aljehin – Kapablanka“ (Lenjingrad, 1927).

Kao talentovani novinar Iljin-Ženevski se istakao i kao glavni urednik časopisa „Šahovski listok“ (Lenjingrad, 1925–1930) i „Šahmati u SSSR-u“ (Moskva, 1936–1937).

ILJF I PETROV o šahu

13.novembra 1987. g. list „Knjižnoje obozrenije“, najavljujući materijal posvećen dvojici brilijantnih sovjetskih satiričara Ilji Iljfu (1897–1937) i Jevgeniju Petrovu (1902–1942), pisao je:

„U Engleskoj su podigli spomenik Šerloku Holmsu, u Francuskoj – d’Artanjanu i Megreu, u SAD – Tomu Sojeru i Heku Finu (dodajmo ovom popisu: u Španiji – Don Kihotu i Sanču Pansi – V. i I. Linderi)... Ako se kod nas ikada podigne spomenik književnom junaku, to bi morao biti Ostap Bender.“

I krajem 20. vijeka u prijestonici Kalmikije – Elisti – pojavio se ne samo spomenik književnom junaku Ostapu Benderu kao simbolu preduzimljivosti, snalažljivosti, smjele mašte i ostvarivanja ideje u životu, nego je, posebno povodom Svjetske šahovske olimpijade (1998), izgrađen i grad Čes-Siti – ostvarenje sna vasjukinskih ljubitelja šaha iz besmrtnog romana I. Iljfa i J. Petrova „Dvanaest stolica“.

Spomenik junaku romana I. Iljfa i J. Petrova „Dvanaest stolica“ Ostapu Benderu u Elisti

Simultanka velemajstora Ostapa Bendera i njegovo predavanje Vasjukincima, opisani u poglavlju „Međuzvjezdani šahovski kongres“, predstavljaju remek-djelo svjetske književnosti. Navodimo dva odlomka u kojima je Ostap Bender oslikavao blistave perspektive budućeg grada Vasjuki u slučaju organizovanja međunarodnog turnira.

„... Zasljepljujuće perspektive otvorile su se pred vasjukinskim ljubiteljima. Granice sobe su se proširile. Trule zidove konjušnice srušilo je vrijeme i umjesto njih u plavo nebo uzdigla se staklena tridesettrospratna palata šahovske misli. U svakoj njenoj sali, u svakoj sobi, pa čak i u liftovima koji su jurili gore-dolje, sjedili su zamišljeni ljudi i igrali šah na umjetnički obrađenim tablama...

Mramorne stepenice spuštale su se ka plavoj Volgi. Na rijeci su stajali okeanski parobrodi. Žičarama su se u grad penjali rumeni stranci, šahovske dame, australijski poklonici indijske odbrane, Indijci u bijelim turbanima, pristalice španske partije, Nijemci, Francuzi, Novozelanđani, stanovnici sliva rijeke Amazona i, zavidni Vasjukincima – Moskovljani, Lenjingrađani, Kijevljani, Sibirci i Odesiti...

Automobili su se u kolonama kretali među mramornim hotelima. Ali evo – sve se zaustavilo. Iz luksuznog hotela „Slobodni pješak“ izašao je svjetski prvak Hose Raul Kapablanka i Graupera. Okruživale su ga dame. Policajac, odjeven u specijalnu šahovsku uniformu (pantalone na kockice i slonovi na epoletama), ljubazno je salutirao...

... Moj projekat garantuje vašem gradu nečuveni procvat proizvodnih snaga. Zamislite šta će biti kada se turnir završi i kada svi gosti odu. Stanovnici Moskve, pritisnuti stambenom krizom, pohrliće u vaš veličanstveni grad. Prijestonica se automatski premješta u Vasjuke. Ovdje dolazi vlada. Vasjuki se preimenuju u Nju-Moskvu, Moskva – u Stare Vasjuke. Lenjingrađani i Harkovljani škrguću zubima, ali ništa ne mogu učiniti. Nju-Moskva postaje najelegantniji centar Evrope, a uskoro i čitavog svijeta.

– Čitavog svijeta!!! – zastenjali su zaprepašteni Vasjukinci.

– Da! A kasnije i vasione. Šahovska misao, koja je okružni gradić pretvorila u prijestonicu zemaljske kugle, pretvoriće se u primijenjenu nauku i izumiti načine međuzvjezdanog saobraćaja. Iz Vasjuka će poletjeti signali ka Marsu, Jupiteru i Neptunu. Veza sa Venerom postaće jednako laka kao putovanje iz Ribinska u Jaroslavlj. A tamo, ko zna, možda će za osam godina u Vasjukima biti održan prvi u istoriji svemira međuzvjezdani šahovski kongres!“

Ovaj fantastični projekat, kao i čitavo poglavlje, bio je nadahnut prvim Moskovskim međunarodnim turnirom održanim 1925. godine, koji je u zemlji izazvao pravu „šahovsku groznicu“.

ILJUMŽINOV Kirsan Nikolajevič (rođ. 1962), predsjednik Međunarodne šahovske federacije (FIDE, od 1995), prvi predsjednik Republike Kalmikije (Ruska Federacija, od 1993).

Kirsan se, kao i njegov stariji brat Vjačeslav, od djetinjstva bavio šahom, nastupao na takmičenjima i stekao zvanje kandidata za majstora. Završio je Moskovski državni institut za međunarodne odnose (MGIMO) i počeo da radi kao upravnik jedne sovjetsko-japanske firme, a ubrzo je postao krupan biznismen. Godine 1990. izabran je za poslanika Vrhovnog sovjeta RSFSR, a 1993. za predsjednika Republike Kalmikije.

Nije zaboravljao ni šah, shvatajući njegovu ulogu u životu društva. U vezi s raspadom SSSR-a, šahovska takmičenja na ruskom nivou našla su se pod prijetnjom otkazivanja, pa je Kirsan preuzeo na sebe finansiranje i organizaciju prvenstava zemlje u Elisti.

Podrška šahu u Rusiji od strane krupnog političara i biznismena ostavila je snažan utisak u šahovskom svijetu, i u novembru 1995. Kirsan Iljumžinov izabran je za šestog predsjednika FIDE.

Pokazao je veliku aktivnost u pronalaženju sponzora radi podizanja ugleda FIDE i razradio njenu novu strategiju. U Elisti je, zahvaljujući njegovim naporima, šah uveden u sistem školskog obrazovanja; tamo je održano još nekoliko prvenstava Rusije u muškoj i ženskoj konkurenciji, meč za prvenstvo svijeta FIDE Karpov – Kamski (1995), naredna Svjetska olimpijada (1998), a izgrađen je i šahovski grad Siti-Čes. Uspio je da organizuje i sprovede, uz učešće više od stotinu najjačih šahista svijeta, četiri prvenstva FIDE po nokaut-sistemu.

Međutim, taj sistem je narušio vjekovnu tradiciju prema kojoj, počev od Štajnica, svjetski prvak predstavlja najjačeg šahistu planete, a titular koja se dobija u meču (u klasičnom šahu!) s najdostojnijim izazivačem. Na kraju su u svijetu postojala dva prvaka. Koji je od njih pravi? Poslije dugih sporova i nesuglasica, K. Iljumžinov je, pokazavši političku fleksibilnost, postigao kompromis s G. Kasparovom i V. Kramnikom i na sastanku u Pragu 6. maja 2002. potpisao „Rezoluciju o ujedinjenju šahovskog svijeta“, čija jedna tačka glasi: „Proces ujedinjenja treba da dovede do toga da se pojavi jedinstveni svjetski prvak, koji će biti zvanično priznat od strane FIDE.“

Predsjednik FIDE ulaže značajne napore da se šah uvrsti u program Olimpijskih igara. Iljumžinov takođe posvećuje veliku pažnju razvoju ženskog i dječjeg šaha.

INDIJA. Domovina šaha

U prilog indijskom porijeklu šaha govore srednjovjekovne legende, prisustvo u igri figure slona, koji je dugo vremena bio strašno oružje u drevnoj indijskoj vojsci, kao i prvobitni naziv šahovske igre šatrandž (čatrang), nastao od indijskog vojnog termina „čaturanga“. Volter je u djelu „Ogled o običajima i duhu naroda“ tvrdio da se u stvaranju šahovske igre „ispoljila specifičnost  mišljenja Hindusa: ona je isto tako alegorična kao i njihove basne, ona je slika njihovog ratovanja“.

U samoj Indiji zasad nisu pronađene najstarije šahovske figure; one su otkrivene u susjednim regionima Centralne Azije, gdje su u procesu formiranja igre za dva partnera preovladavali budizam i indijska kultura. Zato Indijci imaju puno pravo da se ponose time što su dali podsticaj nastanku ne samo neposredne prethodnice šaha (čaturange), nego i savremenog oblika ove mudre igre, koja predstavlja neiscrpan izvor za ljudski um.

„Šah“, kaže indijska poslovica, „more je u kojem se i komarac može napiti, a slon okupati.“

Prvo indijsko djelo o šahu na sanskrtu „Manasolasa“ pojavilo se početkom 12. vijeka.

Početkom 19. vijeka, 1828–1829. godine, između gradova Madrasa i Hajderabada odigran je dopisni meč od dvije partije. Veza se održavala pomoću slonova koji su prenosili zaključanu kutiju s kovertom u kojoj je bio zapisan naredni potez. Sačuvane su i same partije, u kojima je borba imala oštar karakter i završila se pobjedom Madrasa. Evo jedne od njih.

Hajderabad – Madras (1828–1829)

1.g3 f5 2. Lg2 Sf6 3. c4 e5 4. Sc3 Le7 5. d4 exd4 6. Dxd4 c6 7. Sh3 Sa6 8. a3 Sc5 9. Dd1 0–0 10. 0–0 Sce4 11. Dc2 d5 12. Td1 Le6 13. Sg5 Dc8 14. cxd5 cxd5 15. Sxe4 fxe4 16. Le3 Sg4 17. Ld4 Lg5 18. h3 Sxf2! 19. Tf1 Sxh3+ 20. Kh2 Td8 21. Db3 h5 22. Lxh3 Lxh3 23. Sxd5 Le6 24. Tf5 Txd5! 25. Txd5 Dc6 26. Txg5 Lxb3 27. Txg7+ Kf8 28. Tf1+ Ke8 29. Tf6 Dc2 30. Th6 Dxe2+ 31. Kh3 Df1+ 32. Kh4 Df8 33. Txh5 Lf7 34. Txf7 Kxf7 35. Tf5+ Ke6 36. Txf8 Txf8 37. Lxa7 Kf5 38. Kh3 Td8 39. Lb6 Td3 40. Kh4 e3 41. g4+ Kf4 42. Lc7+ Kf3 43. g5 e2 44. La5 Td1.

Bijeli predaje.

Učesnik ovog meča Gulam Kasim objavio je analizu Mucijevog gambita, u kojoj jedna od varijanti napada nosi njegovo ime (1. e4 e5 2. f4 ef 3. Sf3 g5 4. d4).

Prvi Sveindijski turnir održan je u Bombaju 1909. godine. Kasnije su turniri organizovani i u Delhiju, Kalkuti i Madrasu. Na jednom od njih učestvovao je velemajstor Bora Kostić (1926), ali je zauzeo tek drugo mjesto. Pobjednik je bio N. Džoši (1884–1950). Među najjačim šahistima bili su i L. Kisanlal Sarda (1879–1934), V. Kadilkar (1882–1944), koga je engleska štampa nazivala „Indijskim Kapablankom“, i prvi indijski majstor svjetskog glasa Mir Sultan-Kan (1905–1966). Početkom tridesetih godina on je tri puta pobijedio na prvenstvima Engleske i uspješno nastupao na međunarodnim turnirima i mečevima.

Ubrzo poslije sticanja nezavisnosti Indije osnovana je nacionalna šahovska federacija (1951), a indijski šahisti počeli su da učestvuju na Svjetskim olimpijadama (od 1956). Najjači majstor zemlje dugi niz godina bio je Manuel Aron, prvi indijski međunarodni majstor i učesnik međuzonskog turnira u Stokholmu (1962).

Od 1978. na ženskim olimpijadama učestvuje i nacionalna reprezentacija. Senzaciju je izazvao njen uspješan nastup 1982. godine u sastavu tri sestre Kadilkar – međunarodnih majstora  Višvanti, Džejšri i Rohini (8. mjesto).

Učesnici kandidatskih mečeva održanih u Indiji. Sjede (slijeva nadesno): V. Anand, G. Kamski, B. Gelfand, V. Kramnik, V. Salov i J. Timan.

Sanginagar, 9. avgust 1994.

Početkom 1990-ih godina idol šahista zemlje postao je prvi međunarodni velemajstor Indije Višvanatan Anand iz Madrasa. Za kratko vrijeme izbio je među najjače šahiste svijeta. Godine 1995. igrao je meč za svjetsko prvenstvo s G. Kasparovom (Njujork), a 1998. za prvenstvo svijeta FIDE s A. Karpovom. Godine 2000. osvojio je takmičenje za Svjetski kup i prvenstvo svijeta FIDE po nokaut-sistemu i popeo se na drugo mjesto rejting-liste najjačih šahista planete. S nepromjenljivim uspjehom nastupa i na međunarodnim turnirima koji se tradicionalno, od 1978. godine, održavaju u domovini.

Godine 1991. titulu velemajstora stekao je još jedan indijski šahista, dvadesetčetvorogodišnji Dibendu Barua.

INTERNET i šah

O sjajnim perspektivama šaha u kompjuterskoj mreži Internet 13. svjetski prvak G. Kasparov pisao je 2000. godine:

„Na Internetu odjednom svi nedostaci šaha postaju prednosti. Zato što se šah na Internetu može igrati istinski. Partija se može analizirati, može se komentarisati. Može se podučavati. Dakle, šah je, kao igra, jednostavno predodređen za kompjutersku epohu Interneta.“

Čak 124 dana trajala je 1999. godine partija na Internetu Kasparov – „Ostatak svijeta“, u kojoj je učestvovalo više od tri miliona ljubitelja šaha iz 75 zemalja svijeta.

Kasparov – „Ostatak svijeta“
Internet, 1999.

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.Bb5+ Bd7 4.Bxd7+ Qxd7 5.c4 Nc6 6.Nc3 Nf6 7.0–0 g6 8.d4 cxd4 9.Nxd4 Bg7 10.Nde2 Qe6 11.Nd5 Qxe4 12.Nc7+ Kd7 13.Nxa8 Qxc4 14.Nb6+ axb6 15.Nc3 Ra8 16.a4 Ne4 17.Nxe4 Qxe4 18.Qb3 f5 19.Bg5 Qb4 20.Qf7 Be5 21.h3 Rxa4 22.Rxa4 Qxa4 23.Qxh7 Bxb2 24.Qxg6 Qe4 25.Qf7 Bd4 26.Qb3 f4 27.Qf7 Be5 28.h4 b5 29.h5 Qc4 30.Qf5+ Qe6 31.Qxe6+ Kxe6 32.g3 fxg3 33.fxg3 b4 34.Bf4 Bd4+ 35.Kh1 b3 36.g4 Kd5 37.g5 e6 38.h6 Ne7 39.Rd1 e5 40.Be3 Kc4 41.Bxd4 exd4 42.Kg2 b2 43.Kf3 Kc3 44.h7 Ng6 45.Ke4 Kc2 46.Rh1 d3 47.Kf5 b1Q 48.Rxb1 Kxb1 49.Kxg6 d2 50.h8Q d1Q 51.Qh7 b5 52.Kf6+ Kb2 53.Qh2+ Ka1 54.Qf4 b4 55.Qxb4 Qf3+ 56.Kg7 d5 57.Qd4+ Kb1 58.g6 Qe4 59.Qg1+ Kb2 60.Qf2+ Kc1 61.Kf6 d4 62.g7 1–0

Početkom 2000. godine putem Interneta, na inicijativu Kasparovljevog kluba, održan je prvi međunarodni turnir uz učešće najjačih velemajstora, kao i svjetsko prvenstvo među školama uz učešće 50 zemalja.

INTUICIJA u šahu

To je sposobnost pronalaženja najboljeg nastavka bez dosljednog, strogo logičkog obrazloženja. Iskusni šahisti posjeduju je u različitoj mjeri. Kod nekih preovladava logičko, kod drugih intuitivno mišljenje. U cjelini, međutim, nijedan snažan šahista ne može bez donošenja intuitivnih odluka, naročito u složenim pozicijama na šahovskoj tabli.

Bez intuitivnih poteza i žrtava, bez iznenadnih nadahnuća, šah bi u velikoj mjeri izgubio svoju privlačnost i postao igra suvoparnog računa. Kako je priznavao genije intuitivne borbe M. Talj, „vrlo često presudan argument u korist ovog ili onog nastavka jeste osjećaj: ‘To je dobro. Ja to osjećam.’“

Nerijetko se šahista nađe u takvoj ekstremnoj situaciji kada se, s jedne strane, pred njim otvara širok izbor primamljivih žrtava i lijepih nastavaka, a s druge strane neumoljivo podsjeća na sebe vrijeme na šahovskom satu koje se stalno smanjuje i zahtijeva ubrzano donošenje odluka. I tada, kao čudo, on vidi potez koji se ne može proračunati, ali je, bez sumnje, jedini i upravo sada neophodan!

„U šahu, kada se ne može izračunati, može se vjerovati intuitivnoj procjeni“, piše velemajstor D. Bronštajn. „A izbor poteza stvar je ukusa – tu procjena ne pomaže.“ U svojoj knjizi „Samoučitelj šahovske igre“, navodeći primjer intuitivne žrtve tornja S. Tartakovera za tri pješaka, zaključuje: „Drugačije nego čarolijom djelovanje crnih figura u toj partiji ne može se nazvati.“

Maróczy – Tartakower
Teplice-Šenau, 1922

17...Rxh2! 18.Kxh2 Qxf2+ 19.Kh1 Nf6 20.Re2 Qxg3 21.Nb1 Nh5 22.Qd2 Bd7 23.Rf2 Qh4+ 24.Kg1 Bg3 25.Bc3 Bxf2+ 26.Qxf2 g3 27.Qg2 Rf8 28.Be1 Rxf1+! 29.Kxf1 e5 30.Kg1 Bg4 31.Bxg3 Nxg3 32.Re1 Nf5 33.Qf2 Qg5 34.dxe5 Bf3+ 35.Kf1 Ng3+ 0–1

 „INFORMATOR“ (Šahovski informator)

Tako se naziva zbornik partija i drugih šahovskih materijala koji dva puta godišnje objavljuju jugoslovenski šahisti na čelu sa velemajstorom A. Matanovićem. Svaki tom (od 1966. do 2001. izašlo je već 78 tomova) sadrži oko 700 najboljih partija odigranih na međunarodnim i nacionalnim takmičenjima u toku polugodišta, donosi rezultate najjačih turnira, objavljuje „rang tabelu“ – FIDE rejting-listu, kao i materijale sa posljednjih kongresa FIDE.

Sve partije su grupisane po otvaranjima, raspoređenim prema posebnom međunarodnom indeksu. Od 1967. „Informator“ organizuje konkurse za najbolju partiju, a od 1971. i za teorijski najznačajniju partiju. U sastavu žirija nalaze se poznati svjetski šahisti. Po broju nagrađenih partija vode Anatolij Karpov i Gari Kasparov. „Informator“ je postao nezaobilazna knjiga profesionalnih šahista.

IOSELIANI Nana Mihajlovna
(rođ. 1962), gruzijska šahistkinja velemajstor, učesnica dva meča za svjetsko prvenstvo (1988, 1993).

Još u mladosti Nana je pokazala izuzetan šahovski talenat: sa 9 godina naučila je da igra šah, a već sa 16 postala je prvakinja Evrope za djevojke i pobjednica međuzonskog turnira u Rio de Žaneiru (1979). U narednih petnaestak godina Nana postiže stabilno visoke rezultate na nacionalnim i međunarodnim takmičenjima. U njenom bilansu su četiri zlatne medalje prvenstva SSSR-a, kao i niz pobjeda u mečevima i turnirima kandidatkinja. Tako intenzivna igra nije je spriječila da završi Fakultet novinarstva na Univerzitetu u Tbilisiju.

Godine 1988. Nana je prvi put izborila pravo na meč za titulu svjetske prvakinje, ali je u izuzetno teškoj borbi izgubila od Maje Čiburdanidze – 7,5:8,5 (+2, –3, =13). Ioseliani odlikuju izvanredno samopouzdanje i smirenost u najtežim situacijama, što joj je često omogućavalo da preokrene tok nepovoljno razvijene borbe. Tako je na turniru kandidatkinja 1988. u Ckal­tubu (Gruzija) poslije prvog kruga imala samo 50% poena (3,5 iz 7), ali je zatim uslijedio veličanstven finiš (6,5 iz 7!), sustigla je vodeću Jelenu Ahmilovsku, a zatim je u dodatnom meču pobijedila i postala izazivačica Maje Čiburdanidze.

Slična situacija dogodila se četiri godine kasnije, kada je igrala meč od osam partija sa Žužom Polgar i nakon dva početna susreta gubila 0:2. Tada gotovo niko nije sumnjao u konačnu pobjedu mađarske šahistkinje – osim same Ioseliani. Mirno je nastavila borbu i uspjela da izjednači rezultat. U dodatnim brzim partijama ponovo je dva puta bila u zaostatku i dva puta izjednačila. Konačan rezultat meča bio je 6:6. Ovoga puta sreća joj se osmjehnula i žrijeb ju je odveo na meč sa Se Đun.

Ioseliani,Nana - Liu,Shilan
Velden (7), 1983

 1.c4 e5 2.a3 Nf6 3.d3 c6 4.Nf3 g6 5.Nc3 d6 6.g3 Bg7 7.Bg2 0–0 8.0–0 Qe7 9.e4 h6 10.d4 Bg4 11.d5 c5 12.Be3 Na6 13.Qd2 Kh7 14.Ne1 Bd7 15.h3 Rab8 16.b4 cxb4 17.axb4 Nxb4 18.Rxa7 Rfc8 19.Na4 Na6 20.Nb6 Rc7 21.Nd3 Be8 22.Rc1 Qd8 23.f4 exf4 24.gxf4 Ng8 25.e5 Bf8 26.Qf2 Re7 27.exd6 Rxe3 28.Qxe3 Bxd6 29.Qf2 Nf6 30.f5 Nh5 31.c5 Bg3 32.fxg6+ fxg6 33.Qe3 Bb5 34.Rf1 Bxd3 35.Qxd3 Nxc5 36.Rf7+ Ng7 37.Qxg3 Qxb6 38.Qc7 1–0

Stil igre Ioseliani veoma je privlačan. Prednost daje dinamičnim rješenjima, ima odličnu kombinatornu vještinu i vlada umijećem dubokog proračuna varijanti. Kao primjer navodi se njena jaka igra u sedmoj partiji četvrtfinalnog meča kandidatkinja, koji je dobila rezultatom +4, –1, =4. Igrala je te godine kada joj se rodila kćerka Nino.

Kao i druge vodeće gruzijske šahistkinje, Ioseliani uspješno nastupa i na muškim turnirima. Tako je početkom 1988. na međunarodnom turniru u Holandiji podijelila 1–2. mjesto sa budućim velemajstorom Jeroen­om Piketom i zatim ga pobijedila u meču rezultatom 1,5:0,5.

U julu 2002. Nana je zauzimala 9. mjesto na FIDE rejting-listi među najjačim šahistkinjama svijeta (2491).

ISLAND. „Šahovsko ostrvo“ – tako se često naziva ova zemlja na sjeveru Evrope, nadomak polarnog kruga. I to s pravom: na četvrt miliona stanovnika početkom 2000-ih dolazilo je 10 velemajstora i desetine majstora. Ovdje postoje dugogodišnja šahovska tradicija. O šahu govore i islandske sage. U jednoj od njih, nastaloj na prelazu iz 12. u 13. vijek, priča se o partiji kralja Knuta sa grofom Ulfom, njihovoj svađi tokom šahovske bitke i kraljevom gnjevu, koji se tragično završio po njegovog protivnika za tablom.

Prolazili su vjekovi – i igra je postajala popularna u svim slojevima društva. Krajem 18. vijeka njemački istoričar Ginter Val primijetio je s kakvom se strašću šah igra u visokom društvu Islanda, gdje su supružnici ponekad igrali do duboko u noć, primoravajući sluge da drže upaljene svijeće iznad table... Nije slučajno što se vijek kasnije američki profesor filologije, prijatelj Pola Morfija i osnivač njujorškog časopisa „Chess Monthly“, Vilard Fiske (1831–1904), preselio na Island sa željom da tamo stvori svjetski šahovski centar. Njegovom zaslugom osnovan je časopis „Uppnami“ (1888) i šahovski klub (1900). Napisao je i knjigu „Šah na Islandu“.

U 20. vijeku kult šaha na Islandu dostigao je vrhunac. Evo nekoliko primjera. Tokom posjete svjetskog prvaka Aleksandra Aljehina Islandu 1931. godine, bila je prekinuta sjednica parlamenta. Proslava Fridrika Olafsona, koji je 1958. postao prvi islandski međunarodni velemajstor i kandidat za svjetsku titulu, pretvorila se u nacionalni praznik. Islanđani su bili naročito ponosni što je njihov junak četiri godine bio predsjednik FIDE. Erupciji Vezuva mogla se uporediti eksplozija šahovskih strasti koja je potresla ostrvo 1972. tokom meča za svjetsko prvenstvo između Borisa Spaskog i Roberta Fišera. „Sada svi znaju gdje je taj Rejkjavik“, promrmljao je, izlazeći iz aviona, jedan američki turista u jakni sa šahovskim poljima.

Od tada zemlja živi sa šahom, koji je po popularnosti uporediv jedino sa rukometom, omiljenim sportom Islanđana. U školama su uvedeni časovi šaha, na televiziji se emituju šahovska predavanja, a svake godine u Rejkjaviku se održavaju veliki turniri. Godine 1988. islandski velemajstor Johan Hjar­tars­son učestvovao je u mečevima kandidata za svjetsko prvenstvo.

„Oduševljen sam islandskim fenomenom“, priznao je Gari Kasparov, koji je iste godine u Rejkjaviku osvojio jednu etapu Svjetskog kupa. „S jedne strane, jaka ekipa šahista sa izvanrednim borbenim kvalitetima, a s druge – sveopšta, ‘panislandska’ ljubav prema ovom sportu. Tu se mnogo može naučiti, jer je jedno tijesno povezano s drugim. Nema suvišnih ‘karika’, nema slučajnih ‘nešahovskih’ ljudi među rukovodiocima i organizatorima. Sponzorstvo je odlično organizovano: televizija je bila pokretač turnira, obezbijedivši vrhunsku organizaciju i najbolju promociju šaha u cijeloj zemlji.“

 

ŠPANIJA (ИСПАНИЯ). Još u 8–9. vijeku, dolaskom arapskih osvajača, šah je postao poznat u ovoj zemlji. Sa istoka su došli ne samo igra sa svojim pravilima i oblicima figura, već i traktati, legende i poučne priče. Vremenom je šah u narodnoj sredini dobio sopstveni kolorit i posebnost, kao i – u skladu sa društvenim poretkom, načinom života i kulturom – sposobnost daljeg razvoja.

U španskom jeziku samo su tri naziva figura prevedena s arapskog: kralj (rey), konj (caballo, kasnije caballero – jahač, vitez) i pješak (peón). Jedan naziv ostao je nepromijenjen – lovac (alfil), dok su se dva promijenila do neprepoznatljivosti: ferz je postao kraljica (reina), a top (arapski „ruh“) dobio je, u skladu s vojnom terminologijom, naziv torre (kula). Sama igra, na Istoku nazvana „šatrandž“ ili „aš-šatrandž“, u španskom izgovoru postala je ajedrez (ahedres).

Ova terminologija, kao i njoj bliska italijanska, u velikoj mjeri objašnjava razvoj naziva figura i u drugim zapadnoevropskim zemljama, gdje je igra stigla sa Pirineja i Apenina. Što se tiče oblika figura i pravila, proces promjena bio je spor i složen. Prvi nacionalni traktati u Španiji bili su pod snažnim uticajem šatrandža. Izrazit primjer je „Knjiga igara“ kralja Alfonsa X Mudrog (1221–1284), čija je djelatnost imala izuzetan značaj za razvoj arapsko-španske i evropske kulture uopšte, a posebno šahovske. Traktat, objavljen 1283. godine, odražavao je život i običaje srednjovjekovnih šahista i svjedočio o širokoj rasprostranjenosti igre.

Tri vijeka kasnije sveštenik iz Ekstremadure Ruj Lopes napisao je „Knjigu o domišljatosti i umijeću igranja šaha“. U njoj je, između ostalog, analizirano otvaranje 1. e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Lb5, kasnije nazvano „Lopesovo otvaranje“, odnosno „Španska partija“. Ovo djelo, kao i jedno od prvih štampanih šahovskih izdanja – knjiga Lusene (1497) – doprinijeli su napretku šahovske misli i slavi španskog šaha.

Godine 1575. Lopes i drugi Španac Alfonso Seron, zajedno s dvojicom italijanskih majstora Đovanijem Leonardom i Paolom Boijem, učestvovali su u prvom međunarodnom šahovskom takmičenju u istoriji, održanom u Madridu na dvoru kralja Filipa II.

Šah je tada bio popularan ne samo na dvoru i među vitezovima, već i u narodu. O tome je pisao Servantes (1547–1616) u svom romanu „Bistri vitez Don Kihot od Manče“.

Novi uspon šahovske kulture u Španiji zabilježen je početkom 20. vijeka. Godine 1907. održano je prvo nacionalno prvenstvo, a 1911. i 1912. u San Sebastijanu su organizovana dva velika međunarodna turnira. Pobjednik prvog od njih bio je debitant u Evropi H. R. Kapablanka. Godine 1927. osnovana je šahovska federacija i pokrenut prvi šahovski časopis. Reprezentacija Španije postala je učesnik Šahovskih olimpijada. Najbolji rezultati muške reprezentacije bili su 9. mjesto 1976. i 1978, a ženske 3. mjesto 1976. godine.

Najviše puta titulu državnog prvaka osvajali su Antonio Medina (7 puta) i učenik Aljehina Arturo Pomar (5 puta), koji je postao prvi španski velemajstor. U Španiji se tradicionalno održavaju međunarodni turniri u Palma de Majorki, Madridu, Sevilji, Barseloni, Kosta del Solu, Linaresu i Dos Hermanasu. Dugi niz godina ovdje se dodjeljivao i „Oskar“ najboljem šahisti godine.

Godine 1987. u Sevilji je održan meč za svjetsko prvenstvo Kasparov – Karpov. U gradu Mursiji Gari Kasparov je održao prvu sesiju svoje Šahovske akademije.

Španija, kao i Italija, koja je u srednjem vijeku i u doba renesanse bila kolijevka evropske šahovske kulture, danas doživljava novu renesansu. Upravo Španiju za mjesto boravka biraju mnogi vodeći velemajstori svijeta – Lj. Ljubojević, V. Salov, A. Širov, V. Anand – doprinoseći popularizaciji šaha u zemlji.

ŠPANSKA PARTIJA (ИСПАНСКАЯ ПАРТИЯ). Jedno od najstarijih otvaranja:

1.e4 e5 2. Sf3 Sc6 3. Lb5.

Prve analize ovog otvaranja dao je španski sveštenik Ruj Lopez  u svom djelu „Knjiga o domišljatosti i umijeću igranja šaha“ (1561), pa ono nosi i drugi naziv – „Otvaranje Ruj Lopez “.

Kažu da, da bi čovjek naučio dobro plivati, treba ga baciti u more. Nešto slično može se reći i za šah: da bi se naučilo jako igrati, u otvaranjima koja počinju potezom 1. e4 treba „ne potonuti“ u okeanu varijanti Španske partije, a u onima koja počinju potezom 1. d4 – u varijantama Daminog gambita. Izabrati za sebe odgovarajući sistem u Španskoj partiji, učiniti ga omiljenim i odlično se u njemu snalaziti nije lako, jer borba u centru postaje izuzetno složena. Evo samo nekoliko osnovnih sistema i imena njihovih pristalica i istraživača.

Sistem Štajnica, povezan s potezom 3...d6, bio je jedan od omiljenih odbrambenih sistema Laskera i Kapablanke. Crni dobija tijesnu, ali čvrstu poziciju. Na primjer:
4. d4 Ld7 5. Sc3 Sf6 6. L:c6 L:c6 7. Dd3 exd4 8. S:d4 Ld7 9. Lg5 Le7 10. 0-0-0.

Poznata je i takozvana poboljšana Štajnicova odbrana – 3...a6 4. La4 d6, koju su primjenjivali Rubinštajn, Aljehin i Keres.

Sistem 3...Sf6 – Berlinska odbrana – odlikuje se fleksibilnošću, omogućavajući prelazak i u Štajnicovu odbranu i u „klasični sistem“ (koji počinje potezom 3...Lc5).

Sistem 3...f5, koji je prvi razradio K. Janiš i koji nosi njegovo ime (Janišev gambit).

Sistem izmjene: 3...a6 4. L:c6 d:c6, s ciljem prelaska u za bijelog povoljnu završnicu. Primjenjivao ga je u 19. vijeku A. Andersen, kasnije Emanuel Lasker. Bio je omiljeno oružje Roberta Fišera.

Među popularne sisteme, koji privlače pažnju mnogih šahista, spada i Maršalov napad:
3...a6 4. La4 Sf6 5. 0-0 Le7 6. Te1 b5 7. Lb3 0-0 8. c3 d5!?

Zatvoreni sistem:
3...a6 4. La4 Sf6 5. 0-0 Le7 6. Te1 b5 7. Lb3 d6 itd. Ovaj sistem donio je Gariju Kasparovu dvije uzastopne pobjede u meču za svjetsko prvenstvo protiv Anatolija Karpova 1986. godine.

Iako Španska partija spada u otvorena otvaranja, borba u njoj često poprima složen pozicioni karakter, gdje važnu ulogu igra umijeće manevrisanja i sticanja inicijative u uslovima oštrog suprotstavljanja. Zato su šahisti skloni da se slože s duhovitom opaskom velemajstora Savielija Tartakovera, koji je ovo otvaranje nazvao „Španskom torturom“.

Istoričari šaha

Kao oblast ljudske kulture, koja traje oko hiljadu i po godina i duboko je povezana sa životom mnogih naroda, zemalja i kontinenata, šahovska igra je, prirodno, imala i ima svoje istoričare. Ozbiljna istraživanja započela su u 17. i 18. vijeku, kada se iznenada pokazalo da ta istorija ima mnogo „bijelih mrlja“, naročito u pitanjima nastanka i prvobitnog razvoja šaha u pojedinim regionima. Prvi su putem proučavanja tih problema krenuli engleski istoričari.

Engleska. Godine 1694. u Londonu je na latinskom jeziku objavljeno djelo profesora Oksfordskog univerziteta Tomasa Hajda (1636–1702) o istočnim igrama, u kojem je autor, na osnovu filoloških istraživanja, došao do zaključka o indijskom porijeklu šaha i njegovom kasnijem putu preko Persije i Arapa u Zapadnu Evropu. Istog stanovišta bio je i Vilijam Džouns (1746–1794) u svojoj publikaciji „O indijskom šahu“ (Kalkuta, 1790).

Godine 1860. profesor orijentalnih jezika na Kraljevskom koledžu u Londonu Dankan Forbs (1798–1868) objavio je knjigu „Istorija šaha“, u kojoj je tvrdio da je prvobitna igra na tabli od 64 polja bila namijenjena za četiri igrača i da je u svom primitivnom obliku nastala oko 3000 godina prije naše ere. S njim se nije složio Harold Marej (1868–1955), koji je pola vijeka kasnije u Oksfordu objavio fundamentalno djelo pod istim naslovom (1913). U knjizi od 900 stranica sabran je ogroman broj izvora o istoriji šaha u srednjem vijeku i renesansi. Posthumno je objavljeno i njegovo djelo „Kratka istorija šaha“ (1963). Marej je podržao stav Vilijama Džounsa da je šah izumljen u Indiji od strane jednog čovjeka i predložio datum oko 570. godine nove ere.

Opšta pitanja istorije šaha i njegove povezanosti s drugim oblastima kulture obrađena su u knjizi savremenog istoričara Ričarda Ijlza „Šah. Istorija igre“ (London, 1985). Istoriji šaha posvetili su se i engleski šahisti – međunarodni velemajstor Hari Golombek, autor knjige „Istorija šaha“ (London–Njujork, 1976), i majstor Filip Serdžent (1872–1952), koji je detaljno izložio istoriju šaha u Engleskoj u 19. vijeku u knjizi „Vijek britanskog šaha“ (London, 1934).

Među savremenim istoričarima šaha poznati su Garet Vilijams, Viktor Kīts, Rejmond Kin, Majkl Mark – specijalista za istoriju šahovskih figura, Ken Vajld, autor brojnih knjiga, uključujući djela o svjetskim prvacima Laskeru i Smislovu, originalnog rada „Šah. Rekordi“ (London, 1986), kao i šahovske enciklopedije (Oksford–Njujork, 1984; drugo izdanje 1992), nastale u saradnji s Dejvidom Kuperom.

Njemačka. Vrijedan doprinos proučavanju najstarijeg perioda istorije šaha dali su u prošlom vijeku istraživači Holanđanin van der Linde (1833–1897) i fon der Lasa (1818–1899). Prvi je napisao niz radova o istoriji šaha na Istoku i u Evropi. Svi su objavljeni u Berlinu: „Šahovska igra u 16. vijeku“ (1874), „Istorija i literatura šahovske igre“ (1874, tom 1–2), „Izvori za istoriju šaha“ (1881), „Prvo hiljadugodište šahovske literature“ (1881).

Klasičnim djelom o drevnoj istoriji šaha smatra se knjiga poznatog njemačkog majstora i teoretičara fon der Lase „O istoriji i literaturi šahovske igre“ (Lajpcig, 1897).

Među istoričarima s početka 20. vijeka posebno se ističe Ludvig Bahman (1856–1937), autor dvotomnog djela „Iz prošlosti. Slike iz istorije šahovske prakse“ (Berlin, 1920–1922), koje sadrži biografije i partije istaknutih šahista Francuske, Engleske, Njemačke, Austro-Ugarske i Rusije. Zanimljiva je i njegova knjiga „Šahovska igra u svom istorijskom razvoju“ (Lajpcig, 1924), kao i radovi o Štajnicu, Pilsberiju i Haruzeku.

Među savremenim autorima izdvajaju se knjiga dr Jakoba Zilbermana i velemajstora Volfganga Unzikera „Istorija šaha“ (Minhen, 1975), s predgovorom Maksa Evea, kao i bogato ilustrovano djelo profesora Joahima Pecolda (1933–1999) „Šah. Istorija kulture“ (Lajpcig, 1986).

Među knjigama koje obrađuju različite aspekte istorije šaha mogu se pomenuti i „Šah. Igra. Sport. Nauka. Umjetnost“ velemajstora Helmuta Pflegera i Horsta Mecinga (Hamburg, 1984), te „Borba za šahovsku krunu. Mečevi svjetskih prvaka od Štajnica do Kasparova“ (Berlin, 1987) Rajmunda Štolcea, uz učešće više autora.

Stogodišnjici Njemačkog šahovskog saveza (1877–1977) posvećena je knjiga Alfreda Dila „Šah u Njemačkoj“ (Diseldorf, 1977). Bibliografiji različitih problema istorije šaha posvećena su brojna istraživanja Egberta Majsenburga. Istorijom šahovskih figura bavili su se Hans i Zigfrid Vihman u knjizi „Šah“ (Minhen, 1960) i Antje Kluge-Pinsker u djelu „Šah i triktrak“ (1991).

Rusija.

Prvi istoričari šaha u ovoj zemlji pojavili su se s originalnim publikacijama na prelazu iz 19. u 20. vijek – Mihail Gonjajev (1849–1891), Ivan Savenkov (1846–1913), koji je u svom radu „O pitanju evolucije šahovske igre“ (Moskva, 1905) koristio etnografske materijale iz Sibira i Centralne Azije, te David Sargin (1859–1921), autor knjige „Starina igara dame i šaha“ (Moskva, 1915).

Nakon Oktobarske revolucije 1917. godine najveći istoričari šaha bili su: Nikolaj Grekov (1886–1951), autor knjige „Istorija šahovskih takmičenja“ (2. izdanje, Moskva, 1937) i nekoliko radova o životu i stvaralaštvu Mihaila Čigorina (Moskva, 1949; 2. izdanje 1952), te Mihail Kogan (1898–1942), koji je napisao više knjiga o nacionalnoj istoriji šaha, uključujući „Ogledi iz istorije šaha u SSSR-u“ (Moskva–Lenjingrad, 1938).

Među istoričarima poslijeratnog perioda ističe se Isak Romanov (1920–1993), autor više knjiga posvećenih životu i djelu M. Čigorina, P. Romanovskog, A. Aljehina, kao i dopisnom šahu; zatim Jakov Nejštadt – autor knjige „Šah do Štajnica“ (1961) i tri monografije iz serije „Istaknuti šahisti svijeta“: „Prvi svjetski prvak“ (1971), „Nekrunisani šampioni“ (1975) i „Zigbert Taraš“ (1983).

Problemima drevne i savremene istorije šaha posvetio je svoje radove i jedan od autora ove knjige – Isak Linder. Među njima su knjige o prvim ruskim majstorima: „A. Petrov“ (2. izdanje, 1955), „I. Šumov – umjetnik šaha“ (1959), „Na izvorima šahovske kulture“ (1967), „Prvi ruski majstori“ (1979), „Lav Tolstoj i šah“ (1960), „Šah u Rusiji“ (1964; 2. izdanje 1975), „Estetika šaha“ (1981), „Svijet šahovskih figura“ (1994), „Puškin, ljubav i šah“ (1999) i druge.

Zajedno sa sinom Vladimirom Linderom, u periodu 1988–1992. objavio je u Njemačkoj trilogiju o svjetskim prvacima Emanuelu Laskeru, Hoseu Raulu Kapablanki i Aleksandru Aljehinu, a 2001. godine u Moskvi je izašlo djelo „Kraljevi šahovskog svijeta. Život i igra kroz prizmu enciklopedije“.

Istoriji šaha u srednjem vijeku posvećena su istraživanja velemajstora Jurija Averbaha, od kojih su neka objavljena u njegovoj knjizi „U potrazi za istinom“ (Moskva, 2. izdanje 1992). Niz istorijsko-analitičkih osvrta na teoriju otvaranja objavili su velemajstor Aleksej Suetin i majstor Anatolij Macukevič.

Istoriji dopisnih takmičenja i mjestu šaha u životu ruskih naučnika svoje radove posvetio je Sergej Grodzenski, dok se problemima ruske šahovske bibliografije bavio Nikolaj Saharov (Moskva, 1968, 2001).

Poznata su i istraživanja iz istorije šaha u Letoniji majstora i trenera, sekundanta Mihaila Talja – Aleksandra Koblenca (1916–1993), u Gruziji – Tengiza Giorgadzea, te u Uzbekistanu – Mamadžana Muhitdinova.

Učesnici prve međunarodne konferencije istoričara šaha, održane na inicijativu predsjednika Chess Collectors International dr Tomasa Tompsena.
Kenigštajn (Njemačka), avgust 1991.

U Holandiji su na njemačkom jeziku objavljene knjige dr Petera Fenstra Kujpera (1888–1969) „Sto godina šahovskih turnira 1851–1950“ (Amsterdam, 1964) i „Sto godina šahovskih mečeva“ (Amsterdam, 1967).

U Italiji su veliki odjek imale odlično opremljena knjiga Adolivija Kapečea „Istorija šaha“ (Milano, 1973) i fundamentalno istraživanje Adrijana Kik­ka (1907–1990) i Antonija Rozina „Istorija šaha u Italiji“ (Venecija, 1990). Zanimljiva istorijska istraživanja posljednjih godina objavili su Alesandro Sanvito, Franko Pratesi, Đanfeliče Ferlito i Rodolfo Poci.

U Mađarskoj je plod višegodišnjeg rada bilo objavljivanje tri toma nacionalne istorije šaha (Budimpešta, 1975, 1977, 1989) pod redakcijom velemajstora Gideona Barce (1911–1986) i istoričara šaha Arpada Feldeaka. Među drugim značajnim djelima izdvaja se knjiga velemajstora Geze Marocija o Polu Morfiju, koja se pojavila na njemačkom jeziku još početkom 20. vijeka.

Na engleski, njemački i ruski jezik prevedena je knjiga Ježija Gižickog „Sa šahom kroz vijekove i zemlje“ (Poljska, 1958). Autori niza knjiga o istoriji poljskog šaha bili su poznati šahisti, književnici i naučnici – Edvard Arlamovski (1909–1979), Vladislav Litmanovič (1918–1992), Stanislav Gavlikovski (1920–1981), a posljednjih godina Miroslava Litmanovič, Tomaš Lisovski, Cezarij Damanski i Tadeuš Volša.

U Austriji se krajem 20. vijeka istakla grupa mladih istoričara šaha, koja je već objavila niz zapaženih radova. Među njima su Hane Pečar „Istorija kulture u obliku šahovske igre“ (Ahen, 1986), Ernest Štrouhal – „8x8. O umjetnosti šaha“ (Beč–Njujork, 1996), te Mihael En – autor knjiga o E. Grinfeldu i R. Špilmanu.

U Španiji se među publikacijama šireg karaktera izdvajaju knjiga Hulija Ganca „Opšta istorija šaha“ (Madrid, 1973) i razmišljanja Gabrijela Visentea Maura „Evolucija šaha kroz 40 vjekova“ (Madrid, 1980). Godine 1987. u Španiji je, uporedo s faksimilnim izdanjem knjige o šahu Alfonsa Mudrog (1283), objavljen i tom komentara – rezultat dugogodišnjeg istraživanja međunarodnog majstora Rikarda Kalva (1943–2002).

U Sjedinjenim Državama su u 20. vijeku objavljene brojne knjige posvećene opštoj i nacionalnoj istoriji. Među njima su djela Henrija A. Dejvidsona „Kratka istorija šaha“ (Njujork, 1949) i Dejvida Losona „Pol Morfi. Ponos i tuga šaha“ (Njujork, 1976). Širok istorijsko-šahovski raspon ima i velemajstor Endi Soltis: „Istorija prvenstava SAD (1845–1985)“ (1986), „Američki majstori od Morfija do Fišera“ (Njujork, 1974), „Veliki šahovski turniri i njihova istorija“ (Njujork, 1975), „Sovjetski šah 1917–1991“ (Džeferson, 2000). U Džefersonu je 1993. objavljeno i kapitalno biografsko djelo o Vilhelmu Štajnici, autora Kurta Landsbergera.

Među radovima posvećenim problemima porijekla šaha treba pomenuti i knjige ruskih orijentalista, akademika Josifa Orbelija (1887–1961) i dopisnog člana Akademije nauka SSSR Kamile Trever (1892–1974) „Šatrang“ (Lenjingrad, 1936), djelo jugoslovenskog majstora, istoričara i matematičara Pavla Bideva (1912–1988) „Šah – simbol kosmosa. Razvoj šaha od kineske astrologije do indijske mistike“ (Skoplje, 1972), rad engleskog profesora Džozefa Nidama „Magnet, proricanje i šah“, objavljen u četvrtom tomu njegovog djela „Nauka i civilizacija u Kini“ (Kembridž, 1962), kao i studiju njemačke indološkinje dr Renate Sajed „Kanauđ, Maukhariji i čaturanga. Porijeklo šaha i njegov put iz Indije u Persiju“ (Kelkheim, 2001).

Od 1991. godine održavaju se međunarodne konferencije istoričara šaha posvećene raspravi o problemima porijekla i razvoja šahovske igre u srednjem vijeku i novom vijeku. Prva je održana na inicijativu dr Tomasa Tompsena u avgustu 1991. u Kenigštajnu (Njemačka), druga dvije godine kasnije (1993) u Amsterdamu pod okriljem CCI i „Max Euwe Centra“, treća u Beču (1994), četvrta u Visbadenu (1997), peta u Hamburgu (1999), šesta ponovo u Amsterdamu (2001). Početkom jeseni 2002. pod pokroviteljstvom Poljske akademije nauka održana je međunarodna konferencija istoričara šaha u zamku Kornik, gdje se čuva arhiv poznatog njemačkog šahovskog djelatnika 19. vijeka fon der Lase.

Učesnici Prve međunarodne konferencije istoričara šaha, održane na inicijativu predsjednika Chess Collectors International, dr Tomasa Tompsena.
Königštajn (Njemačka), avgust 1991.

ITALIJA.

Šah je, o čemu svjedoče arheološki nalazi figura, prodro u zemlju još u ranom srednjem vijeku. U 10–14. vijeku igra postaje sve popularnija na dvorovima plemstva, među vitezovima i predstavnicima intelektualnih krugova. Na igru je uticao i južnjački temperament naroda.

„…Nigdje se ne igra s takvim zanosom, tako nesebično, upravo radi same igre, kao u Italiji. Za šahovskom tablom Italijan traži uživanje u kombinacijama, a ne dobitak u opkladi ili slavu prvog igrača svijeta. To igri Italijana daje poseban i veoma privlačan karakter. Smjelost u napadima, lijepe žrtve, brzo uvođenje u igru oficira (lakih figura) – to su glavne odlike italijanskog stila igre. Dodajte tome da Italijani obično igraju vrlo brzo“, pisao je o svojim utiscima iz boravka u Rimu 1863. godine glavni urednik ruskog časopisa „Šahmatni listok“ Viktor Mihajlov.

Ove riječi u potpunosti su odgovarale starim italijanskim šahovskim tradicijama, koje potiču još iz doba renesanse, kada je spora strategija srednjovjekovnog šatrandža zamijenjena burnom, brzom igrom, punom smjelih napada i sjajnih kombinacionih ideja. One su našle odraz u knjigama italijanskih autora s kraja 16. i početka 17. vijeka – Đulija Polerija, Đoakina Salvija, Pjetra Karere i Đoakina Greka. U isto doba ubrajaju se i pobjede Italijana Đovanija Leonarda na madridskom turniru 1575, nastanak čuvene poeme Marka Đerolama Vide (1490–1566) „Igra šaha“ (Scacchia ludus, 1513), kao i jedno od prvih izvođenja živih šahovskih partija u gradiću Marostiki na sjeveru Italije.

Od čitave plejade italijanskih majstora renesanse, posebno mjesto u narodnoj svijesti zauzima Đoakino Greko (1600–1634), čiji je kalabrijski žrtveni stil i danas blizak Italijanima. Godine 1974. u zemlji je ustanovljena posebna nagrada s njegovim imenom za šahiste koji postignu najbolje sportske i stvaralačke rezultate.

Istaknuto mjesto na evropskom šahovskom nebu zauzimala su i trojica majstora iz Modene – Erkole del Rio, Đambatista Loli i Domeniko Lorenco Poncijani, autor klasičnog djela „Neuporediva igra šaha“ (1769). U stvaralaštvu ovih majstora možda je dostignut vrhunac šahovskog genija italijanskog naroda. Upravo njima pripada zasluga za formiranje principa italijanske kombinacione škole, čija su dostignuća snažno uticala na razvoj šahovske umjetnosti.

U narednom vijeku najsjajnija šahovska zvijezda Italije bio je njen prvi šampion Serafino Diboa (1820–1899) – majstor, teoretičar, organizator šahovskog života u zemlji, urednik prvog šahovskog časopisa „La Rivista degli Scacchi“ (Rim, 1859) i jedan od osnivača Italijanskog šahovskog saveza (1898).

Šahovski život Italije u 20. vijeku obilježen je brojnim značajnim događajima: prvim nacionalnim prvenstvima (od 1921. za muškarce i od 1938. za žene), velikim međunarodnim turnirima – od San Rema (1911) do tradicionalnih takmičenja u Rimu i Ređo Emiliji (od 1958), kao i međunarodnim meč-turnirom u Milanu 1975. i mečom za svjetsku titulu Karpov – Kasparov u Meranu (1981).

Deset puta prvak države bio je međunarodni majstor Stefano Tatai (1962–1990). Tri puta prvakinja Italije bila je Marija Montičeli, a dva puta Klarisa Benini – učesnica ženskih svjetskih prvenstava u Stokholmu 1937. (2. mjesto iza Vere Menčik) i u Moskvi 1949/50. (9. mjesto).

Posebno se proslavio igrom u duhu najboljih italijanskih tradicija prvi italijanski međunarodni velemajstor Serđo Marijoti. Njegov šahovski moto bio je: „Ne plašiti se nikoga i ničega!“ Na jednom turniru u Budimpešti odbio je ponudu remija u čak osam partija. Godine 1977. napisao je dječju knjigu „Prvi koraci u šahu“, ali mu posao u velikoj rimskoj firmi za proizvodnju računara nije dozvolio da se u potpunosti posveti šahu.

Šahovski časopis „Italia Scacchistica“, osnovan još 1911. godine, proslavio je 90-godišnjicu i i danas izlazi u Milanu pod uredništvom Adolivija Kapečea.

Veliki odjek u zemlji i u šahovskom svijetu imao je 9. kongres Chess Collectors International, održan u Firenci u maju 2000. godine.

Razglednica izdata uoči meča za prvenstvo svijeta Karpov – Korčnoj, održanog u Meranu (Italija) 1981. godine.

ITALIJANSKA PARTIJA, staro otvoreno otvaranje:

1. e4 e5
2. Sf3 Sc6
3. Lc4 Lc5.

Prve analize dali su najjači italijanski šahisti 16. i 17. vijeka – Đulio Polerio i Đoakino Greko.

U 20. vijeku, igrači koji su vodili bijele figure u ovom otvaranju po pravilu su birali neposrednu borbu za centar potezima 4. c3 i 5. d4, uz kasniji napad na polje f7 i oštru igru sa obostranim šansama.

Drugi put vezan je za simetričan razvoj:
4. d3 Sf6 5. Sc3 d6 6. Le3 Lb6 7. h3 Le6 8. Lb3 h6 9. 0-0.

Italijani su ovaj sistem nazivali giocco pianissimo („najtiša igra“). Međutim, danas bijeli i u toj varijanti pronalaze mogućnosti za zaoštravanje igre, nastavljajući već u 6. potezu sa Lg5 (napad Kanal). Ipak, u savremenom tumačenju ovog otvaranja preovladava težnja ka mirnoj, poziciono-manervskoj borbi, koju određuju potezi d3, c3, Lb3–c2 i dalja upotreba „španskih“ motiva – prebacivanje daminog konja putem Sb1–d2–f1 na kraljevo krilo i priprema otvaranja centra potezom d3–d4.

Zanimljive analize i istraživanja ovog otvaranja sproveli su ruski velemajstori Sergej Dolmatov i Artur Jusupov.

KAISSA, „boginja-zaštitnica“ šaha.

Kada i pod kojim okolnostima je Kaissa – ta ljupka nimfa Olimpa – proglašena boginjom šaha? Za to šahisti duguju engleskom piscu i orijentalisti Vilijamu Džonsu (1746–1794). Sa 13 godina strastveno se zaljubio u šah, proučio Filidorovo djelo „Analiza šahovske igre“, a sa 16 godina napisao romantično djelo „Kaissa. Poema o šahu“ (1763) – himnu drevnoj igri.

Poema počinje umjetničkim opisom „bezkrvnog rata“ koji donosi veliko zadovoljstvo bogovima i nimfama Olimpa. Tokom igre nimfi Delije i Sirene pojavljuje se očaravajuća Kaissa. U nju se zaljubljuje bog rata Mars. Međutim, njegova udvaranja nemaju uspjeha. Tada jedna od nimfi predlaže Marsu da izmisli novu igru:
„Ti ćeš joj samo time srce omekšati
i čak Kaissinu strast probuditi!“

Mars se obraća za pomoć Eufronu, bogu Sporta...

I Sport je pomogao.
Od nebeskog svoda načini tablu, polja iscrta,
od raznih materijala vojnike izradi –
sam im ni đavo nije brat.
Propisa zakone borbe,
a igru na kraju Kaissom nazva.
I sin Albiona njoj se raduje,
samo je drugačije krsti: Šah i Mat.

Igra se dopala Kaissi i ona je već drugim očima gledala na Marsa:

„Ko mi je um pomutio? Vidjela sam neprijatelja
u divnom bogu. Prestroga sam bila!“

Slijede nadahnuti stihovi o šahovskim bitkama na Olimpu i o tome kako zahvaljujući Eufronovom izumu Mars zadobija Kaissinu naklonost.

Tvorac besmrtne „Kaisse“ bio je napredan čovjek svoga vremena, istinski humanista. Posljednje godine života Vilijam Džons proveo je u Indiji, prevodio klasična djela indijske književnosti i nastojao proniknuti u tajne porijekla šaha.

Džonsova poema postala je poznata sredinom 19. vijeka, kada su se gotovo istovremeno u Parizu i Londonu pojavile zbirke beletrističkih djela o šahu.

KAMSKI (Kamsky) Gata (r. 1974), međunarodni velemajstor, pretendent na svjetsku titulu.

Kada je 1988. Gari Kasparov među vjerovatnim budućim kandidatima za svjetsku titulu pomenuo ime 14-godišnjeg lenjingradskog učenika Gate Kam­skog, za mnoge zapadne novinare to je zvučalo neočekivano. Ali već dvije godine kasnije, pobjedom na superturniru u Tilburgu (1990), Kamski je prodro u šahovsku elitu.

Gatu – unuka osnivača tatarskog dramskog pozorišta u Kazanju Gate Sabirova, koji je nastupao pod pseudonimom „Kamski“ – odlikuju ne samo prirodni talenat, već i izuzetna upornost i marljivost. Već sa dvije godine znao je da čita, sa četiri je pokazao sklonost ka matematici, a sa šest je slobodno svirao na klaviru složena muzička djela. Školovanje je započeo od trećeg razreda. Upravo tada je naučio da igra šah, koji je ubrzo potisnuo muziku u drugi plan. Po nekoliko sati dnevno posvećivao je proučavanju igre. Uticalo je i spartansko vaspitanje njegovog oca Rustema, majstora sporta u boksu.

Prve ozbiljne šahovske lekcije Gata je dobio u Lenjingradskom domu pionira. Kada je talentovanog dječaka vidio poznati trener V. Zak, odmah mu je predvidio veliku budućnost. Drugokategornika Gatu nazivao je „moj mali velemajstor“. Već sa devet godina ispunio je normu prve kategorije, a sa dvanaest postao prvak SSSR-a među omladinom, izjednačivši Kasparovljev rekord.

Godine 1989, poslije jednog turnira u Njujorku, njegov otac je odlučio da ostane sa sinom u SAD. Kamski je počeo mnogo da igra na otvorenim američkim i velikim evropskim turnirima. Među najboljim rezultatima tih godina su: Long Bič (1989) – 1–5. mjesto; Palma de Majorka (1989) – 2–3; Njujork (1990) – 2–4; Pariz (1990) – 3–9; Nju Delhi (1990) – 1–2.

Godine 1991, sa 17 godina, postao je prvak SAD. Iste godine na superturniru u Beogradu podijelio je 2–3. mjesto. Na Memorijalu Aljehina u Moskvi (1992) zauzeo je 3. mjesto (ispred A. Karpova, V. Salova, A. Jusupova, A. Širova, J. Timana) i stekao simpatije publike borbenim karakterom, univerzalnom igrom i korektnim ponašanjem.

Nakon uspješnih nastupa na međuzonskom turniru u Bilu (1993) i kvalifikacionom turniru PCA u Groningenu (1993), postao je „dvostruki pretendent“ na svjetsku titulu. U mečevima kandidata po verziji FIDE pobijedio je V. Ananda i V. Salova i postao Karpovljev protivnik, a u takmičenju PCA savladao je u četvrtfinalu V. Kramnika.

Njemački časopis „Der Spiegel“ nazvao je njegov uspjeh „skokom“ čudesnog dječaka u finale, što je podiglo interesovanje javnosti i medija.

Komentarišući igru Kamskog u dobijenom meču protiv Ananda, bivši svjetski prvak Karpov je rekao:

„Kamski je nesumnjivo napredovao kao šahista, vidljiv je kvalitativni pomak. Ipak, duboko sam uvjeren da je ishod njegova dva meča – sa Kramnikom i Anandom – bio u sferi psihologije. Obojicu protivnika je koštalo to što Gatu nisu shvatili ozbiljno…“

U septembru 1994. Kamski je u polufinalnom meču kandidata po verziji PCA ubjedljivo savladao N. Šorta – 5,5 : 1,5 (+5, –1, =1) i plasirao se u finale, gdje mu je protivnik bio Anand. Iste godine mladi velemajstor ostvario je još jedan veliki uspjeh – pobjedu na turniru u Las Palmasu (ispred Karpova).

Međutim, poslije niza uspjeha uslijedio je period neuspjeha. Kamski je izgubio od Ananda, a zatim je došao red na meč s Karpovom za titulu svjetskog prvaka pod okriljem FIDE (1996, Elista). U meču na 20 partija poražen je rezultatom 7,5 : 10,5.

Kamski - Karpov
Elista, 1996, 16. partija meča

 1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 b6 4.g3 Ba6 5.b3 Bb4+ 6.Bd2 Be7 7.Bg2 c6 8.Bc3 d5 9.Ne5 Nfd7 10.Nxd7 Nxd7 11.Nd2 0–0 12.0–0 Rc8 13.e4 c5 14.exd5 exd5 15.dxc5 dxc4 16.c6 cxb3 17.Re1 Bb5 18.axb3 Bxc6 19.Bxc6 Rxc6 20.Rxa7 Bf6 21.Nc4 Bxc3 22.Rxd7 Qf6 23.Re4 Qf5 24.Rf4 Qe6

25.Rdxf7! Re8 26.Qf3 Bf6 27.Rb7 h6 28.Kg2 Kh8 29.h4 Kg8 30.Kh2 Kh8 31.Qh5 Rd8 32.Rf7 Bd4 33.Rf8+ Rxf8 34.Rxf8+ Kh7 35.Qf3 Bc5 36.Rf5 Rc8 37.h5 Rd8 38.Re5 Qd7 39.Qe4+ Kh8 40.Kg2 Rf8 41.f4! Rd8 42.Qf3 Bd4 43.Re2 b5 44.Nd2 Bb6 45.Ne4 Qd1 46.Nf2 Qb1 47.Ng4 Qf5 48.Ne5 Kg8 49.Nc6 1–0

Još 1994. godine Rustem je izjavio: „Sa Gatom sam imao dvije greške: prva – muzika, druga – šah“, i odlučio da bi taj ciklus borbe mogao biti posljednji u sinovljevoj šahovskoj karijeri. Poraz od Karpova dodatno je pogoršao situaciju. Stariji Kamski odlučio je da prekine sinovljeve nastupe i preporučio mu da se posveti medicini.

Nakon trogodišnjeg odsustva sa šahovske scene, u avgustu 1999. Gata je ponovo igrao na prvenstvu FIDE, ali je nastupio neuspješno.

---

KAN Ilja Abramovič (1909–1978),

ruski šahovski majstor i trener, sekundant Mihaila Botvinika tokom meča za svjetsko prvenstvo s Vasilijem Smislovom (1954).

Sa 14 godina preselio se iz Samare u Moskvu, gdje je i naučio da igra šah. Tokom prvog Moskovskog međunarodnog turnira, šesnaestogodišnji Ilja, koji je već temeljno proučio udžbenik Emanuela Šifersa, bio je stalni posjetilac dvorana hotela „Metropol“, gdje su igrali šahovski velikani. Nije mogao ni zamisliti da će proći deset godina i da će ravnopravno igrati sa, naizgled nedostižnim, Emanuelom Laskerom i Hoseom Raulom Kapablankom.

Godine 1929, debitovao je na prvenstvu SSSR-a, i tu je Kan osvojio treće mjesto.

Prisjećajući se njegovih prvih nastupa u domaćoj eliti, velemajstor V. Ragozin pisao je:

„Kan je uvijek težio jasnim i poziciono zdravim postavkama. To nastojanje dovelo je u zabludu kritičare, koji su Kana svrstali među pozicione šahiste. Međutim, u mnogim njegovim partijama rasplet, ponekad veoma neočekivan, dolazio je poslije složene taktičke borbe. Upravo visoka taktička vještina i umijeće da u složenim i teškim pozicijama pronađe ključ rješenja izdigli su mladog majstora među vodeće sovjetske šahiste.“

Po svemu sudeći, i lider sovjetskih šahista Mihail Botvinik dugo nije mogao da se prilagodi Kanovom stilu igre: izgubio je od njega već u 19. poteza na prvenstvu SSSR-a 1929, u meču sindikalnih ekipa Moskve i Lenjingrada dobio je čisti mat na 40. potezu, a na Drugom moskovskom međunarodnom turniru napravio je kobnu grešku na 21. potezu.

O drugoj od tih pobjeda Kan je pisao:
„Ne bez grešaka, ali zanimljiva partija, jedna od najtežih i najnapetijih u mojoj šahovskoj praksi.“

Kan-Botvinik
Lenjingrad, 1930

 1.c4 e6 2.Nf3 Nf6 3.Nc3 d5 4.d4 Nbd7 5.Bg5 Be7 6.e3 0–0 7.Rc1 c6 8.Qc2 b6 9.cxd5 exd5 10.Bd3 h6 11.Bh4 Bb7 12.0–0 Re8 13.Bg3 Nf8 14.h3 a6 15.Qb3 Ne6 16.Bf5 Nd7 17.Bxe6 fxe6 18.Ne5 Nxe5 19.Bxe5 a5 20.f4 Ba6 21.Rf3 Ra7 22.Qc2 Bh4 23.Qg6 Rf7 24.Rc2 Qe7 25.Nd1 Bf6 26.Rg3 Bxe5 27.dxe5 d4! 28.Rxc6 Qb4 29.Qc2 Qe1+ 30.Kh2 Be2 31.Rxe6!

31...Rd8 32.Rxh6 d3 33.Qb3 Bxd1 34.Qxb6 Re8 35.Qg6 Ba4 36.e6 Rxe6 37.Qh7+ Kf8 38.Rxe6 Rd7 39.Qh8+ Kf7 40.Qe8# 1–0

Na Drugom moskovskom međunarodnom turniru Kan je podijelio 6–7. mjesto sa G. Levenfišem među 20 učesnika. Dobio je pohvale Emanuela Laskera, a godinu dana kasnije došao je red i na Kapablanku da uzvikne: „O, Kan! Bravo!“, kada je moskovski majstor pobijedio jednog od njegovih konkurenata, velemajstora S. Flora. Ipak, na tom dvokružnom turniru Botvinik se dvaput revanširao svom „dželatu“ Kanu.

Trideset godina kasnije šahovski putevi prijatelja–rivala Kana i Botvinika ponovo su se ukrstili. Ovoga puta svjetski prvak pozvao je iskusnog analitičara Ilju Kana kao trenera-sekundanta u meču 1954. protiv Vasilija Smislova.
Kan je bio poznati šahovski teoretičar i publicista, autor niza knjiga, sastavljač i urednik zbirki izabranih partija.

KAPABLANKA Hoze Raúl (Havana, 19. novembar 1888 – New York, 8. mart 1942), kubanski šahista, treći svjetski šahovski prvak u istoriji (1921–1927).

„Čudo Havane!“ – s ponosom su govorili ugledni sinjori i kavaljeri o četverogodišnjem Raulu, koji je samostalno, posmatrajući očeve partije, naučio da igra šah i potom pobjeđivao odrasle šahiste. Sa 11 godina veliki utisak na njega su ostavili simultanke naslijepo čuvenog G. N. Pillsburyja, i tada je odlučio da posjećuje Havanski šahovski klub. Već nekoliko mjeseci kasnije mladi Kapablanka je pobijedio šampiona Kube Juana Corsa.

Raúl je pokazao izvanredne sposobnosti i u matematici, bio je zainteresovan za filozofiju i istoriju, svirao violinu i bio odličan bejzbolista. Preselivši se u SAD radi studija hemijsko-inženjerskog fakulteta na Kolumbija univerzitetu, i dalje se strastveno bavio šahom. Početkom 1909. godine Kapablanka je imao triumfalnu turneju po Americi (od 57 partija izgubio je samo 13, uz 18 remija!), a u aprilu–junu iste godine razbio je u meču slavnog velemajstora, šampiona SAD-a F. Marshalla (+8, -1, =14).

Ubrzo postiže uspjehe i u Evropi. Početak je dat turnirom u San Sebastijanu (1911), gdje su, osim svjetskog šampiona Emanuela Laskera, učestvovali svi šahovski velikani tog vremena. Poslije briljantne pobjede na tom turniru i drugog mjesta na Peterburškom meč-turniru 1914, šahovski svijet je smatrao Kapablanku glavnim kandidatom za svjetsku titulu.

Međutim, rat je odložio ostvarenje njegovog sna. Tek sedam godina kasnije susreo se sa Laskerom u meču održanom 1921. u Havani, koji je završio pobjedom Kapablanke: +4, -0, =10. Šest godina je držao šahovski tron, koji je izgubio 1927. u teškoj borbi protiv Aleksandra Aljehina (+3, -6, =25). Meč je trajao gotovo dva i po mjeseca i ušao je u istoriju kao jedan od vrhunaca šahovske umjetnosti.

Tokom 1920-ih i 1930-ih Kapablanka je osvojio prve nagrade na velikim međunarodnim turnirima: London (1922), New York (1927), Berlin (1928), dva puta u Budimpešti (1928, 1929), Barselona (1929), Hastings (1929/30), Moskva (1936). Takođe, 1936. godine dijelio je prvo–drugo mjesto sa M. Botvinikom u Notingemu, ispred tadašnjeg svjetskog šampiona M. Evea, bivših šampiona svijeta A. Aljehina i E. Laskera, i mladih velemajstora S. Reshevskog, R. Fajna i S. Flora.

Više od četvrt stoljeća H. R. Kapablanka ostaje jedna od glavnih figura u borbi za svjetsko prvenstvo. Među posljednjim njegovim uspesima su prvo mjesto na turniru u Parizu (1938) i najbolji rezultat na prvoj tabli VIII Svjetske olimpijade u Argentini (1939, +6, -0, =5). Od 603 partije u turnirima i mečevima, Kapablanka je pobijedio u 318 i izgubio samo 34.

Stil Kapablanke harmonizuje logičnost planova, visoku tehniku iskorišćavanja pozicionih prednosti, odlučnost u napadu i hladnokrvnost u odbrani, sa finim vođenjem završnice. „Njegova igra stvara neodoljiv umjetnički utisak. U njoj dominira težnja ka jednostavnosti, a u toj jednostavnosti je neponovljiva ljepota prave dubine“ (M. Botvinik).

Kapablankino „šahovsko kredo“ glasi:
„Kriterijum ocjene majstorstva smatram visinom šahovske strategije, dosljedno primjenjivane u partiji, i sposobnošću vođenja završnice. U obe ove oblasti leži suština prave šahovske vještine.“

Šahovsko stvaralaštvo Kapablanke unijelo je nove ideje i metode, a u mnogim svojim partijama pokazao je vrhunsko majstorstvo. Evo jednog primjera:

Kapablanka – Tartakower
New York, 1924

35.Kg3! Rxc3+ 36.Kh4 Rf3 37.g6! Rxf4+ 38.Kg5 Re4 39.Kf6 Kg8 40.Rg7+ Kh8 41.Rxc7 Re8 42.Kxf5 Re4 43.Kf6 Rf4+ 44.Ke5 Rg4 45.g7+! Kg8 46.Rxa7 Rg1 47.Kxd5 Rc1 48.Kd6 Rc2 49.d5 Rc1 50.Rc7 Ra1 51.Kc6 Rxa4 52.d6 1–0

Kapablanka je davao simultane seanse šaha – prijateljski karikatura N. Lisa (Lisogorski), 1935.

Iako se u zrelijim godinama kubanski velemajstor pokazao kao igrač pozicionog stila, njegovo kombinatorno umijeće stalno je „izbijalo na površinu“, manifestujući se kroz efektne završnice i suptilne kombinacije. Za sljedeću partiju sa moskovskim majstorom Nikolajem Zubarevim Kapablanka je dobio nagradu za ljepotu partije:

Kapablanka – Zubarev
Moskva, 1925

33.Qxb7! Bxf4 34.Re1+ Be5 35.d6+! Ke6 36.Qb3+ Kf5 37.Qd3+ Kg5 38.Qe3+ Kf5 39.Qe4+ Ke6 40.Qc4+ Kxd6 41.Rd1+ Ke7 42.Rxd7+ Kxd7 43.Qxa6 1–0

Savremeni posmatrači, opisujući Kapablankov talenat i prirodnu intuiciju, isticali su nevjerovatnu lakoću kojom je donosio i najsloženije strateške i taktičke odluke. R. Reti je o tome zapisao: „Na prvi pogled u Kapablankinom stilu igre odmah upada u oči ogromna samouvjerenost – gotovo potpuni izostanak pregleda ili grešaka u procjeni pozicije. To je, bez sumnje, povezano sa činjenicom da je šah učio još u ranom djetinjstvu; šah je postao njegov 'maternji jezik'.“

Živopisni portret trećeg svjetskog šampiona naslikao je moskovski majstor Aleksandar Iljin-Ženevski, prisjećajući se partije sa Kubancem na turniru 1925: „Ponekad se Kapablanka ozbiljno zamisli. Tada podignem glavu i počnem ga posmatrati. On je doista impresivan. Upornost misli vidi se na njegovom otvorenom i privlačnom licu. On se bori, ali u isto vrijeme mirno i veličanstveno razmišlja… Ponekad se i ja zamislim. Tada se Kapablanka polako diže sa stolice i šeta među stolovima drugih učesnika turnira. Kao da se odmara. Ali njegove oči gore nekim unutrašnjim plamenom… On misli o partiji.“

Kapablanka je osjećao stalnu potrebu da svoja znanja i višegodišnje iskustvo podijeli sa širom publikom – objavljivao je članke u štampi, držao predavanja, napisao niz knjiga u kojima se pokazao i kao izvanredan pedagog i književnik: „Moja šahovska karijera“ (1920), „Osnove šahovske igre“ (1922), „Šahovski priručnik“ (1935). Mnogo vrijednosti sadrže „Posljednja šahovska predavanja Kapablanke“ (1941), objavljena posthumno. Ona su ispunjena vjerom da će šah još dugo služiti dobru ljudi na našoj planeti. „Smatram“, govorio je Kapablanka, „da bi šah trebalo uvrstiti u školske programe u svim zemljama“. U isto vrijeme isticao je ulogu šaha kao sredstva „daljeg učvršćivanja društvenih i duhovnih veza, srcem povezanih odnosa među narodima“.

Hoze Raúl Kapablanka preminuo je 8. marta 1942. u New Yorku. Dan ranije posjetio je Šahovski klub na Manhattanu, iznenada se osjećao loše i nekoliko sati kasnije, ne došavši svijesti, preminuo je. Preživio je samo godinu dana Emmanuela Laskera, koji je umro poslije šahovske simultanke u istom klubu. A četiri godine kasnije u Portugalu je preminuo Aleksandar Aljehin. Nedugo prije svoje smrti, planirajući knjigu o svom prethodniku i napisavši uvod, Aljehin je završio riječima: „…Kapablanka je prerano izvučen iz šahovskog svijeta. Njegovom smrću izgubili smo najvećeg šahovskog genija, kakvog svijet više nikada neće vidjeti.“

KARO-KAN ODBRANA. 1. e4 c6

Nazvana je po dvojici majstora koji su je primjenjivali na takmičenjima — Markusu Kanu iz Beča (1820–1886) i Englezu Horaciju Karo (1862–1920), koji je 1886. godine objavio analizu ovog otvaranja.

Posebnu popularnost otvaranje je steklo u drugoj polovini 20. vijeka zahvaljujući istraživanjima niza najjačih šahista svijeta: M. Botvinika, I. Boleslavskog, V. Smislova, P. Keresa, A. Konstantinopoljskog, B. Larsena, R. Hibnera, V. Horta, T. Petrosjana, A. Karpova i drugih.

Osnovna ideja otvaranje je rana kontraigra crnih u centru poslije
2. d4 d5, što im omogućava ne samo da brzo riješe problem razvoja bijelopoljnog lovca (na f5 ili g4), već i da dobiju šanse za aktivnu protivigru. Među glavnim sistemima razvoja najpopularnijih je sljedećih šest.

Razmjena:
2. d4 d5 3. ed cd 4. Ld3 cd (Štajnerov sistem) ili 4. c4! (Panovljev napad);

Petrosjan–Smislov sistem:
2. d4 d5 3. Sc3 de 4. Se4 Sd7;

Kapablankin sistem:
2. d4 d5 3. Sc3 de 4. Se4 Lf5;

Nimcovičeva varijanta:
2. d4 d5 3. Sc3 de 4. Se4 Sf6 5. Sxf6+ gf;

Sistem sa uzimanjem u ovoj varijanti na f6 pješakom „e“: 5... ef;

i, na kraju, zatvoreni sistem:
2. d4 d5 3. e5 Lf5.

Sve ove popularne sisteme razmotrio je 12. svjetski prvak Anatolij Karpov u knjizi „Učite da igrate Karo-Kan odbranu“ (Moskva, 1999) i analizirao ih na primjeru 50 partija igranih devedesetih godina.

„Dugogodišnja primjena Karo-Kan odbrane uvjerila me je,“ piše Karpov, „da je ona dovoljno vatrootporna, iako, kao i u drugim otvaranjima, crni prije svega mora da se pobrine za izjednačenje. S druge strane, težnja bijelih ka in

KARPOV Anatolij Jevgenijevič (rođen 23. maja 1951, Zlatoust, Ural), 12. svjetski prvak (1975–1985), svjetski prvak FIDE (1993–1998).

Kao petogodišnje dijete Anatolij je uveden u igru od strane oca. Već sa devet godina dobio je prvu kategoriju. S velikim interesovanjem proučavao je zbirku partija Kapablanke. „Naučio sam sve njegove partije napamet“, prisjeća se Karpov. Kasnije su se mnogi divili izuzetno racionalnom stilu mladog šahiste i njegovoj suptilnoj igri u završnici.

Sa 14 godina Karpov je postao majstor. U to vrijeme učio je u matematičkoj školi koju je završio s odličnim uspjehom. Nakon preseljenja s roditeljima u Tulu često je boravio u Moskvi, gdje je nad njim mentorstvo preuzeo M. Botvinik.

Godine 1969. Karpov pobjeđuje na svjetskom prvenstvu za juniore u Stokholmu. Sljedeće godine, osvojivši međunarodni turnir u Karakasu (Venecuela), dobija titulu međunarodnog velemajstora. Preselivši se u Lenjingrad, gdje je živio njegov trener i prijatelj velemajstor Semjon Furman, Anatolij tamo stiče i visoko obrazovanje na Ekonomskom fakultetu univerziteta.

Godine 1971. Karpov pobjeđuje na Aljehinovom memorijalu u Moskvi. Botvinik je tada u intervjuu rekao: „Zapamtite ovaj dan — danas je na šahovskom nebu zasjala zvijezda prve veličine.“

Već tih godina Karpov je u nizu partija demonstrirao izuzetno majstorstvo u prelasku iz teške odbrane u kontranapad, kombinovanje savršeno izvedenih defanzivnih operacija s naknadnim kombinacionim rješenjima. Može se reći da su borba na granici mogućnosti i najviša koncentracija misli i volje u odbrani postale karakteristične crte njegovog stvaralaštva.

Nakon pobjeda 1972. u San Antoniju (SAD) i na međuzonskom turniru u Lenjingradu, Karpov postaje realni kandidat za svjetsku titulu. Tada ga je jedan američki časopis slikovito nazvao „ruskim udavom“ i zaključio: „Evo koga treba da se boji Fišer!“

Pobjede u mečevima nad L. Polugajevskim (Moskva, 1974, +3, -0, =5), B. Spaskim (Lenjingrad, 1974, +4, -1, =6) i V. Korčnojem (Moskva, 1974, +3, -2, =19) dovele su Karpova do meča sa svjetskim prvakom. Meč je obećavao izuzetno interesantnu borbu. Pred Fišerom bi se našao protivnik univerzalnog stila, sa sjajnim borbenim osobinama i ogromnim kreativnim potencijalom.

Ali, nažalost, prvak je predao krunu bez borbe. Uoči meča 1975. godine Fišer je postavljao FIDE ultimatum za ultimatumom. Glavni zahtjev bio je neograničen meč do deset pobjeda jednog od učesnika, a pri rezultatu 9:9 da svjetski prvak zadrži titulu. Osim posljednjeg uslova, FIDE je pristala na sve. Kada je 1. aprila 1975. istekao rok za odgovor američkog velemajstora, Anatolij Karpov proglašen je 12. svjetskim prvakom u istoriji šaha.

Tokom narednih deset godina Karpov je svojim briljantnim pobjedama na najvećim međunarodnim turnirima i u mečevima za svjetsko prvenstvo potvrdio reputaciju svjetskog prvaka.icijativi obično daje protivniku mogućnost da dobije bogate kontrašanse, pri čemu se završnica često naginje u njegovu korist.“

Deset godina Karpov je vladao šahovskim prijestolom, dva puta odbranivši titulu prvaka u borbi s drugim izuzetnim šahistom — Viktorom Korčnojem. U prvom meču (Bagio, 1978), poslije izuzetno napete borbe, ishod dvoboja odlučen je tek u 32. partiji, kada je rezultat odlučenih partija bio 6:5 u korist Karpova. Sljedeći meč (Merano, 1981) završen je već poslije 18 partija pobjedom Karpova rezultatom 6:2.

Pred nama je poziciono suptilno vođena, pobjednička 32. partija tog meča.

Karpov – Korčnoj,
Bagio 1978

1.e4 d6 2.d4 Nf6 3.Nc3 g6 4.Nf3 Bg7 5.Be2 0–0 6.0–0 c5 7.d5 Na6 8.Bf4 Nc7 9.a4 b6 10.Re1 Bb7 11.Bc4 Nh5 12.Bg5 Nf6 13.Qd3 a6 14.Rad1 Rb8 15.h3 Nd7 16.Qe3 Ba8 17.Bh6 b5 18.Bxg7 Kxg7 19.Bf1 Nf6 20.axb5 axb5 21.Ne2 Bb7 22.Ng3 Ra8 23.c3 Ra4 24.Bd3 Qa8

25.e5! dxe5 26.Qxe5 Ncxd5 27.Bxb5 Ra7 28.Nh4 Bc8 29.Be2! Be6 30.c4 Nb4 31.Qxc5 Qb8 32.Bf1 Rc8 33.Qg5 Kh8 34.Rd2 Nc6 35.Qh6 Rg8 36.Nf3 Qf8 37.Qe3 Kg7 38.Ng5 Bd7 39.b4 Qa8 40.b5 Na5 41.b6 Rb7 1–0

Budući svjetski prvak, Karpov je na 31 takmičenju (od 38 na kojima je učestvovao) osvajao prvo mjesto, uključujući i velike međunarodne turnire — Milano (1975), Bad Lauterberg i Las Palmas (1977), Montreal (1979), Tilburg (1980. i 1983), Moskva (1981), Hamburg (1982), London (1984) i druge.

Sredinom osamdesetih dominacija Karpova na svjetskoj šahovskoj sceni bila je narušena pojavom novog izazivača — Garija Kasparova. Meč za svjetsku titulu 1984/85, kao i prethodna dva, igrao se do šest pobjeda. Već poslije devet partija rezultat je bio 4:0 za Karpova. Činilo se da je kraj blizu. Ali neočekivano je uslijedila serija od 17 remija. Izazivač je na taj način nastojao da produži borbu. Karpov je, s druge strane, izbjegavao rizik, želeći da meč završi „čistim rezultatom“. To se pokazalo kao njegova kobna greška.

Iako je u sjajnom stilu pobijedio u 27. partiji i poveo 5:0 (!), duga serija remija išla je u korist izazivaču, koji je počeo da igra mirno, promijenio je repertoar otvaranja i u 32. partiji ostvario prvu pobjedu. Zatim je, poslije nove serije od 14 remija, Kasparov trijumfovao u 47. i 48. partiji. Inicijativa je prešla u njegove ruke, ali za konačnu pobjedu trebalo je da osvoji još tri poena, dok je Karpovu bio dovoljan samo jedan.

U tom trenutku — pri rezultatu 5:3 za svjetskog prvaka — meč je prekinuo predsjednik FIDE Florensio Kampomanes, obrazlažući odluku iscrpljenošću igrača. Meč je trajao pet (!) mjeseci.

Njihov sljedeći dvoboj, u jesen 1985, završen je pobjedom Kasparova, koji je proglašen 13. svjetskim prvakom. Kasnije je Karpov s Kasparovom odigrao još tri meča — revanš (London–Lenjingrad, 1986) i dva u narednim trogodišnjim ciklusima (Sevilja, 1987; Njujork–Lion, 1990). U Španiji je Karpov bio nadomak povratka titule, ali je zbog poraza u posljednjoj partiji meč završen neriješeno.

Tako su tokom sedam godina (1984–1990) Karpov i Kasparov odigrali međusobno pet mečeva, u kojima su ukupno odigrali 144 partije! Takvo rivalstvo istorija šaha do tada nije poznavala. I, osim pojedinih serija remija u prvom meču, gotovo svi ostali susreti imali su izuzetno napet karakter, često s dramatičnim preokretima kako u toku cijelog takmičenja, tako i u pojedinim partijama. Takav je, na primjer, završnica 18. partije revanš-meča.

Kasparov-Karpov
Lenjingrad, 1986

38.Rh7+ Ng7 39.a5 Kg6 40.Qxd7 Rxd7 41.Rh4 Rgd8 42.c4 Rd1+ 43.Ke2 Rc1 44.a6 Rc2+ 45.Ke1 Ra2 46.Rb6 Rd3 47.c5 Ra1+ 48.Ke2 Ra2+ 49.Ke1 g3 50.fxg3 Rxg3 51.Kf1 Rgxg2 52.Be1 Rgc2 53.c6 Ra1 54.Rh3 f4 55.Rb4 Kf5 56.Rb5+ e5 57.Ra5 Rd1 58.a7 e3 0–1

Činilo se da do kraja 20. stoljeća niko neće moći ugroziti neviđeno rivalstvo „K – K“. Ali krajem osamdesetih i početkom devedesetih na šahovskom nebu zasijale su nove zvijezde – Vasyl Ivanchuk, Viswanathan Anand, Nigel Short… I u sljedećem ciklusu Karpovu je pripala sreća da se susretne s njima u mečevima kandidata. Ananda je uspio s minimalnom prednošću (4,5:3,5) „izbaciti iz sedla“. Ali u polufinalu je izgubio od Shorta i prvi put nije stigao do Kasparova…

Samo je „bunt“ Kasparova i Shorta protiv FIDE korjenito promijenio situaciju na najvišem nivou, zahvaljujući čemu se Karpov ponovno susreo u meču, sada za svjetsko prvenstvo FIDE, s Timmanom. Takmičenje se održavalo u Holandiji i Indoneziji, istovremeno s mečom Kasparov – Short u Engleskoj. Karpov je ostvario pobjedu.

Godine 1993 ostvarila se Karpovljeva želja – zauzeti prvo mjesto u stotinu takmičenja i time nadmašiti rekord Aljehina, koji je osvojio 78 turnira, a do 2000. taj broj osvojenih takmičenja dostigao je 150 (!).

I, naravno, najvažnija za njega bila je pobjeda na međunarodnom turniru u Linaresu (1994), gdje je osvojio 11 poena iz 13 i za 2,5 poena nadmašio Kasparova, ostvarivši Elo učinak od 3000.

Karpov – Topalov
Linares, 1994

20.Rxe6! Ra7 21.Rxg6+ fxg6 22.Qe6+ Kg7 23.Bxc6 Rd8 24.cxb5 Bf6 25.Ne4 Bd4 26.bxa6 Qb6 27.Rd1 Qxa6 28.Rxd4 Rxd4 29.Qf6+ Kg8 30.Qxg6+ Kf8 31.Qe8+ Kg7 32.Qe5+ Kg8 33.Nf6+ Kf7 34.Be8+ Kf8 35.Qxc5+ Qd6 36.Qxa7 Qxf6 37.Bh5 Rd2 38.b3 Rb2 39.Kg2 1–0

Godine 1996. Karpov je u Elisti osvojio meč za prvenstvo svijeta FIDE protiv G. Kamskog (10,5 : 7,5), a dvije godine kasnije ponovo je potvrdio titulu svjetskog prvaka FIDE pobjedom u finalnom meču nad V. Anandom.

A. Karpov je ponovo dobio „Oskara“

Usprkos tako intenzivnoj šahovskoj praksi, Karpov je nalazio vremena i za društveni rad (predsjednik je Međunarodne asocijacije fondova mira i ambasador Dječijeg fonda Ujedinjenih nacija — UNICEF), kao i za novinarsko i književno stvaralaštvo. Bio je glavni urednik časopisa „64 – Šahovski pregled“ i najveće svjetske enciklopedije „Šah“, objavljene u Moskvi 1990. godine. Autor je brojnih knjiga iz teorije šaha, zbirki sopstvenih partija i autobiografskih djela, među kojima su „U dalekom Bagiju“ (1981), „A sutra ponovo u borbu“ (1982) i „Moja sestra Kaissa“ (1990).

Sve značajniju ulogu u popularizaciji šaha među djecom i omladinom ima šahovska škola „Djeca Černobilja“, koju je Karpov osnovao 1991. Tokom njenih godišnjih sesija u raznim gradovima Rusije održavaju se simultanke, turniri i ekipna takmičenja, formiraju fondovi koji finansiraju te šahovske manifestacije i podstiču obnavljanje regionalnih škola pod rukovodstvom poznatih velemajstora.

KASPAROV Garri Kimovič (rođen 13. aprila 1963, Baku), 13. svjetski prvak (1985–2000).

Roditelji Garija, radioinženjeri Kim Vajnštajn i Klara Kasparova, sanjali su da njihov sin postane muzičar. Međutim, Garri je pokazivao veće sklonosti ka geografiji i istoriji (sa četiri godine naučio je da čita). U školi ga je posebno privukla precizna nauka — matematika. Maštao je da postane ljekar. Sudbina je, međutim, ubrzo usmjerila njegovo glavno interesovanje ka sasvim drugoj oblasti — šahu, gdje su se izuzetne sposobnosti ispoljile veoma rano.

Sa šest godina Garri je odigrao svoj prvi potez, a sa devet je imao prvu kategoriju. Ubrzo je s njim počeo da radi moskovski majstor Aleksandar Nikitin, a sa 12 godina dospio je u školu Mihaila Botvinika. U značajnoj 1980. godini — kada je završio srednju školu sa zlatnom medaljom — Kasparov je postao svjetski juniorski prvak i uvršten je u reprezentaciju SSSR-a za Šahovsku olimpijadu na Malti.

Tih godina Kasparov je brzo napredovao: iz turnira u turnir njegov stil igre postajao je sve univerzalniji, teorijsko znanje dublje, a pobjede značajnije. Posebno su se izdvojile njegove pobjede na tri velika međunarodna turnira u Jugoslaviji — u Banja Luci (1979), Bugojnu (1982) i Nikšiću (1983). „Kompjuter s dušom“ — tako su ga nazvali jugoslovenski novinari, ističući njegovu bogatu maštu i brzinu proračuna varijanti. Ukras turnira u Bugojnu bila je, na primjer, sljedeća pobjeda Garija nad američkim velemajstorom L. Kavalekom.

Kavalek – Kasparov
Bugojno, 1982

1.c4 g6 2.Nc3 Bg7 3.d4 Nf6 4.e4 d6 5.Nf3 0–0 6.h3 e5 7.d5 Na6 8.Be3 Nh5 9.Nh2 Qe8 10.Be2 Nf4 11.Bf3 f5 12.h4 Qe7 13.g3 Nb4! 14.Qb3 Nfd3+ 15.Ke2 f4 16.Bd2 fxg3 17.fxg3 Rxf3! 18.Nxf3 Bg4 19.Raf1 Rf8 20.Nd1 Qf7 21.Be3 Bxf3+ 22.Kd2 Qd7 23.Rhg1 Qh3 24.a3 Bxe4 25.Rxf8+ Bxf8 26.axb4 Qh2+ 27.Kc3 Nc1! 0–1

Kasparov je, prvi put učestvujući u borbi za svjetsku titulu, osvojio prvo mjesto na međuzonskom turniru u Moskvi (1982), zatim dobio mečeve protiv velemajstora A. Beljavskog (Moskva, +4, -1, =4), V. Korčnoja (London, 1983, +4, -1, =6) i, na kraju, savladao u finalnom meču kandidata bivšeg svjetskog prvaka V. Smislova (Viljnus, 1984, +4, -0, =9).

Garri Kasparov je nedugo prije početka prvog meča za svjetsko prvenstvo (1984).

Meč Karpov – Kasparov, koji se igrao do šest pobjeda bez ograničenja broja partija, počeo je 9. septembra 1984. u Moskvi i poremetio je sve prognoze — kako po rezultatima, tako i po dužini i napetosti borbe. Trajao je 159 dana (!) i neočekivano je prekinut od strane predsjednika FIDE Florensija Kampomanesa poslije 48 (!) partija pri rezultatu 5:3 za Karpova. Odluka je obrazložena „potrebom da se sačuva zdravlje i dugogodišnji stvaralački potencijal velemajstora“. Novi meč zakazan je za septembar 1985. i ograničen na 24 partije.

Uprkos kratkoj „pauzi“, Kasparov je nju  maksimalno iskoristio za pripreme za novi meč. Odigrao je trening-mečeve s dvojicom poznatih velemajstora koji igraju suptilnim pozicionim stilom i ostvario uvjerljive pobjede nad R. Hibnerom (Hamburg, +3, -0, =3) i U. Anderssonom (Beograd, +2, -0, =4). Istovremeno je produbio razradu svog repertoara otvaranja. I, konačno, poučen gorkim iskustvom, odlučio je da prije i tokom meča drži „zavjet ćutanja“…

Sve to je donijelo plodove. Već u prvoj partiji Kasparov je protivniku priredio iznenađenje u otvaranju i ostvario pobjedu. Iako je Karpov u 4. i naročito u 5. partiji uspio da pobijedi na izvanredan način, poslije 11. susreta uspostavljena je dinamička ravnoteža. Prelom se dogodio u 16. partiji, koju je štampa nazvala „Kasparovljev gambit“.

Karpov – Kasparov
Moskva, 1985

1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nc6 5.Nb5 d6 6.c4 Nf6 7.N1c3 a6 8.Na3 d5 9.cxd5 exd5 10.exd5 Nb4 11.Be2 Bc5 12.0–0 0–0 13.Bf3 Bf5 14.Bg5 Re8 15.Qd2 b5 16.Rad1 Nd3 17.Nab1 h6 18.Bh4 b4 19.Na4 Bd6 20.Bg3 Rc8 21.b3

21...g5 22.Bxd6 Qxd6 23.g3 Nd7 24.Bg2 Qf6 25.a3 a5 26.axb4 axb4 27.Qa2 Bg6 28.d6 g4 29.Qd2 Kg7 30.f3 Qxd6 31.fxg4 Qd4+ 32.Kh1 Nf6 33.Rf4 Ne4 34.Qxd3 Nf2+ 35.Rxf2 Bxd3 36.Rfd2 Qe3 37.Rxd3 Rc1 38.Nb2 Qf2 39.Nd2 Rxd1+ 40.Nxd1 Re1+ 0–1

Jednako nadahnuto Kasparov je odigrao i 19. partiju, a zatim zadržao vođstvo do kraja meča. Završivši dvoboj u svoju korist rezultatom 13:11 (+5, -3, =16), dvadesetdvogodišnji velemajstor Garri Kasparov postao je 13. i najmlađi svjetski prvak u istoriji šaha.

Međutim, rivalstvo ove dvojice velikana tu se nije završilo. Odigrali su još tri meča: revanš 1986. (London – Lenjingrad) +5, -4, =15 u korist Kasparova; 1987. (Sevilja) +4, -4, =16; 1990. (Njujork – Lion) +4, -3, =17 u korist Kasparova.

Po svojoj dužini, intenzitetu borbe, oštrini psiholoških sukoba, dramatici i promjenama sportske sreće, ovi dvoboji nisu imali presedana u istoriji svjetskog sporta.

Stabilno ostvarujući pobjede na najprestižnijim međunarodnim takmičenjima, Kasparov je sredinom 1993. dostigao rekordni rejting — 2815, a u januaru 2002. on je iznosio čak 2838! Na turnirima najviše kategorije, po pravilu, uvjerljivo je osvajao prva mjesta. Među njima su i superturniri kao što su Belfor, Moskva, Rejkjavik (1988), Barselona i Šelefteo (1989), Tilburg (1989. i 1991), Linares (1990, 1992, 1993, 1999, 2000, 2001, 2002), Riga i Novgorod (1995), Las Palmas (1996), Novgorod (1997), Vajk an Ze (1999, 2000, 2001, 2002), Sarajevo (1999. i 2000), Astana (2001) i drugi.

Nastavljajući najbolje tradicije svjetskih prvaka, Kasparov je mnogo pažnje posvećivao i društvenom radu u oblasti šaha: organizovao je i podržavao dječije šahovske škole u Rusiji, Španiji, Francuskoj, Engleskoj, Njemačkoj, SAD-u i Izraelu, zalagao se za maksimalno korišćenje savremene kompjuterske i radio-tehnike u cilju popularizacije šaha u svijetu, objavljivao članke i intervjue u štampi i zastupao ideju profesionalizacije šaha radi njegovog napretka kao sporta, nauke i umjetnosti.

Godine 1993. donio je neočekivanu odluku da naredni meč za svjetsko prvenstvo odigra protiv N. Šorta pod okriljem PŠA (Profesionalne šahovske asocijacije) i istupio je iz FIDE. Osvojio je dva meča za prvenstvo svijeta PŠA — protiv Šorta (1993) i Ananda (1995).

Kasparov – Anand
Njujork, 1995
10. partija meča

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.0–0 Nxe4 6.d4 b5 7.Bb3 d5 8.dxe5 Be6 9.Nbd2 Nc5 10.c3 d4 11.Ng5 dxc3 12.Nxe6 fxe6 13.bxc3 Qd3 14.Bc2! Qxc3 15.Nb3!! Nxb3 16.Bxb3 Nd4 17.Qg4! Qxa1 18.Bxe6 Rd8

19.Bh6! „Impresivan završni udar, koji primorava crne da spas traže u završnici bez pješaka.“ Navodimo završnicu ove čuvene partije:

19…Qc3 20.Bxg7! Qd3 21.Bxh8 Qg6 22.Bf6 Be7 23.Bxe7 Qxg4 24.Bxg4 Kxe7 25.Rc1 c6 26.f4 a5 27.Kf2 a4 28.Ke3 b4 29.Bd1 a3 30.g4 Rd5 31.Rc4 c5 32.Ke4 Rd8 33.Rxc5 Ne6 34.Rd5 Rc8 35.f5 Rc4+ 36.Ke3 Nc5 37.g5 Rc1 38.Rd6 1–0

Garri Kasparov autor je niza knjiga objavljenih u Rusiji i drugim zemljama. Među njima su: „Sicilijanska odbrana“ (Moskva, 1984, zajedno s A. Nikitinom), „Ispit vremena“ (Baku, 1985), „Dva meča“ (Moskva, 1987), „Bezgranični dvoboj“ (Moskva, 1989).

Krajem 20. vijeka razvio je aktivnu djelatnost na propagiranju i razvoju šaha putem interneta. Organizovao je onlajn takmičenja među najjačim velemajstorima svijeta, kao i svjetsko prvenstvo za škole.

Godine 2000. u Londonu je izgubio titulu najboljeg šahiste svijeta, pošto je u meču poražen od V. Kramnika rezultatom 6,5 : 8,5.

KATALONSKO OTVARANJE. 1. d4 Sf6 2. c4 e6 3. g3

Tokom međunarodnog turnira 1929. godine u Barseloni — prijestonici Katalonije — velemajstor Savijeli Tartakover predložio je da se raspiše konkurs sa posebnom nagradom za pronalazak novog otvaranje, kojem bi se moglo dati ime po toj istorijskoj oblasti Španije. Učesnici su podržali njegovu ideju. Najaktivnije se sam Tartakover prihvatio posla i upravo je on postao dobitnik nagrade.

Osnovne ideje otvaranja su aktivna borba za centar, jačanje uloge fijanketiranog bijelopoljnog lovca i nastojanje da se izbjegne Nimcovičeva odbrana. Katalonsko otvaranje ima i tu specifičnost da se igra može pretvoriti u druge otvaranja — englesko otvaranje, Retijev otvaranje, slovensku i novindijsku odbranu. Moguće su i obrnute transformacije.

Novo otvaranje brzo je steklo priznanje. Počelo je da se primjenjuje na najvećim međunarodnim turnirima (Moskva 1935; AVRO 1938), kao i u revanš-meču za svjetsko prvenstvo Aljehin – Eve 1937. Početkom pedesetih godina razvoju otvaranja doprinijele su originalne analize P. Keresa i V. Smislova.

Glavni sistemi razvoja otvaranja određeni su odgovorom crnih u trećem potezu: 3...c5, 3...Lb4+, 3...d5 4. Lg2 (tzv. katalonski damin gambit). U posljednjem slučaju može nastati i otvoreni sistem igre (poslije 4...dc), kao i zatvoreni (4...Le7).

KELER–HERMAN (Keller–Hermann), Edit (rođ. 1921), njemačka šahistkinja ženski velemajstor, kandidatkinja za svjetsko prvenstvo.

Edit Keler–Herman bila je druga žena poslije Vere Menčik koja je dostojno nastupala na muškim takmičenjima. Tako je na međunarodnom turniru u Dortmundu (1951) pobijedila velemajstora N. Rosolima i međunarodnog majstora S. Puca, remizirala s E. Bogoljubovom i međunarodnim majstorom G. Grobom, na muškom prvenstvu DDR-a 1953. zauzela 9. mjesto, a u Hasting-su 1954/1955 pobijedila na muškom turniru „B“.

Keler–Herman – Rossolimo
Dortmund, 1951

22…a3 23.f4 Bxc3 24.Qxc3 Qxc3 25.bxc3 Na4 26.Rxd6 Nxc3 27.f5 gxf5 28.exf5 Nf8 29.Bd2 Bxf5 30.Nd4 Rxe1+ 31.Bxe1 Nxa2 32.Nxf5 Ne6 33.Rd1 c5 34.Ra1 Nb4 35.Bxb7 Ra7 36.Be4 Ng5 37.Bb1 Nf3+ 38.Kf2 Nxe1 39.Kxe1 a2 40.Be4 Ra6 41.Kd2 1–0

Edit se još u porodici upoznala sa šahom i pokazala izuzetne sposobnosti. Njen stariji brat Rudolf bio je međunarodni majstor. Tokom četrdesetih, pedesetih i šezdesetih godina potvrdila se kao najjača njemačka i jedna od vodećih svjetskih šahistkinja.

U periodu 1942–1953. pet puta je osvajala njemačko žensko prvenstvo, a tokom pedesetih i šezdesetih isto toliko puta prvenstvo DDR-a među ženama. Na međunarodnim turnirima dva puta je osvojila prve nagrade — u Beču (1957) i Haleu (1967).

Uspješno je nastupala na svjetskom prvenstvu za žene 1949/1950, gdje je podijelila 5–7. mjesto, i tri puta na turnirima kandidatkinja (1952 — 4–6. mjesto, 1955 — 3. mjesto, 1959 — 4–5. mjesto).

Više puta je predvodila žensku reprezentaciju DDR-a na Šahovskim olimpijadama; 1957. godine osvojila je 1. mjesto sa 10,5 poena iz 14, a 1963. bila druga, iza Gaprindašvili (11,5 iz 14).

Godine 1977. Edit Keler–Herman dobila je titulu međunarodnog velemajstora među ženama.

KERES (Keres) Paul (1916–1975), estonski velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo.

Paul je naučio da igra šah isto tako rano kao i Kapablanka – sa 4 godine. Njegov stalni partner bio je sedmogodišnji brat Harald, koji je kasnije postao poznati naučnik-fizičar. Sa 13 godina, Paul je prvi put došao u šahovski klub grada Parnu i iznenađujuće pobijedio na brzopoteznom turniru sa stopostotnim rezultatom. Tada je Keres počeo da sastavlja prve šahovske zadatke, a godinu dana kasnije počeo je da igra i putem dopisnih partija (igrao je do 150 partija istovremeno!). Ove aktivnosti su ga obradovale, i nastavio je da se bavi njima sa uživanjem i kasnije.

Ukupno je stvorio oko dvije stotine kompozicija, od kojih su mnoge bile nagrađene priznanjem i odlikovanjima. Sledeći zadatak je sastavio 16-godišnji Keres.

P. Keres, 1932.

Mat u tri poteza

1.Dh8! Igra na iznudicu protivnika: 1... e4 2. T:gl+! D:gl 3. Dal#; 1... e2 2. D:h2+! gh 3. Sf2#.

Sa 19 godina, Keres se pokazao i kao jak praktični šahista, pobijedivši na šampionatu Estonije i predvodeći tim svoje zemlje na Svjetskoj olimpijadi u Varšavi (1935). U prvom kolu sreo je svjetskog šampiona Aleksandra Aljehina i... izgubio. "Ova partija mi je pokazala da mi još nije bila dovoljna šahovska zrelost, tehnika i iskustvo za susret sa šahistima tog nivoa". Ipak, već tada je njegov kombinatorni talenat ostavio jak utisak, nazivali su ga "Novim Morfijem". Već godinu dana kasnije na turniru u Bad Nauheimu, Keres je postigao svoj prvi međunarodni uspjeh, dijeleći 1-2. mjesto sa Aljehinom i igrajući remi sa njim. 1937. godine uslijedila je serija briljantnih pobjeda u Margiti, Ostendeu, Pragu, Beču i Zemmering-Badenu. Nakon Zemmeringa, novine "Times" su napisale: "Keres donosi u igru atmosferu vrhunskog uzbuđenja... Samo on i Aljehin mogu nam donijeti oslobođenje od beskonačne monotonije pozicione igre".

Postalo je očigledno da je Keres ušao u krug kandidata za svjetsko prvenstvo. To je potvrđeno i njegovim izvanrednim rezultatom na čuvenom AVRO turniru 1938, gdje je u dvokružnom takmičenju sa osam najjačih šahista svijeta podijelio 1-2. mjesto sa R. Fajnom. Kada su 32 godine kasnije, tokom "meča veka" SSSR – svjetski tim, pitali Keresa o njegovoj najboljoj partiji u sportskoj karijeri, on je odgovorio:
"Možda mogu da navedem samo najvažniju – to je pobjeda nad Fajnom na AVRO turniru 1938. godine".

Fajn-Keres
AVRO turnir, 1938.

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.0–0 Be7 6.Qe2 b5 7.Bb3 d6 8.a4 Bg4 9.c3 0–0 10.axb5 axb5 11.Rxa8 Qxa8 12.Qxb5 Na7! 13.Qe2 Qxe4 14.Qxe4 Nxe4 15.d4 Bxf3 16.gxf3 Ng5 17.Kg2 Rb8 18.Bc4 exd4 19.cxd4 Ne6 20.d5 Nc5 21.Nc3 Nc8 22.Re1 Kf8 23.Re2 f5 24.Nb5 Nb6 25.b3 Nxd5 26.Nd4 Nb4 27.Bd2? d5! 28.Bxb4 Rxb4 29.Nc6 dxc4! 30.Nxb4 cxb3 31.Nd5 Nd3!

32.Rd2 b2 33.Rd1 c5 34.Rb1! c4 35.Kf1 Bc5 36.Ke2 Bxf2! 37.Ne3 c3! 38.Nc2 Ne1 39.Na3 Bc5 40.Kxe1 Bxa3 41.Kd1 Bd6 42.Kc2 Bxh2 43.Rh1 Be5 44.Rxh7 Kf7 45.Rh1 g5 46.Re1 Kf6 47.Rg1 Kg6 48.Re1 Bf6 49.Rg1 g4 50.fxg4 f4 51.g5 Bd4 52.Rd1 Be3 53.Kxc3 Bc1 54.Rd6+ Kxg5 55.Rb6 f3 56.Kd3 Kf4 57.Rb8 Kg3 0–1

Godine 1948. Keres učestvuje na meč-turniru za svjetsko prvenstvo i zauzima 3–4. mjesto. A počev od 1953. godine, uzastopno na četiri turnira kandidata, sa zadivljujućom postojanošću završava kao drugi. Takva stabilnost bila je pokazatelj najvišeg svjetskog nivoa. Nije slučajno što je Tigran Petrosjan primijetio: „Lakše je jednom postati prvi nego četiri puta drugi.“ A Mihail Botvinik nazvao je Keresa najjačim turnirskim borcem tog vremena. Naime, Keres je učestvovao na 70 međunarodnih turnira i pobijedio na više od dvadeset njih. Tri puta bio je prvak SSSR-a.

Uvijek korektan, sportski dotjeran, izvrstan teniser (učesnik prvenstava Estonije!), vrhunski erudita („Nije bilo jezika na planeti na kojem Keres nije mogao nešto reći, niti knjige koju nije pročitao“, – Mihail Talj), uvijek prijateljski raspoložen – takvim su ga zapamtili savremenici. U nasljeđe potomcima ostavio je 42 šahovske knjige, među kojima su i  monografije otvaranja, analitički radovi o završnicama, kao i zbirke njegovih izabranih partija.

U znak sjećanja na Keresa održavaju se tradicionalni međunarodni turniri u Talinnu, gdje je 1975. godine otvoren i Dom šaha „Paul Keres“.

KIZERICSKI (Kieseritzky) Lionel (1806–1853) – jedan od najjačih evropskih majstora sredinom XIX vijeka.

Pedestogodišnji derptski advokat Oto Kizericki, strastveni ljubitelj šaha, bio je neizmjerno radostan kada se u njegovoj porodici rodilo četrnaesto dijete. U tome je vidio dobar predznak: zbir brojeva 50 i 14 davao je broj polja na šahovskoj tabli! I otac nije ni malo čekao. Već trogodišnjem Lionelu pokazao je kako dama i lovac matiraju kralja. Dalje šahovsko obrazovanje povjereno je starijem bratu Feliksu. Kao učenik trećeg razreda gimnazije, Lionel je mogao ravnopravno igrati sa svojom braćom, a ubrzo ih je i nadmašio.

Godine 1825. upisao je lokalni univerzitet, gdje je studirao pravo, ali je prednost davao matematici i… šahu! Nije dugo radio kao pomoćnik notara i učitelj matematike. Ostavivši sve, postao je profesionalni šahista. Godine 1839. Lionel odlazi u Francusku, izabravši „šahovsku rutu“: Derpt – Riga – Rostok – Hamburg – Havr – Pariz. U svjetskoj prijestonici šaha pronašao je svoju drugu domovinu. Ubrzo je časopis Le Palamède objavio da je stigao „gospodin Kizericki, mladi Rus, veoma jak igrač“. Poslije smrti Louis-Charles Mahé de La Bourdonnaisa (1840), Lionel je priznat za najjačeg šahistu u zemlji. Ipak, novac za život zarađivao je teško – morao je satima boraviti u kafeu Café de la Régence, čas držeći časove po pet franaka na sat, čas igrajući za opkladu.

Jedan od njegovih prijatelja i partnera, njemački istoričar Vilhelm Švarc, prisjećao se: „Kizericki je bio veoma učtiv, društven i izuzetno svestran čovjek… Bio je veoma talentovan matematičar, posjedovao je široko znanje iz istorije i genealogije!“ Švarc je takođe isticao njegovu muzičku nadarenost – bio je talentovan pijanista.

Godine 1846. Lionel je doputovao u London kako bi se susreo sa Howard Stauntonom. Međutim, toj želji nije bilo suđeno da se ostvari. U engleskoj prijestonici Lionel je dobio meč protiv Bernhard Horwitza (1807–1855) rezultatom 7,5 : 4,5 (+7, −4, =1) i objavio svoju knjigu „Pedeset partija“.

Pet godina kasnije ponovo je došao u London, sada radi učešća na prvom međunarodnom turniru. Međutim, već u prvom meču izgubio je od Adolf Anderssen (0,5 : 2,5), iako ga je u prijateljskim partijama pobijedio (10 : 6). Od izgubljenih „lakih“ partija jedna je dobila naziv „Besmrtna“, zahvaljujući plemenitom gestu Kizerickog, oduševljenog igrom protivnika, koji je njen tekst telegrafom poslao u časopis „Režans“ (1849–1851), koji je uređivao.

Godine 1850. Kizericki je odigrao jedan od najvećih mečeva u istoriji šaha sa američkim majstorom John William Schulten:
+107, −34, =10.

Lionel Kizericki bio je šahovski romantičar, jedan od istaknutih predstavnika kombinatornog stila. Mnogo pobjeda donio mu je kontragambit koji je sam osmislio:

Šulten – Kizericki
Pariz, 1844.

1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Bc4 Qh4+ 4.Kf1 b5 (Kontragambit Kizerickog!) 5.Bxb5 Nf6 6.Nc3 Ng4 7.Nh3 Nc6 8.Nd5 Nd4 9.Nxc7+ Kd8 10.Nxa8 f3! 11.d3 f6 12.Bc4 d5! 13.Bxd5 Bd6 14.Qe1 fxg2+ 15.Kxg2

15…Qxh3+! 16.Kxh3 Ne3+ 17.Kh4 Nf3+ 18.Kh5 Bg4# 0–1

 

KINO i šah.
Sa pronalaskom kinematografa krajem XIX vijeka pojavilo se novo i veoma perspektivno sredstvo za propagandu šahovske umjetnosti. Vrlo brzo – već 1920-ih i 1930-ih godina – formiralo se nekoliko žanrova filmova posvećenih šahovskoj igri.

Prije svega, igrani filmovi. Prvi od njih snimljen je 1926. godine u Francuskoj, u režiji Raymond Bernarda, prema romanu Alexandre Dupouy-Mazuel „Igrač šaha“, u kojem je, uz znatnu umjetničku slobodu, prikazana istorija Kempelenovog šahovskog automata iz XVIII vijeka.

Poznato je i nekoliko ekranizacija „Šahovske novele“ Stefana Zweiga. Prvu je 1960. godine realizovao zapadnonjemački reditelj Gerd Oswald. Godine 2001. na ekrane je stigao engleski film sa originalnom interpretacijom romana Vladimir Nabokov „Lužinova odbrana“. Režiserka filma bila je Holanđanka Marleen Gorris, a ulogu velemajstora Lužina tumačio je poznati američki glumac John Turturro.

Šahovskoj tematici uspješno su se okretali i filmski stvaraoci mnogih zemalja – Češke, Poljske, Jugoslavije, SAD-a, Indije… Jedan od filmova, Sedmi pečat, koji je 1957. godine snimio švedski reditelj Ingmar Bergman i koji prikazuje šahovski dvoboj između Smrti i Viteza koji je pobjeđuje, već naredne godine nagrađen je „Srebrnom palminom granom“ na Filmskom festival u Kanu.

Snimljeno je i više igranih filmova o životu istaknutih šahista. Među njima je film posvećen svjetskom prvaku Aleksandru Aljehinu – Bijeli snjegovi Rusije (1980). Režirao ga je Jurij Višinski prema motivima romana velemajstora Aleksandar Kotov „Bijeli i crni“. Godine 1973. prikazan je film Velemajstor, koji je režirao Sergej Mikaeljan po scenariju poznatog moskovskog dramskog pisca Leonida Zorina; film je posvećen uspomeni na velemajstora Vladimir Simagin. Godine 1986. kubanski reditelj Manuel Herrera u saradnji sa sovjetskim filmskim stvaraocima snimio je film Kapablanka.

Filmski glumac César Évora u ulozi José Raúl Capablanca u igranom filmu Kapablanka. Režija: Manuel Herrera, 1986.

Iz godine u godinu raste broj igranih filmova u kojima se pojavljuju upečatljive epizodne scene šahovske igre, kao i bajkovitih, animiranih i kratkometražnih filmova sa šahovskom tematikom. Šah zauzima značajno mjesto i u dokumentarnoj i hronikalnoj kinematografiji: filmovi posvećeni životu i djelatnosti svjetskih prvaka – Emanuela Laskera, Hoze Raúla Kapablanke, Mihaila Botvinika, Borisa Spaskog, Anatolija Karpova, Garija Kasparova i dr., kao i filmovi o velikim međunarodnim turnirima. Primjer je igrano-dokumentarni film o prvom Moskovskom međunarodnom turniru 1925. – Šahovska groznica – uz učešće Kapablanke i drugih velemajstora. Tu su i naučno-popularni filmovi, kao što je Sedam koraka iza horizonta (1969), u kojem se na primjeru simultanke naslijepo Mihail Talj protiv deset šahista otkrivaju ogromne rezerve ljudskog mozga.

U posljednjim decenijama u stvaranje filmova o šahu aktivno se uključila i svjetska televizija. Lekcije šahovske igre, istorija šaha, uzbudljivi dvoboji u brzopoteznom šahu, borba za svjetsko prvenstvo – to je samo dio tema koje uvode milione gledalaca u čarobni svijet šahovske igre. Na prelazu iz XX u XXI vijek uspješno su debitovali u stvaranju dokumentarno-publicističkih televizijskih filmova o životu poznatih šahista Sergej Makaričev i Marina Makaričeva. Na sportskom kanalu NTV+ prikazivani su njihovi filmovi o Laskeru, Karpovu i Lilijenthalu.

KINA. U zemlji se razlikuju dvije vrste šaha – nacionalni sjangći (igra figurama od slonovače, ili „Igra slona“) i međunarodni šah.

Nastanak sjangćija vezuje se približno za VIII–IX vijek, kada je došlo do spajanja tradicionalne kineske igre i šatrandža, koji su budisti donijeli iz Centralne Azije. U srednjovjekovnom izvoru „Fo cu lidaј tun-czaj“ („Sveobuhvatni zapisi o budističkim patrijarsima u različitim vremenima“) tim povodom se kaže: „Za vrijeme dinastije Tang, u vladavini cara Ven Cunga, u eri Kaj Čeng, godine I-vej, stvoren je sjangći“ (vladavina Ven Cunga pripada IX vijeku).

Glavna razlika između sjangćija i međunarodnog šaha jeste u tome što se figure ne kreću sa polja na polje (kojih je takođe 64), već po linijama i tačkama. Tabla ima 10 horizontalnih i 9 vertikalnih linija. Između dva tabora nalazi se razdvojna slobodna zona – „rijeka“. Iako je ukupan broj figura isti kao u šatrandžu (32), njihove funkcije i pravila igre imaju znatne posebnosti. Osim toga, smanjen je broj pješaka, ali su uvedene nove figure – topovi – i povećan broj figura koje štite kralja.

Figure u sjangćiju imaju oblik okruglih crnih i crvenih pločica, na kojima je hijeroglifima označena njihova pripadnost određenoj vrsti vojske.

Sačuvan je niz traktata o sjangćiju iz doba dinastije Song, a potom i izdanja iz vremena dinastija Ming i Ćing. Od 1956. godine sjangći je uključen u državni sistem fizičke kulture i sporta, te su počela da se održavaju svekineska takmičenja. Igra se njeguje i u nizu zemalja Jugoistočne Azije, a osnovana je i Azijska federacija sjangćija.

Međunarodni šah počeo je da se širi u Kini krajem XIX vijeka. Poslije pobjede narodne revolucije 1949. godine, u zemlji se, pored sjangćija, poklanja pažnja i međunarodnom šahu. Godine 1956. osnovana je Kineska šahovska federacija, a dvije godine kasnije (1959) u program prve Svekineske spartakijade uključena su i šahovska takmičenja. Titulu prvaka osvojio je Deng Ven Sjan. U zemlji izlazi šahovski časopis „Čengdu čes klub“, a šahovska rubrika vodi se i u časopisu „Čes end bridž rivju“.

Nakon prijema Kine u FIDE 1975. godine, kineski majstori počeli su da učestvuju na međunarodnim takmičenjima. Već 1984. na Šahovskoj olimpijadi u Solun istakla se ženska reprezentacija, osvojivši 4. mjesto. Dobro je nastupila i muška reprezentacija, plasiravši se na 8. mjesto. Prve su titulu međunarodnog velemajstora ponijele upravo žene – Lju Šilan i Vu Mingćen.

Pravu senzaciju predstavljao je uspon Xie Jun, koja je postala ne samo prvi izazivač, već i svjetska prvakinja, pobijedivši 1991. godine u napetom meču u Manila slavnu Maja Čiburdanidze rezultatom 8,5 : 6,5. Tako su se kineske šahistkinje izuzetno brzo probile u svjetsku žensku elitu.

Ovi veliki uspjesi doprinijeli su porastu popularnosti međunarodnog šaha u zemlji. Godine 1988. u Peking je održan međunarodni turnir – prvo takmičenje sa učešćem stranih šahista. Među 50 učesnika festivala bila su četiri velemajstora. Turnir je završen pobjedom E. Lobrona. Istakli su se i brojni kineski majstori, potvrdivši da vjekovne tradicije složene igre sjangći povoljno utiču na razvoj talenata i u međunarodnom šahu.

Veliki međunarodni događaji bili su i održavanje ženskog turnira kandidatkinja u Šangaju 1992. godine, te druga polovina meča za svjetsko prvenstvo 1999. u Šenjang između Xie Jun i Alise Galjamove.

Godine 2000. novi poticaj razvoju šaha u zemlji dale su turneje 12. svjetskog prvaka Anatolija Karpova i njegovi mečevi sa Sje Cjun i Je Đančuanom, kao i održavanje Svjetskog kupa u organizaciji FIDE. Takmičenje u ženskoj konkurenciji osvojila je kineska šahistkinja Sju Juhua. Na FIDE rejting-listi od 1. jula 2001. zauzimala je 6. mjesto. Među prvih petnaest šahistkinja svijeta nalazilo se čak pet (!) predstavnica Kine – podataka koji sam dosta govori.

Kraj 2001. godine obilježen je novim uspjehom kineskog šaha – Zhu Chen osvojila je titulu svjetske prvakinje FIDE, brilijantno prošavši turnir po nokaut-sistemu i pobijedivši u finalu Aleksandru Kosteniuk (Rusija). 

ŠAHOVSKI KOLEKCIONARI

Među ljubiteljima šaha i šahistima ima mnogo kolekcionara. Jedni sakupljaju knjige, čiji je broj naslova već premašio desetine hiljada, drugi – marke ili koverte sa pečatima početka i završetka takmičenja. Treći tragaju za autogramima znamenitih šahista. Neki imaju strast prema sakupljanju šahovskih znački, medalja, zastavica i druge šahovske atributike.

Ali postoji još jedna oblast šahovskog kolekcionarstva s kojom je teško naći nešto uporedivo ne samo u sportu nego i u drugim oblastima kulture. To je svijet šahovskih figura! Kakve su sve promjene one doživjele tokom hiljadu i po godina svog postojanja. Pokazujući izuzetan talenat, maštu i pronalazački duh, majstori zanata su kroz vijekove stvarali minijaturne skulpture koje su odražavale duh epohe i karakteristike svakodnevnog života. Pri izradi tih remek-djela korišćeni su slonovača i morževa kost, drvo i keramika, zlato i srebro, čelik i sedef, porculan i staklo, a u novije vrijeme i razne vrste plastike.

Nije iznenađujuće što su mnogi stari i naročito vrijedni kompleti i figure postali nacionalno blago i čuvaju se u najvećim muzejima svijeta – u London i Parizu, Minhenu i Nirnbergu, Moskvi i Sankt Peterburgu, Firenci i Beču, Njujorku i Filadelfiju i drugim gradovima.

Razvilo se i privatno kolekcionarstvo šahova. Poznat je niz kolekcionara iz Evrope i Amerike koji u svojim zbirkama imaju stotine kompleta i figura različitih naroda i epoha – od ranog srednjeg vijeka i renesanse do naših dana. U Njemačkoj su to T. Tomsen (Kenigštajn), F. J. Lang, M. Eler (obojica iz Kelkajma), H. Kriger (Gros Hansdorf), L. Šmid (Bamberg); u Engleskoj – G. i V. Vilijams, V. Kits, M. Mark (svi iz Londona); u Holandiji – J. Stigter (Amsterdam); u Italiji – Đ. Ferlito i R. Poci; u SAD – D. Hafler (Merion), Dž. Din (Boston), B. i F. Sarison, B. Levin, T. i I. Gros, K. Valjo (država Njujork), H. Rasel (Milford) i drugi.

Za kolekcionare šahova karakteristično je nastojanje da bogatstva šahovske kulture koja su sakupili učine predmetom naučnog proučavanja i dostupnim širokom krugu ljubitelja šaha organizovanjem izložbi, seminara i drugih manifestacija. Upravo tim motivima rukovodili su se entuzijasti međunarodne organizacije kolekcionara Chess Collectors International (CCI), osnovane 1984. godine.

Aktivnost kolekcionara donosi ogromnu korist društvu, čuvajući kulturne vrijednosti svog naroda i čitavog čovječanstva. Neke privatne kolekcije postale su osnova šahovskih muzeja ili šahovskih odjeljenja u velikim muzejima, kao što su zbirke G. Pfajfera – osnova šahovskog odjeljenja u Metropolitan Museum of Art u Njujorku, K. Dolfa – u Muzeju umjetnosti „Marijhil“ u državi Vašington, te petrogradskog kolekcionara V. Dombrovskog – prvog Muzeja šaha u Rusiji, otvorenog u Moskvi.

Dr. Thomas Thomsen – predsjednik Chess Collectors International

KOMBINACIJA – prisilni niz poteza sa upotrebom različitih taktičkih sredstava. Obično joj prethodi žrtva. U otvaranju se kombinacije najčešće javljaju u obliku zamki, koje postaju moguće zahvaljujući više ili manje očiglednoj grešci protivnika. U središnjici partije one predstavljaju logičan i obavezan dio čitavog toka igre, njeno umjetničko izražavanje i rezultat napornih i mukotrpnih razmišljanja nad postepenim sticanjem pozicione prednosti.

Lijepe kombinacije pružaju šahisti estetsko zadovoljstvo. Mehanizam njihovog uticaja na čovjeka objašnjava se na sljedeći način: narušavajući materijalnu i pozicionu ravnotežu u partiji, kombinacija naglo mijenja uobičajene predstave o vrijednosti figura i njihovoj ulozi u šahovskoj borbi. Strana koja izvodi kombinaciju gubi materijal i u početku može izgledati da situacija ide na štetu njenih snaga. Međutim, na kraju inicijator kombinacije zahvaljujući žrtvi postiže potpunu koordinaciju svojih figura.

Motivi za traženje kombinacija mogu se pojaviti u najrazličitijim pozicijama, a njihovi tematski obrasci obično su tipični: sprega, odvlačenje, mamac, mlin, dvostruki udar, otkriveni šah, ugušeni mat, blokada, pat, međupotez, uništavanje odbrane, blokiranje, viljuška, isključenje figure iz igre, oslobađanje linije, napad na polja h7 i f7 itd. Međutim, sama priprema i sprovođenje kombinacije u određenoj poziciji najčešće su različite, neponovljive i nose pečat mašte i talenta šahiste. Zahvaljujući tome, riznica šahovske umjetnosti stalno se obogaćuje novim primjerima kombinacija, koje se odlikuju originalnošću ideje i ljepotom forme.

Pred nama je primjer briljantne kombinacije, koja je, prema mišljenju Wilhelma Steinitza, „možda čak i najljepša od svih ikada izvedenih na šahovskoj tabli“:

Zukertort – Blackburn
London, 1883

23.f5! Ne4 24.Bxe4 dxe4 25.fxg6 Rc2 26.gxh7+ Kh8 27.d5+ e5 28.Qb4! R8c5 29.Rf8+! Kxh7 30.Qxe4+ Kg7 31.Bxe5+ Kxf8 32.Bg7+! Kg8 33.Qxe7 1–0

Danas šahisti mnogih zemalja doprinose riznici šahovske umjetnosti, razvijajući originalne kombinacione ideje. Stalno rastući nivo majstorstva omogućava rađanje novih remek-djela šahovske umjetnosti.

---

ŠAHOVSKA KOMPOZICIJA – ponekad se naziva poezijom šaha. I to je opravdano. U djelu koje nazivamo zadatkom ili etudom prisutno je mnogo mašte i ljepote. Kako je pisao poznati ruski šahovski kompozitor A. Galitsky (1863–1921):

„Odnos zadatka prema igri isti je kao odnos likovne umjetnosti – muzike, slikarstva i sl. – prema prirodi ili stvarnom životu. Za zadatak kao umjetničko djelo, prirodu i stvarni život predstavlja šahovska partija. Kao što priroda – svijet boja i zvukova – daje elemente i materijal za slikarstvo i muziku, tako iz šahovske igre uzimamo elemente za zadatak, materijal za njegovo oblikovanje.“

Cilj kompozicije u umjetničkoj formi je prikazati sve moguće ideje i kombinacije zasnovane na pravilima šaha, što određuje njenu korisnost i popularnost među šahistima.

Šta je zajedničko, a u čemu se razlikuju praktična partija i šahovska kompozicija? U zadatku i studiji ne postoji karakteristična za šah sportska borba. Za razliku od partije, gdje su na početku igre snage strana izjednačene, u kompoziciji je ishod borbe predodređen odgovarajućim rasporedom figura, i u realizaciji zadatka obično učestvuju sve figure. Ovo pravilo ekonomičnosti forme, tj. ostvarivanje autorove ideje minimalnim sredstvima, predstavlja osnovni umjetnički princip šahovske kompozicije. Među njenim drugim važnim estetskim principima su izražajnost ideje, težina zadatka, jedinstvenost i ljepota rješenja te odsustvo duala (djelimičnih i sporednih rješenja).

Tokom posljednjih sto pedeset godina kompozicija je doživjela toliko veliki i složeni razvoj da se praktično pretvorila u samostalnu oblast kreativnog stvaralaštva u šahu. Ima svoju teoriju, tematsku raznolikost, umjetničke principe i dijeli se na nekoliko vrsta, koje se znatno razlikuju:

• Ortodoksna kompozicija – zasnovana na uobičajenim pravilima igre.
• Neortodoksna kompozicija – sa neobičnim zadacima, npr. obratni mat u određenom broju poteza (prinuđuje crnog da da mat bijelom kralju) ili kooperativni mat (crni pomažu bijeloma da da mat crnom kralju).
• Fantastična kompozicija – mijenjaju se ne samo pravila igre, nego i oblik table, dodaju se nove figure.
• Figurativna (slikovita) kompozicija – simbolički prikazuje pomoću figura na tabli brojeve, slova, predmete ili čak događaje.
• Kompozicija za retrogradnu analizu – ima za cilj rekonstruisati prethodne poteze kako bi dokazala mogućnost početne pozicije.

S obzirom na to da je kompozicija razvijena u mnogim zemljama, a rad kompozitora se izražava u različitim formama, pojavila se potreba da se okupe predstavnici i upravljači ove oblasti šahovskog stvaralaštva na nacionalnom i međunarodnom nivou.

Godine 1956. osnovana je stalna komisija FIDE, koja je izradila Međunarodni kodeks šahovske kompozicije (prihvaćen 1958), organizuje međunarodna takmičenja u sastavljanju zadataka i studija i izdaje za njihovu publikaciju „FIDE Album“. Komisija je utvrdila pravila za dodjeljivanje međunarodnih titula – majstor, velemajstor i sudija u oblasti kompozicije. Pod pokroviteljstvom FIDE organizuju se međunarodni kongresi kompozitora, kao i lična i timska prvenstva svijeta u rješavanju zadataka i studija.

KOMPJUTERI ŠAHOVSKI

Dugo vremena, još od srednjeg vijeka, čovjeka nije napuštala misao o stvaranju mašine koja igra šah. U 18. vijeku Wolfgang von Kempelen konstruisao je takav „automat“, ali se u njegovoj unutrašnjosti krio vješto sakriven šahista (tzv. „Kempelenov automat“). Tek dva vijeka kasnije, s naglim razvojem elektronike i pojavom elektronskih računara, ta davna ideja dobila je stvarne obrise.

Zadatak je postao konkretan – razviti posebnu šahovsku programsku aplikaciju koja uzima u obzir ogromno povećanje broja mogućih pozicija figura na tabli sa 64 polja (nakon deset poteza, na primjer, taj broj iznosi 169 588 291 005 441 015), stalne promjene strukture i dinamike pozicije, kao i faktore poput kontrole centra, bezbjednosti kralja, broja mogućih varijanti i slično.

Sredinom 1950-ih američki matematičar i inženjer Claude Shannon formulisao je opšte principe takvog programiranja, čime je otvoren put ka stvaranju prvih „elektronskih šahista“. Snaga njihove igre naglo je rasla zahvaljujući brzini računara, sposobnih da „razmišljaju“ stotine hiljada, a zatim i milione poteza u sekundi.

Već 1974. godine u Stockholm održano je svjetsko prvenstvo računara u šahu, uz učešće 13 kompjutera iz osam zemalja. Naravno, ti glomazni računari nisu „putovali“ na mjesta takmičenja – glavni grad Švedske bio je samo koordinacioni centar, gdje su potezi prenošeni telefonom i gdje su bili prisutni autori programa. Zlatnu medalju osvojio je program „Kaissa“, koji su stvorili moskovski matematičari.

Tri godine kasnije, na prvenstvu u Canada (1977), pobijedio je američki računar „Chess“. Na narednim prvenstvima (Austria 1980; United States 1983; Germany 1986 i dr.) dominirali su američki superkompjuteri poput „Bell“ i „Cray Blitz“.

Istovremeno se pojavila potreba za šahovskim mikroračunarima kako bi svaki šahista mogao kod kuće imati dostojnog partnera. Počeli su se pojavljivati krajem 1970-ih, a već od 1980. među njima su organizovana svjetska prvenstva. U početku su pobjeđivali američki mikroračunari, a od 1984. narednih sedam godina zapadnonjemački „Mephisto“.

Važnost elektronskog šaha za razvoj savremene kibernetike dovela je 1977. do osnivanja posebne međunarodne organizacije – International Computer Chess Association (ICCA), kao i do pokretanja tromjesečnog časopisa „ICCA Journal“.

Glavno „mjerilo snage“ univerzalnog računara, očekivano, postalo je njegovo nadmetanje s čovjekom. Krajem 1980-ih grupa američkih naučnika sa Univerziteta u Pitsburgu razvila je program „Deep Thought“ („Duboka misao“), sposoban da se takmiči s velemajstorima. Na međunarodnom turniru u Los Angeles (1988), uz učešće gotovo stotinu šahista, „Deep Thought“ podijelio je prvo i drugo mjesto, ispred Mihaila Talja, Waltera Browna, Benta Larsena i drugih.

Godine 1989. program je osvojio svjetsko prvenstvo superkompjutera, dostigavši velemajstorski rejting od 2550. To je podstaklo proizvođača da na meč pozove svjetskog prvaka Garija Kasparova.

Meč je održan 22. oktobra 1989. u New York City. Partija u kojoj je računar igrao bijelim figurama odvijala se u pozicionom stilu i završila se njegovim porazom na 53. potezu, a druga – u oštrim kombinacionim zapletima – imala je isti ishod.

Garry Kasparov – „Deep Thought“
New York, 1989
1. partija meča

 1.d4 d5 2.c4 dxc4 3.e4 Nc6 4.Nf3 Bg4 5.d5 Ne5 6.Nc3 c6 7.Bf4 Ng6 8.Be3 cxd5 9.exd5 Ne5? 10.Qd4!

10...Nxf3+ 11.gxf3 Bxf3 12.Bxc4! Qd6 13.Nb5 Qf6 14.Qc5 Qb6 15.Qa3 e6 16.Nc7+ Qxc7 17.Bb5+ Qc6 18.Bxc6+ bxc6 19.Bc5 Bxc5 20.Qxf3 Bb4+ 21.Ke2 cxd5 22.Qg4 Be7 23.Rhc1 Kf8 24.Rc7 Bd6 25.Rb7 Nf6 26.Qa4 a5 27.Rc1 h6 28.Rc6 Ne8 29.b4! Bxh2 30.bxa5 Kg8 31.Qb4 Bd6 32.Rxd6 Nxd6 33.Rb8+ Rxb8 34.Qxb8+ Kh7 35.Qxd6 Rc8 36.a4 Rc4 37.Qd7 1–0

Sedam godina kasnije, igrajući u Philadelphia meč od šest partija protiv naprednijeg američkog programa „Deep Blue“, koji su razvili stručnjaci kompanije IBM, Kasparov je pobijedio rezultatom 4:2. Tim neočekivaniji bio je senzacionalni poraz svjetskog prvaka 1997. godine u duelu s unaprijeđenom verzijom tog programa.

Prema mišljenju mnogih velemajstora, Kasparov je igrao ispod svog nivoa. A pri rezultatu 2,5:2,5 u posljednjoj partiji svjesno je crnim figurama ušao u izgubljenu poziciju u odbrani Karo-Kan, uvjeren da mašina neće pronaći odlučujući potez povezan sa žrtvom figure 8. N:e6! u sljedećoj poziciji.

„Deep Blue 2“ – Kasparov
New York, 1997
6. partija meča

1.e4 c6 2.d4 d5 3.Nc3 dxe4 4.Nxe4 Nd7 5.Ng5 Ngf6 6.Bd3 e6 7.N1f3 h6

8.Nxe6! Qe7 9.0–0 fxe6 10.Bg6+ Kd8 11.Bf4 b5 12.a4 Bb7 13.Re1 Nd5 14.Bg3 Kc8 15.axb5 cxb5 16.Qd3 Bc6 17.Bf5 exf5 18.Rxe7 Bxe7 19.c4 1–0

Kasnije je, kao glavni argument u prilog donesenoj odluci, Kasparov navodio turnirsku knjigu „Geniusa“, u kojoj je pored poteza 8. N:e6 stajalo „Ne“. Međutim, u partiji s „Deep Blue“ crveno svjetlo kompjuterskog semafora iznenada se prebacilo na zeleno i mašina je odigrala 8. N:e6!, nakon čega je otpor crnih trajao još samo 11 poteza.

Taj bolni poraz naveo je Kasparova na otvoreni sukob s tvorcima programa, jer je ozbiljno sumnjao u „čistoću“ naučnog eksperimenta i pretpostavljao mogućnost ljudskog učešća.

Garry Kasparov o meču sa „Deep Blue“: „Igrao sam sa čudovištem!“

Crtež na naslovnoj stranici časopisa „Šahmati u Rusiji“, 1996, br. 2.

Ipak, Kasparov je došao do zaključka da će u skoroj budućnosti supermoćni računari nadmašiti čovjeka. Još krajem 1987, u članku „Mišići Ajnštajna“, objavljenom u časopisu „Ogonjok“, pisao je: „Sada sam već preispitao svoje ranije predviđanje da mašina može pobijediti svjetskog prvaka tek 2010. Mislim da bi se to moglo dogoditi i 2005.“

U vezi sa stvaranjem sve savršenijih kompjuterskih programa, mnoge brine budućnost šaha. Međutim, nestanak mu ne prijeti. Naravno, mnogo toga je izmijenjeno u pravilima takmičenja kako bi se onemogućilo korišćenje njihovih „sugestija“ tokom igre. Tako je, za vrijeme posljednjeg meča za svjetsku titulu između Garry Kasparova i Vladimira Kramnika u London (oktobar–novembar 2000), prije početka svake partije služba bezbjednosti provjeravala odjeću, pa čak i kosu učesnika, tražeći eventualni specijalni uređaj za prijenos poteza sa strane savršenog kompjutera.

Porasla je i uloga i funkcija računara u stvaralaštvu šahista. Mnogim velemajstorima oni već pomažu u prikupljanju informacija o otvaranjima, koje pristižu iz sve većeg broja takmičenja, kao i u razradi efikasnih metoda analize, naročito tehnički složenih završnica. Zato je bio u pravu Mihail Talj, tvrdeći da će mašina prije svega biti „pomoćnik i sekundant, a ne protivnik čovjeka“. Sve veći značaj mikroračunari imaju i u podučavanju djece šahovskoj igri u osnovnim i srednjim školama, kao i u usavršavanju mladih šahista.

Ako su još donedavno šahisti mogli biti ponosni na to što je njihova igra doprinosila napretku kibernetike i usavršavanju računara, danas sami računari služe šahu.

KONSTANTINOPOLSKY Alexander

Aleksandar Markovič Konstantinopoljski (1910–1994), ruski velemajstor, jedan od najjačih šahista SSSR-a krajem 1940-ih i početkom 1950-ih, teoretičar i istoričar šaha, trener.

Šahom se zainteresovao pod uticajem šahovske groznice koja je zahvatila zemlju tokom Moskovskog međunarodnog turnira 1925. Već 1928. imao je prvu kategoriju, a ubrzo je postao jedan od najjačih šahista Ukrajine; pet puta je bio prvak Kijeva (1932–1936), uspješno je nastupao na prvenstvima republike, a od 1937. i na prvenstvima SSSR-a.

U godini debija podijelio je na 10. prvenstvu 2–3. mjesto sa Vyacheslavom Ragozinom; na 14. prvenstvu SSSR-a (1945) podijelio je 4–6. mjesto sa Igorom Bondarevskim i Alexandrom Kotovom, a na 18. (1950) podijelio je 5–6. mjesto sa Vasilijem Smislovom, ispred Isaka Boleslavskog, Igora Bondarevskog i Efima Gellera.

O snazi njegove igre svjedoče pobjede nad Vasilijem Smislovom (1945), Paul Keresom (1948), Alexanderom Kotovom (1948), Salo Flohr-om (1945), Andorom Lilienthalom (1948), Grigorijem Levenfishom (1947, 1948, 1952).

Konstantinopoljski – Smislov
Moskva, 1945
14. prvenstvo SSSR-a

1.d4 Nf6 2.Nf3 d5 3.c4 c6 4.e3 e6 5.Nbd2 g6 6.Bd3 Bg7 7.0–0 0–0 8.e4 dxe4 9.Nxe4 Nxe4 10.Bxe4 Qc7 11.Bg5 h6 12.Be3 Nd7 13.Qc1 f5 14.Bc2 g5 15.Re1 c5 16.h4 g4 17.Bxh6! Nf6 18.Bxg7 Qxg7 19.Ng5 g3 20.fxg3 Ng4 21.Qf4 Qf6 22.Bd1 Qxd4+ 23.Qxd4 cxd4 24.Bxg4 fxg4 25.Rad1 Rd8 26.Rd3 b5! 27.cxb5 Rb8 28.Re4 Rxb5 29.Rexd4 Rbd5 30.Rxd5 exd5 31.Rd4 Bf5 32.Kf2 Kg7 33.Ke3 Kf6 34.Ra4 Rd7 35.Kd4 Bb1 36.Ra6+ Kf5 37.Ra5 Kg6 38.b4 Rc7 39.Ra6+ Kf5 40.Ra5 Rc4+ 41.Kxd5 Rxb4 42.a3 Rb2 43.Kd4+ Kg6 44.Ra6+ Kg7 45.Rxa7+ Kg6 46.Ra6+ Kg7 47.h5 Rxg2 48.h6+ Kf8 49.Ne4 Kf7 50.Rf6+ Kg8 51.Ng5 Bc2 52.Rc6 Kf8 53.Rc7 Bb1 54.h7 1–0

Godine 1948–1951. Konstantinopoljski je pobijedio na 1. prvenstvu SSSR-a u dopisnom šahu, a u sastavu reprezentacije SSSR-a osvojio je zlatnu medalju na 3. Svjetskoj dopisnoj olimpijadi.

Za stil njegove igre karakteristični su sklonost ka strateškoj borbi i težnja da je razriješi kombinacionim putem.

Kod Alexander Konstantinopolsky rano se ispoljio i pedagoški talenat.

U šahovskom klubu Kijevskog doma pionira, koji je osnovao, za pet godina (1936–1941) izrasla je čitava plejada nadarenih šahista – David Bronstein, Isaac Lipnitsky, Alexander Khasin, Abram Bannik, Herman Mukhin i drugi. Od kraja 1940-ih bio je trener Davida Bronštajna, a u meču sa Mikhailom Botvinnikom za svjetsko prvenstvo (1951) – njegov sekundant.

Kasnije je dugi niz godina bio glavni trener ženske reprezentacije SSSR-a i mnogo je učinio za njene uspješne nastupe na međunarodnoj sceni i za razvoj ženskog šaha u SSSR-u.

„Konstantinopoljski“, pisala je 1985. Nona Gaprindashvili, „jedan je od najzanimljivijih ljudi koje sam ikada srela. Čovjek velike kulture, izuzetne inteligencije, on zadivljujuće spaja prirodnu dobrotu i blagost sa čvrstinom i, ako hoćete, postojanošću.“

Veliku reputaciju Konstantinopoljski je stekao i kao analitičar i teoretičar šaha. Vrijedan doprinos šahovskoj umjetnosti predstavljaju njegova brojna istraživanja u oblasti teorije otvaranja i estetike šaha.

KONSULTACIONA partija

Konsultaciona partija je jedan od oblika šahovskih takmičenja, koristan za stvaralački razvoj šahiste. U njoj, umjesto dva pojedinca, partiju s obe strane igraju grupe šahista koje se međusobno savjetuju i kolektivno donose odluke o svakom narednom potezu.

Ponekad se na taj način velemajstor bori protiv dvojice ili više slabijih šahista, koji se, po pravilu, nalaze u drugoj prostoriji gdje se međusobno dogovaraju. Konsultacione partije uspješno su igrali tokom svojih turneja svjetski prvaci Emanuel Lasker, Hoze Raul Kapablanka, Aleksandar Aljehin, Mihail Talj, a u novije vrijeme Anatolij Karpov i Gari Kasparov. Aljehin je 1926. godine na taj način istovremeno igrao protiv 12 konsultantskih parova.

Među čuvenim konsultacionim duelima iz prošlog vijeka su i dolje navedene minijature Paul Morphy i Joseph Henry Blackburne. Prva od njih odigrana je u loži opernog pozorišta tokom izvođenja „Seviljskog berberina“.

P. Morfi – vojvoda od Braunšvajga i grof Izuar
Pariz, oktobar 1858.

1.e4 e5 2.Nf3 d6 3.d4 Bg4 4.dxe5 Bxf3 5.Qxf3 dxe5 6.Bc4 Nf6 7.Qb3 Qe7 8.Nc3 c6 9.Bg5 b5 10.Nxb5 cxb5 11.Bxb5+ Nbd7 12.0–0–0 Rd8 13.Rxd7 Rxd7 14.Rd1 Qe6 15.Bxd7+ Nxd7 16.Qb8+! Nxb8 17.Rd8# 1–0

Konsultanti – Dž. Blekbern
Bredford, 1901.

1. e4 e5
2. d4 ed
3. Q:d4 Nc6
4. Qe3 g6
5. Bd2 Bg7
6. Nc3 Nge7
7. 0–0–0 0–0
8. f4 d5!
9. ed Nb4
10. Bc4 Bf5
11. Bb3 N7:d5
12. N:d5 N:d5
13. Qf3 Qf6
14. c3 Nb4
15. Bc4 Qa6!
16. g4 (Ako 16. cb, onda 16... Q:c4+ 17. Bc3 B:c3 18. Q:c3 Q:f4+ i 19... Qe4)
    16... Q:a2!
    17. Be3 B:c3!

Bijeli predaje

KONTRANAPAD

Kontranapad je ofanziva koja se preduzima kao odgovor na napadačke akcije protivnika. Posebno je djelotvoran u odbrani teške pozicije. U tom slučaju se sprovodi na oslabljenom dijelu protivnikove pozicije, nakon što je njegov napad odbijen.

Čak i u, na prvi pogled, beznadežnom položaju treba težiti da se izdrži i, pri prvoj prilici, preokrene tok borbe i pređe u kontranapad. Uspješan kontranapad, koji dovodi do spasa ili čak pobjede, ponekad izaziva ništa manje divljenje nego razorna ofanziva.

Veliki majstor kontranapada bio je drugi svjetski prvak Emanuel Lasker. Dobijajući ponekad tešku poziciju, on je izuzetno inventivnom igrom ne samo izjednačavao poziciju, već je preuzimao inicijativu i završavao borbu odlučnim protivudarom.

Pred nama je primjer iz njegove partije odigrane na 2. Moskovskom međunarodnom turniru.

Ilya Kan – Emanuel Lasker
Moskva, 1935.

32….exd4!? 33.exf5? (33...exd5!) Qf6! 34.Re6 dxc3!! 35.Rxf6 cxd2 36.Rxg6+ hxg6 37.Qxg6+ Kf8 38.Qd6+ Ke8 39.Bc2 Rb6! 40.f6 Kd8 41.f7 Kc8! 42.f8Q+ Nxf8 43.Qxf8+ Kb7 44.Qf6? (44.Qe7+! Ka6 45.Qc5=) Ka6! 45.Qd6 Re8 46.h4 Re1+ 47.Kh2 Rc1! 48.Bf5 d1Q 49.Bc8+ Ka5 0–1

„U ovoj partiji“, prisjećao se kasnije moskovski majstor Ilya Kan, „Lasker je pokazao veliku vještinu, uspjevši da u kritičnom trenutku promijeni tok borbe u svoju korist riskantnom operacijom, dobro zasnovanom i taktički i psihološki!“

KONJ

Tokom hiljada godina, u vojskama koje su ratovale na teritorijama Azije i Evrope, jedna od važnih borbenih jedinica bio je ratnik na konju. Simbol konjanika u šahovskoj vojsci jeste konj. Svojom igrom on se znatno razlikuje od drugih figura, prije svega posebnim cik-cak kretanjem. I samo njemu je dato pravo da preskače druge figure. To je šahovskom konju dalo toliku posebnost u igri da se asocijacije s njim sreću čak i u svakodnevnom životu. Za čovjeka koji je do cilja došao zaobilaznim putem, mimo ustaljenih pravila, često se kaže: „Napravio je konjski potez!“

Konji se, kao i lovci, rano uvode u igru. U nekim otvaranjima izvode se na borbene pozicije čak i prije pješaka. Na primjer, potezom konja počinju Retijevo otvaranje (1. Nf3), Aljehinova odbrana (1. e4 Nf6), Nimcovičeva odbrana (1. d4 Nc6). U nizu otvaranja konj igra toliko aktivnu ulogu da se to odrazilo i u njihovim nazivima: otvaranje kraljevog konja, otvaranja četiri i tri konja, odbrana dva konja, konjski gambit (u kraljevom gambitu).

Prava sfera ove figure jeste sredina igre. Učestvujući u ostvarivanju različitih strateških i taktičkih zamisli, konj izvodi lukave manevre, iznenadne napadačke ili odbrambene poteze, započinje i završava kombinacije, žrtvuje se ili pomaže da se osvoji materijal, ili, napokon, da se protivničkom kralju objavi mat. Posebnu vrijednost konj dobija u zatvorenim pozicijama zbog mogućnosti da preskače figure. Ali i u otvorenim, dinamičnim pozicijama, kada se u protivničkom taboru pojave slabe tačke, konj se ponekad pokazuje nezamjenjivim.

Primjer za to je ostvarenje kombinacije dvostrukog napada konjem (viljuška!), pripremljene njegovim skladnim dejstvom s teškim figurama u partiji dvojice njemačkih velemajstora Lothar Schmid i Klaus Darga. Fragment partije zanimljiv je i po tome što su u otvorenoj poziciji dva konja bila jača od dva lovca.

Šmid – Darga
Bamberg, 1966.

26.Nde4! Be7 27.Qe3! Rh8 28.Nc5 Qd6 29.f4! Bf6 30.Nce6+! fxe6 31.Rc7+ Qxc7 32.Nxe6+ Kh7 33.Nxc7 d4 34.Qd2 Be7 35.fxe5 d3 36.Ne6 Be4 37.Ng5+ 1–0

U završnici partije, kada na tabli ostane malo materijala, uloga konja se mijenja, jer on mnogo gubi u poređenju s dalekometnim figurama. Ali ponekad, u sadejstvu s drugim snagama, konj čini prava čuda.

U navedenoj studiji ruskog majstora Nikolaya Grigorieva (1895–1938), upravo manevri konja, koji obilazi gotovo cijelu tablu, omogućavaju da se zaustavi topovski pješak i da se partija završi remijem.

N. Grigorjev, 1934.

Remi

1.Kd3 Kf7 2. Kc4 Kg6! 3. Nf8+ (u slučaju 3. Kb4? slijedi 3... h5! 4. Nf8+ Kf5!, i pješak prolazi u damu) 3...Kf5 4. Nd7 h5 5. Nc5! h4 6. Nb3! h3 7. Nd2 h2 8. Nf1! h1Q 9. Sg3+. Remi.

KONTROLA VREMENA u šahovskoj partiji počela je da se primjenjuje sredinom 19. vijeka. Neophodnost njenog uvođenja bila je već tada očigledna. Tako su se u mečevima Laburdonea sa Mak-Donelom (1834–1835) uočavale velike razlike u vremenu koje su takmičari trošili na razmišljanje o potezima. Kao što je pominjao engleski šahista i pisac Dž. Voker, „Ponekad su igrali svaki dan, osim nedeljom. Neke partije su trajale mnogo sati, ali trajanje partija nije bilo fiksirano. Ponekad je Mak-Donel razmišljao o potezu po sat i po, pa čak i duže, dok sam kod Laburdone samo jednom primijetio da je razmišljao 55 minuta; inače je Mak-Donel bio igrač koji je sporije donosio odluke; po mom mišljenju, oko 3/4 cijelog vremena na igru pripadalo je njemu. Uvijek ćutljiv, bio je stalno miran, bilo da je on pravio potez ili je morao da čeka potez protivnika. Naprotiv, njegov protivnik je imao živahnu prirodu, karakterističnu za njegove sunarodnike“. Ponekad, kada je protivnik trošio previše vremena na razmatranje svojih kombinacija, Laburdone je gubio strpljenje i na izražajan način davao to do znanja. Laburdone uopšte nije znao engleski, a Mak-Donel nije znao francuski, pa nisu imali neposrednu komunikaciju. Jedina riječ koju su razmjenjivali bila je „Šah“. „Mat“ se rijetko izgovarao – i to uvijek uz najljubazniji osmijeh.

I samo dva desetljeća kasnije – 1853. godine u Londonu, na meču Garvic - Levental – prvi put je postavljeno vrijeme koje je moglo da se potroši na potez – 10 minuta. U slučaju prekoračenja vremena – novčana kazna. Za mjerenje vremena korišćeni su uglavnom pješčani časovnici. Još trideset godina kasnije, na Londonskom međunarodnom turniru 1883. godine, konačno su primijenjeni satovi sa dvostrukim brojčanikom i mehaničkim isključivanjem jednog sata nakon odigranog poteza. Oni su izumljeni od strane engleskog inženjera T. Vilsona (1843–1915) iz Mančestera. Ovo je omogućilo da se svakom igraču dodijeli određeno vrijeme za čitavu  partiju.

Uvedena je kontrola vremena – 2 sata za 30 poteza, a zatim po jedan sat za 15 poteza. Sredinom 20. vijeka, na odgovornim takmičenjima, primijenjen je drugi, tzv. klasični kontrolni sistem – 2,5 sata za prvih 40 poteza i po jedan sat za sljedećih 16 poteza. Pored toga, pojavila se mogućnost igranja blica, gdje protivnik ima samo 5 minuta za čitavu  partiju. Na kraju, u posljednje vrijeme, pojavila se nova vrsta takmičenja – „brzi šah“, gdje se za partiju obično dodjeljuje 25-30 minuta.

Na odgovornim takmičenjima, i prije svega na međunarodnim turnirima i mečevima za svjetsko prvenstvo, zbog opasnosti od „računarskih sugestija“, otkazana su prekidanja  partija nakon prvog kontrolnog vremena (40 poteza) i nastavak igre. U skladu sa odgovarajućim vremenskim limitima, partije se igraju do konačnog rezultata. Originalni sistem „nakupljanja vremena“ u partiji, kako bi se omogućila mirnija igra u „cajtnotu“, osmislio je 11. šampion svijeta R. Fišer.

KOOPERATIVNI MAT, zadaci sa neobičnim zadatkom: crni pri svom potezu ne brani se, već naprotiv, pomaže protivniku da objavi mat svom kralju u određenom broju poteza. Prvi zadaci sa ovom idejom predloženi su od strane Maksima Langea 1854. godine, a šest godina kasnije sastavljena je tropotezna kompozicija od strane Samuela Lojda, koji je predložio da rješenje počne potezom crnog.

S.Lojd, 1860

Koperativni mat u 3 poteza
1.Kf6 Ta8 2.Kg7 Lb8 3.Kh8 Le5#

U 1870-71. godini održan je prvi konkurs za sastavljanje zadataka na kooperativni mat, a pobjednik je bio drugi veliki američki kompozitor Vilijam Šinkman (1847-1933). U 20. vijeku konkursi su se održavali u Engleskoj, Nemačkoj, Mađarskoj, Jugoslaviji i drugim zemljama, kao i pod okriljem FIDE.

Kraljev gambit

1. e2-e4 e7-e5
2. f2-f4

Jedno od najstarijih i najoštrijih otvaranja u šahovskoj partiji, koje dovodi do zapanjujućih komplikacija u ranim fazama igre. Prvi put se pominje 1561. godine u rukovodstvu R. Lopeza. Kasnije su ga istraživali italijanski majstori iz perioda renesanse. Do sredine 19. veka bilo je veoma popularno. Primjenjivali su ga L. Laburdone, A. Mak-Donel, A. Andersen, P. Morfi, V. Štajnic, M. Čigorin i mnogi drugi istaknuti šahisti. U 20. vijeku, ovo otvaranje je stalno koristio samo R. Špilman. Mnoge analize ovog romantičnog otvaranja u 30-im godinama prošlog vijeka iznio je P. Keres, koji je izrazio uvjerenje da će ono „ponovo ući u ozbiljnu praksu“. Povremeno su ga uspješno koristili D. Bronštajn, M. Talj, B. Spaski, R. Fišer i mlada Judit Polgar.

Osnovna ideja gambita je da žrtvovanjem pješaka odvrati crnog od centra, zatim da ga preuzme i, stekavši prednost u razvoju, započne napad na kraljevom krilu. U teoriji postoje tri osnovna nastavka: prihvaćeni kraljev gambit (2...ef), odbijeni kraljev gambit (2...d5 ili 2...Nf6) i kraljev kontrgambit (kontrgambit Falkbeera - 2...d5). U prvom od njih postoje desetine oštrih sistema i nastavaka. Na primjer, na potez 3. Nf3 (gambit konja) poznat je gambit Polerio-Mucio (3...g5 4. Bс4 g4 5. 0-0), gambit Kizerickog (4. h4 g4 5.Ne5), odbrana Paulsena (5...Bg7), gambit Algajera (4. h4 g4 5.Ng5), gambit Mak-Donnela (4. Bс4 g4 5.Nc3) i drugi. Kao odgovor na 3. Bс4 (gambit lovca), crni ima niz efikasnih odbrana: 3... Qh4+ 4. Kfl g5; 3... Nf6 4. Nc3 c6; 3...d5 4. ed Qh4+ 5. Kfl g5; 3...f5 i drugi.

---

KRALJ

Glavna figura u šahovskoj igri, jedina koja se u toku igre ne može skinuti sa table. Ako kralj ne može da se spasi od prijetnje, proglašava mu se mat, što znači kraj partije. Zbog toga se čitava igra na kraju svodi na to da, vešto koristeći različite strategije i taktičke zahvate, završi borbu pobjedničkim uzvikom: mat kralju! Međutim, do toga dolazi rijetko. Ako je u igri na strani jednog od takmičara prepoznata neka od briliojantnih ideja, koja stvara dominaciju, obično se drugi igrač predaje prije nego što dođe do matiranja. Takođe, kad dođe do ravnoteže, borba se obično ne vodi do kraja – protivnici se mogu da slože na remi.

A kako se ponaša sam kralj? U otvaranju, zajedno sa ostalim figurama, kralj je uključen u pripremu za borbu. On nastoji da se što prije povuče sa centra i izvede rokadu kako bi se zaštitio iza svojih figura.

U središnjici, slika se mijenja. Strategija šahovske igre pokazuje da ulogu glavne figure često može odlučiti i na daljim frontovima – na drugom krilu ili u centru. Međutim, najčešće srce kralja kuca brže kad se borba vodi pred vratima njegovog kraljevstva. Tada, pješadija započinje napad, podržana manevrima figura, ili iznenada počinje da lomi pešadijski štit, ponekad ne štedeći figure da bi stvorili „proreze“ ili čak potpuno uništili rokadu, sve kako bi se omogućio odlučujući udarac. Ipak, ponekad kralj, spasavajući svoj život, vješto manevriše i izuzetno se brani. Nekada se čak povlači u centar table, kako bi, zajedno sa drugim figurama, učestvovao u napadu na protivničkog kralja.

Primjer takve strategije može se vidjeti u priloženom fragmentu partije, za koju je 60-godišnji veteran Zigbert Tarraš dobio na međunarodnom turniru u glavnom gradu Austrije specijalnu nagradu za ljepotu.

Tarraš - Reti
Beč, 1922.

Bijeli dobija

34.Kh2! Nd6 35.Rg7+ Kh8 36.Rd7 Nb5 37.Kg3! Nxc3 38.Kf4 Nb5 39.Ke5 Re8 40.Kf6 1–0

Ali, ako takva aktivna igra kralja u sredini partije dolazi rijetko i zbog toga se čini posebno lijepom, u završnici ona postaje sasvim prirodna. Ipak, i u završnoj fazi partije, kralj ima svoje tajne igre u koje nije lako ući. Često do cilja ne dovode upadljivi potezi, već sasvim neobični ustupi u stranu, a ponekad i dugi obilazi. Posebno kada na tabli ostanu samo kralj i pješaci.
U studiji M. Botvinika na prvi pogled može se činiti da bijeli lako ostvaruje pobjedu uništavajući pješaka na d5. Međutim, u tom slučaju protivnik zauzima opoziciju svojim kraljem (na d7) i postiže remi. Jedini put do pobjede jeste prodor u protivnički kamp i uništenje crnih pješaka duž linije „a“.

M.Botvinnik, 1939

1.Kf5 (1.Kf6? Kb6! i crni hvata opoziciju) 1…Kb6 2.Kf6! Kb7 3.Kf7 Kb8 4.Ke6 Kc7 5.Ke7! Kc6 6.Kd8 Kd6 7.Kc8 Kc6 8.Kb8 Kb6 9.Ka8 i bijeli dobija.

Tako se u šahovskoj borbi ogleda mnogostranost figure kralja, sposobne ne samo da manevriše i vodi upornu odbranu, već i da nastupa u ulozi ratnika, dajući presudan doprinos pobjedi.

KORČNOJ Viktor Lvovič (rođen 1931), međunarodni velemajstor, kandidat za svjetskog šampiona. Učesnik dva meča za svjetsku titulu (1978. i 1981). Od 1976. godine živi u Švajcarskoj.

Lenjingradskom školarcu Viktoru Korčnoju bilo je 10 godina kada je njegov otac poginuo na Ladoškom jezeru, braneći „Put života“. Mnogo godine kasnije, u časopisu „Šahmaty u SSSR-u“ (broj 10, 1967), Korčnoj je ukratko ispričao svoje prve korake u šahu: „1946. godine sam dobio 1. kategoriju, 1951. godine titulu majstora, a 1956. godine velemajstora. U mladosti sam se bavio šahom u Dvorcu pionira, gdje nas je učio V. Zak, a kasnije radio u saradnji sa S. Furmanom.“ Sa 16 godina Korčnoj je postao šampion SSSR-a među omladincima. Već tada su ga prijatelji zvali „fanatik šaha“, jer je bio spreman da igra danima i noćima. Ponekad ga je ometala želja da pobjedi bilo koju poziciju. Botvinik je tada primjetio da Korčnoju smeta previše entuzijazma, a

Bronštajn je rekao da je razlog drugačiji:
„Korčnoj se ne oslanja na druge. On želi da konkurente obavezno sam ukloni. S godinama će to proći.“

Međutim, godine su prolazile, a Korčnoj je postajao sve nemilosrdniji prema sebi i beskompromisniji prema drugima. Završio je Istorijski fakultet Lenjingradskog univerziteta i prilično rano osjetio razliku između istorije i istine života. Do tog vremena već je postigao značajne sportske uspjehe i čak primao stipendiju Sportskog komiteta SSSR-a.

Godine 1952. dvadesetjednogodišnji Korčnoj debitovao je na prvenstvu SSSR-a i zauzeo 6. mjesto. Ukupno je nastupio na 16 prvenstava i pobijedio na 4 od njih (1960, 1962/63, 1964/65, 1970).

Podijelivši 4–5. mjesto na međuzonskom turniru u Stokholmu (1962), „ušao je u krug“ kandidata i postao učesnik turnira kandidata na ostrvu Kurasao (1962, 5. mjesto), gdje je dobio samo dva mini-meča od šest — protiv R. Fišera (2,5:1,5) i M. Filipa (4:0).

„Na Kurasau, na turniru kandidata, nedostajalo mi je izdržljivosti i tehnike da realizujem prednost na najvišem nivou (iako tehnike imam!),“ prisjeća se Korčnoj. „Ali tamo gdje je otpor bio snažan, javljala se žurba — možda živci nisu izdržavali. Pred kraj partije nastupao bi umor i, kao posljedica, previdi. Morao sam ponovo sjesti za knjige, temeljno proučiti partije A. Rubinštajna i drugih poznavalaca završnica. Nakon pola godine, na prvenstvu SSSR-a u Erevanu, osjećao sam se već znatno sigurnije.“

Korčnoj je genijalan odbrambeni igrač. Često rizikuje, pritom se ponekad ne ustručava ni „otrovnog“ pješaka, ali je nenadmašan u kontranapadu. I veoma mrzi remije! Vjerovatno se zato u turnirskim tabelama pored njegovog prezimena u glavnom nalaze česte „jedinice“ i rijetke „nule“.

„Po volji mi je da namamim protivnika, da mu dam da osjeti ukus napada, tokom kojeg može da se zanese i oslabi budnost ili da žrtvuje šahovski materijal. Takvi trenuci se često mogu iskoristiti za prelazak u protivnapad, i tada se rasplamsa prava borba.“ Postepeno se sve više približavao šahovskom tronu.

Pored turnirskih uspjeha — pobjeda na Memorijalu Astaloša (1965) sa rezultatom 14,5 poena iz 15, u Bukureštu i Jerevanu (1966), Lenjingradu (1967) — istakao se i kao izvanredan meč-igrač: u takmičenjima kandidata 1968. pobijedio je S. Reševskog (5,5:2,5) i M. Talja (5,5:4,5), a tek je u finalu izgubio od B. Spaskog (3,5:6,5). Tri godine kasnije V. Korčnoj je, pošto je u četvrtfinalu savladao J. Gellera (5,5:2,5), u polufinalu izgubio od T. Petrosjana (4,5:5,5).

U „pauzi“ između takmičenja Korčnoj je igrao u filmu L. Zorina „Velemajstor“ (1971), posvećenom uspomeni na Vladimira Simagina, nesebičnog radnika na 64 polja.

Korčnoj je bio među rijetkima koji su predvidjeli da će jedan od njegovih glavnih konkurenata postati talentovani 22-godišnji A. Karpov. Upravo je V. Korčnoj predskazao da će se u finalu kandidata susresti dva predstavnika Lenjingrada — „starosjedilac“ Korčnoj i „došljak“ Karpov.

Korčnoj je pobijedio Mekinga (3:1) i Petrosjana (3:1), a potom izgubio od Karpova meč od 24 partije (1974, 11,5:12,5, odnosno 2:3). Ubrzo nakon tog meča u njegovom životu dogodile su se velike promjene: Korčnoj je odlučio da ostane na Zapadu i emigrirao je u Švajcarsku. U knjizi „Moj život — šah“ detaljno je opisao kako je, napustivši domovinu, istog časa s jedne strane „političkih barikada“ postao izopštenik, „izdajnik“, „otpadnik“, a s druge strane — usamljeni heroj, talentovani osvetnik, žrtva režima.

Usprkos svim „preprekama“ velike sile, Korčnoj je uspješno prošao dva ciklusa kandidatskih takmičenja i ponovo postao protivnik Karpova, ovoga puta u mečevima za svjetsko prvenstvo. Na putu ka Bagiju pobijedio je T. Petrosjana (6,5:5,5), L. Polugajevskog (8,5:4,5) i B. Spaskog (10,5:7,5), a na putu ka Meranu — Petrosjana (5,5:3,5), Polugajevskog (7,5:6,5) i R. Hübnera (4,5:3,5).

O peripetijama svojih mečeva s Karpovom (oba su igrana do 6 pobjeda), u kojima je izgubio u Bagiju (Filipini, 1978) rezultatom 5:6 i u Meranu (Italija, 1981) — 2:6, kasnije je detaljno pisao u knjizi „Antišah“ (1981).

Korčnoj — Karpov
Merano, 1981
13. partija meča

1.c4 e6 2.Nc3 d5 3.d4 Be7 4.cxd5 exd5 5.Bf4 c6 6.e3 Bf5 7.g4!? Be6 8.h3 Nf6 9.Nf3 0–0 10.Bd3 c5 11.Kf1 Nc6 12.Kg2 Rc8 13.Rc1 Re8 14.dxc5 Bxc5 15.Nb5 Bf8 16.Nfd4! Nxd4 17.Rxc8 Qxc8 18.exd4! Qd7 19.Nc7 Rc8 20.Nxe6 fxe6 21.Re1 a6?!

22.g5 Ne4 23.Qg4 Bb4 24.Re2 Rf8 25.f3 Qf7 26.Be5 Nd2 27.a3 Nxf3 28.g6 hxg6 29.Bg3 Be7 30.Rf2 Ne1+ 31.Kh1 Qxf2 32.Bxf2 Nxd3 33.Qxe6+ Rf7 34.Bg3 Nxb2 35.Qxd5 Bf6 36.Bd6! g5 37.Qb3 Bxd4 38.Qe6 g6 39.Qe8+ Kg7 40.Be5+ Bxe5 41.Qxe5+ Kh7 1–0

Drugi poraz u 50. godini konačno je lišio Korčnoja nade da će ikada postati prvi u šahovskom svijetu. U sljedećem ciklusu izgubio je u polufinalu od Garija Kasparova (1983, 5:7). Kasnije je još više puta bio kandidat, ali, po sopstvenom priznanju, više nije bio usmjeren na to da odigra još jedan meč za svjetsko prvenstvo.

V. Korčnoj je stalno podsjećao na sebe brilijantnim pobjedama — čas na Memorijalu Evea (1988), čas na turniru u Antverpenu (1993), uvjerljivom igrom na međuzonskom turniru u Manili (1990) ili uspjehom u meču kandidata nad mađarskim velemajstorom Đ. Saksom (5,5:4,5), a zatim i ubjedljivom pobjedom nad holandskim velemajstorom J. Piketom (1993, 6:2). Godine 1999. u Sankt Peterburgu je dobio meč u brzom šahu (jedan sat po partiji) protiv Borisa Spaskog (6:4; +4, −2, =4).

U jednom intervjuu Korčnoj je rekao: „Poznata gata­ra u Italiji predskazala mi je da ću živjeti duže od osamdeset i da ću umrijeti neprirodnom smrću... I još je rekla da na mom dlanu nema linije sudbine. To znači da sam čovjek izvan okolnosti, nezavisan ni od čega. Sloboda je moje prirodno okruženje i u drugačijem ne bih preživio...

Šta biste sebi poželjeli u preostalih 20 godina?
— Da igram šah na istom ovom nivou!“ (1990)

Godine 2000, 69-godišnji švajcarski velemajstor Viktor Korčnoj postao je prvak Rusije u sastavu sanktpeterburške ekipe „Lentransgaz“, koja je osvojila ekipno prvenstvo zemlje.

KOSTENJUK Aleksandra Konstantinovna (r. 1984), ruska šahistkinja velemajstor, finalistkinja Svjetskog prvenstva 2001. godine.

Kada je Saša imala pet godina, njen otac, oficir Sovjetske armije, koji je uspješno završio Vojno-vazduhoplovnu akademiju „Žukovski“, odlučio je da ćerku podučava šahu po sopstvenom metodu (kasnije je tu metodu objavio kao kompjuterski program „Aleksandra“). Djevojčica je pokazala veliki talenat i već nakon dva mjeseca roditelji su je odveli u opštinski Dvorac pionira. Sljedeće godine ispunila je normu za treću kategoriju, a sa sedam godina postala je prvakinja Moskve među djevojčicama do 10 godina.

Radeći sa ocem i proučavajući šahovsku literaturu, Aleksandra je brzo napredovala i u proljeće 1993. podijelila je 1–2. mjesto na prvenstvu Rusije. Ubrzo su stigli i međunarodni uspjesi — 1994. pobjeđuje na prvenstvima Evrope i svijeta među djevojčicama do 10 godina, a dvije godine kasnije i do 12 godina.

Već tada su se u njenoj igri jasno ispoljili kombinatorni talenat i brzina razmišljanja. Sa 12 godina osvojila je 1. mjesto na prvenstvu Rusije u brzopoteznom šahu među ženama. Sa 13 godina postaje međunarodni majstor među ženama, a sa 14 velemajstor. Godine 1999. pobjeđuje na muškom međunarodnom turniru i postaje međunarodni majstor među muškarcima. U oktobru 2001. Kostenjuk osvaja 1. mjesto na prvenstvu Evrope u blicu među ženama.

Tako je Aleksandra prirodno stigla do trijumfalnog uspjeha na Svjetskom prvenstvu FIDE za žene po nokaut-sistemu u decembru 2001. godine. Pobjeđivala je meč za mečom i već u trećem kolu savladala vicešampionku svijeta Alisu Galliamovu, zatim evropsku šampionku, moldavsku WGM Almiru Skripchenko, kao i kinesku šahistkinju velemajstora  Xu Yuhua.

U finalu se susrela sa drugom kineskom šahistkinjom, Zhu Chen. Duel je bio izuzetno napet i oštar. Od sedam odigranih partija nijedna nije završena remijem. U meču od četiri partije sa klasičnom kontrolom vremena rezultat je bio 2:2, a tek u taj-brejku Aleksandra je izgubila od iskusnije protivnice rezultatom 1:3. Ukupnim skorom 3:5 sedamnaestogodišnja Aleksandra Kostenjuk proglašena je vicešampionkom svijeta FIDE, dok je dvadesetpetogodišnja Zhu Chen postala svjetska prvakinja.

Pred nama je prva partija tog meča.

Kostenjuk – Zhu Chen
Moskva, 2001

 1.e4 e5 2.Nf3 Nf6 3.Nxe5 d6 4.Nf3 Nxe4 5.d4 d5 6.Bd3 Bd6 7.0–0 0–0 8.c4 c6 9.Nc3 Nxc3 10.bxc3 dxc4 11.Bxc4 Bg4 12.h3 Bh5 13.Rb1 b5 14.Bd3 Re8 15.Re1 Rxe1+ 16.Qxe1 Bxf3 17.gxf3 a6 18.Qe4 g6 19.Bh6 Ra7 20.Qg4 Qe8 21.Kf1 Re7 22.f4 Nd7 23.f5 c5 24.Bg5 f6 25.Be3 c4 26.Bc2 g5 27.a4 Nb6 28.Qg2 Kh8 29.axb5 axb5 30.Ra1 Qc8 31.Ra5 Qe8 32.Ra6 Bc7 33.Qf3 Qc8 34.Ra1 Qe8 35.Kg2 Kg8 36.Ra7 Bd8 37.Ra6 b4 38.cxb4 Qb5 39.Ra5 Qxb4 40.Rc5 Qb2 41.Be4 c3 42.Bd5+ Kh8 43.Be6 Qb4 44.Qc6 Kg7 45.Qd6 Nd7 46.Bxd7 Rxe3 47.Be6 Rxe6 48.fxe6 Ba5 49.Qd7+ Kh6 50.e7 1–0

KOTOV Aleksandar Aleksandrovič (1913–1981), ruski velemajstor i šahovski pisac, kandidat za svjetsko prvenstvo.

U djetinjstvu je otac naučio Aleksandra da igra damu. Ta kombinatorna igra sa mnogo varijanti dopala se dječaku i ubrzo je počeo da pobjeđuje svog učitelja. U školskim godinama prijatelji su ga upoznali sa novom igrom — šahom, koji ga je odmah osvojio. Sa 16 godina postaje prvak grada. Nakon završetka Tulske vojno-mehaničke škole Kotov se seli u Moskvu. Na prvenstvima prijestonice prolazi svoje „šahovske univerzitete“. Ponekad je učio i po 14–16 sati dnevno (!), a takav titanski rad ubrzo je dao rezultate.

Na polufinalu prvenstva SSSR-a u Kijevu 1938. ispunio je normu majstora i izborio plasman u finale, gdje su igrali gotovo svi najjači šahisti zemlje, predvođeni velemajstorskim dvojcem Mikhail Botvinnik i Grigory Levenfish. Neočekivano za mnoge, Kotov je postao ozbiljan rival Botviniku u borbi za prvo mjesto. Tek u posljednjem kolu pobjednik Notingema uspio je da ga prestigne, savladavši ga u međusobnom susretu. Kotov je zauzeo drugo mjesto i postao treći velemajstor SSSR-a.

Tokom rata Aleksandar je radio u konstruktorskom birou, razvijajući nove minobacačke sisteme. Upravo je njemu pripadala ideja o stvaranju novog oružja — minobacača kalibra 120 mm, za šta je 1944. odlikovan Ordenom Lenjina.

Poslije rata Kotov postiže niz sjajnih sportskih uspjeha: na prvenstvu SSSR-a 1948. dijeli 1–2. mjesto; na međuzonskim turnirima u Saltsjöbadenu 1948. (4. mjesto) i Stokholmu 1952. (1. mjesto); te na turnirima kandidata u Budimpešti 1950. (6. mjesto) i Cirihu 1953. (8–9. mjesto). Upravo u Cirihu odigrao je svoju „besmrtnu“ partiju protiv velemajstora Yurija Averbakha, žrtvujući damu za pješaka.

Averbah- Kotov
Cirih, 1953

30....Qxh3+ 31.Kxh3 Rh6+ 32.Kg4 Nf6+ 33.Kf5 Nd7 34.Rg5 Rf8+ 35.Kg4 Nf6+ 36.Kf5 Ng8+ 37.Kg4 Nf6+ 38.Kf5 Nxd5+ 39.Kg4 Nf6+ 40.Kf5 Ng8+ 41.Kg4 Nf6+ 42.Kf5 Ng8+ 43.Kg4 Bxg5 44.Kxg5 Rf7 45.Bh4 Rg6+ 46.Kh5 Rfg7 47.Bg5 Rxg5+ 48.Kh4 Nf6 49.Ng3 Rxg3 50.Qxd6 R3g6 51.Qf8+ Rg8 52.Qxg8+ Kxg8 0–1

Kotovа su ponekad nazivali „tulskim samorodkom“, jer je do mnogih šahovskih vrhova talentovani mladić iz Tule stigao, kako se kaže, „svojom glavom“. Tajne ovladavanja šahovskim majstorstvom otkrio je u nizu knjiga. Najpoznatije među njima su Think Like a Grandmaster (1970) i, objavljena poslije njegove smrti, How to Become a Grandmaster (1985).

Mnogo godina Aleksandar Kotov posvetio je proučavanju života i stvaralačkog puta četvrtog svjetskog prvaka u šahu, svog velikog sunarodnika Aleksandar Aljehin. Na više jezika prevedeno je njegovo kapitalno dvotomno djelo Shakhmatnoe nasledie Alekhina („Šahovsko nasljeđe Aljehina“), kao i roman Belye i chernye („Bijeli i crni“). Ovaj roman, posvećen Aljehinovom životu, poslužio je kao osnova za filmski scenario Belye snega Rossii („Bijeli snjegovi Rusije“), koji je takođe napisao Kotov.

KOHANOVSKI i šah

Među umjetničkim djelima epohe renesanse poznata je poema „Šah“ (1564) poljskog pjesnika Jana Kochanowskog (1530–1584). Zaplet i koloritet opisa šahovske igre odražavaju viteške običaje sredine XVI vijeka i tada popularne legende o borbi za osvajanje lijepe žene, koja se pritom pokazuje i kao dobra šahistkinja.

Uvod je jednostavan: za ruku danske princeze Ane nadmeću se dva dostojna poljska viteza – Fedor i Božuj. Želeći da spriječi dvoboj koji bi se za jednog od njih završio tragično, kralj predlaže da spor riješe bitkom za šahovskom tablom: „Ko pobijedi, postaće mi zet!“

Slijedi opis napete partije, u kojoj se tas na vagi priklanja Božuju. Ana, zaljubljena u Fedora, očajava. Tokom prekida pronalazi za njega dobitnu kombinaciju, neprimjetno mu je dojavljuje – i pripovijedanje se završava srećnim raspletom. Autorov zaključak je jasan: „Fortuna se daje u ruke samo onome ko je čvrst duhom i u radosti i u muci.“ Tako je pjesnik završio svoje kazivanje „o onom ratu o kojem je vješto zborio, a za koji nisu potrebni ni luk ni mač“.

Zanimljivo je i to da je pažljivo čitanje poeme u prošlom vijeku omogućilo poljskom istraživaču M. Djedušickom (1856), a kasnije uredniku problemskog odjeljenja prvog broja poljskog šahovskog časopisa A. Vagneru (1912, Krakov), da rekonstruišu poteze partije od 77 poteza, koja je poslužila kao šahovska osnova književnog pripovijedanja.

Naslovni list prvog izdanja poeme Jana Kohanovskog „Šah“.
Krakov, 1564.

KRAMLING (Cramling) Pia (r. 1963), najjača švedska šahistkinja, međunarodni velemajstor, učesnica takmičenja za prvenstvo svijeta.

„Imala sam sreće, odrasla sam u šahovskoj porodici!“ – tako obično započinje priču o svom djetinjstvu Pia Kramling. Njen otac je učestvovao na dopisnim turnirima, a stariji brat Don – međunarodni majstor u šahu. Upravo je on naučio Piu da igra kada je imala deset godina.

Tri godine kasnije postala je prvakinja Švedske među djevojkama i mladićima. Već u tom uzrastu uglavnom je igrala na muškim turnirima, što je doprinijelo formiranju njenog napadačkog stila. Rijetki nastupi u ženskim takmičenjima po pravilu su joj donosili pobjede.

Na Olimpijadi 1982. godine ostvarila je najbolji rezultat na prvoj tabli, ispred svjetske prvakinje Maje Čiburdanidze. FIDE joj je dodijelio titulu međunarodnog velemajstora među ženama. Šahovski novinari proglasili su je najboljom šahistkinjom godine i uručili joj nagradu „Oskar“. Godine 1984. ponovo je postigla najbolji rezultat među vodećim igračicama nacionalnih selekcija na Svjetskoj olimpijadi.

Baveći se šahom po 5–6 sati dnevno, Pia Kramling je produbljivala teorijska znanja i usavršavala majstorstvo.

„Po karakteru“, kaže Pia, „prilično sam spora i smirena osoba. Tokom partije mi veoma smeta osjećaj odgovornosti. Mnogi žele da odigram dobro i trudim se da opravdam nade navijača. Čak i kada vidim da je remi neizbježan, nastavljam da tražim mogućnosti. A da uspješno igram u cajtnotu pomaže mi bogato iskustvo iz brzopoteznih partija.“

Godine 1985. Kramling je debitovala na međuzonskom turniru u Havana. Pored brata, pomagao joj je i španski velemajstor Juan Manuel Bellón. Takmičenje je odigrala uspješno i izborila pravo nastupa na Turniru kandidatkinja, gdje je podijelila 4–5. mjesto (Malme, 1986). Ubrzo su se Pia i Juan vjenčali i u šahovskom svijetu pojavila se prva velemajstorska porodica.

U narednim godinama Kramling je radije nastupala na muškim turnirima – i to s uspjehom. Tako je na turniru u Las Palmas zauzela 2–4. mjesto (1991), sa poenom više od supruga. Godine 1986. remizirala je meč (2:2) sa 18-godišnjim norveškim velemajstorom Simen Agdesteinom. Igrajući crnim figurama, Pia je hrabro primjenjivala Volški gambit, čijim se specijalistom smatra Juan Bellon.

Agdestein – Kramling
Estersund, 1986

1.d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5 b5 4. Sf3 g6 5. Dc2 d6 6. e4 bxc4 7. Lxc4 Lg7 8. 0–0 0–0 9. Sc3 Sbd7 10. h3 Sb6 11. Le2 Se8 12. Lf4 Sc7 13. Tad1 a5 14. a4 Sa6 15. Lb5 Ld7 16. e5 Lxb5 17. axb5 Sc7 18. Tfe1 Dd7 19. De2 a4 20. Sg5 dxe5 21. Lxe5 Lxe5 22. Dxe5 Sxb5 23. Sxb5 Dxb5 24. Df4 Db4 25. Te4 Db3 26. Td2 Sxd5 27. Dh4 h5 28. g4 Sf6 29. Txe7 Db4 30. Sf3 Df4 31. g5 Dxf3 32. gxf3 a3 33. Te3 axb 34. Txf3 b1=D+ 35. Kg2 Ta1 36. Te3 Dh1+ 37. Kg3 Tg1+ 38. Kf4 g5+ 39. Dxg5+ Txg5 40. Kxg5 Kh7 41. Kxh5 Bijeli predaje.

U julu 2002. godine na rejting-listi FIDE zauzimala je 4. mjesto (2508).

KRAMNIK Vladimir Borisovič (rođ. 25. juna 1975, Tuapse), ruski velemajstor, 14. svjetski prvak u šahu (od 2000).

Godine 1987. u šahovsku školu Mikhail Botvinnik – Garry Kasparov stiglo je pismo sa zapisima partija jedanaestogodišnjeg kandidata za majstora Volođe Kramnika. Pažljivo pregledavši neke od njih, Botvinik je rekao: „Tog dječaka obavezno treba primiti.“ Tako je mladi prvak Tuapsea dospio u čuvenu školu šahovskih talenata.

Vladimir je naučio da igra šah sa pet godina. Njegovi roditelji – majka, muzičarka, i otac, slikar i vajar – pomogli su mu da osjeti ljepotu šaha. „Igra me strašno privukla. Zamolio sam oca da mi kupi šahovske knjige. U tuapsinskoj prodavnici našla se zbirka izabranih partija Karpova. Vraćao sam se iz škole (pošao sam sa šest godina), brzo radio domaće zadatke i uranjao u čarobni svijet šaha. Analizirao sam partije samostalno, a zatim mi je otac kupio knjige Aljehina i Kapablanke. Sa sedam godina već sam imao prvu kategoriju i bio čvrsto uvjeren da ću postati šahista“, prisjeća se Kramnik.

Godine 1991. šesnaestogodišnji Vladimir Kramnik postao je svjetski prvak među omladincima do 18 godina, a u proljeće iste godine podijelio je 1–3. mjesto na turniru u Dortmundu. Već naredne godine, na insistiranje Kasparova, uvršten je u reprezentaciju Rusije za nastup na Svjetskoj olimpijadi u Manila (1992). Igrajući na prvoj rezervnoj tabli, ostvario je briljantan rezultat – 8,5 poena iz 9 – i u velikoj mjeri doprinio ubjedljivoj pobjedi ruske ekipe. „Glavna osobina Kramnikove igre“, isticao je trener reprezentacije S. Makaričev, „jeste spoj snage i harmonije… ‘Normalni ljudi’ (a ni svi) počinju tako da igraju tek oko tridesete godine.“

Podjednako impresivni bili su Kramnikovi uspjesi na međuzonskom turniru u Biel/Bienne (1993) i na kvalifikacionom turniru u Groningen (1993), gdje je ušao u krug kandidata za svjetsku titulu. Iste godine pobijedio je u „meču mladih zvijezda“ Ž. Lotjea (4,5:1,5, Cannes, 1993). Već sa 19 godina izgovorio je rečenicu: „Igram ne slabije od Kasparova!“

Međutim, njegov prvi pokušaj da se popne stepenicama kandidatskog ciklusa završio se neuspjehom – ubjedljivo je izgubio od Gate Kamskog (Njujork, 1994, 1,5:4,5). Opšte priznanje kao „favorita“ omelo ga je i četiri godine kasnije u meču sa Aleksejom Širovom.

„Zašto sam gubio mečeve od drugih?“ – pisao je Kramnik uoči meča sa Garijem Kasparovom (2000). „Ne znam tačno zašto, to je neka psihološka zagonetka. Protiv drugih ne mogu da se kako treba podesim za borbu. U duši sebe smatram mnogo jačim, znam da je to objektivno tako, igram polovično i gubim od slabijih. Neka đavolja posla! Možda smeta osjećaj sopstvene nadmoći… Sa Kasparovom je, međutim, sasvim drugačije. Tu postoji pravi poticaj. Cilj oboji rad prijatnim tonovima. Mislim da su šanse da dobijem meč protiv Kasparova sasvim realne.“

Istina, podjednako je samouvjeren svojevremeno bio i uoči mečeva protiv Gate Kamskog i Alekseja Širova. Naravno, odlično je poznavao Garija Kasparova, pomagao mu je u meču za svjetsku titulu protiv Viswanathan Ananda (Njujork, 1995) i imao izjednačen međusobni skor s njim (čak je i njihov blic-meč od 24 partije završen neriješeno). U Kramnikovu korist govorilo je i neobično znamenje – kao i dvojica prethodnih svjetskih prvaka, rođen je u godini Mačke!

Impresivne su i njegove sjajne turnirske pobjede: Horgen (1995, 1–2), Dortmund (1995, 1996, 1997, 1998), Beč (1996, 1–3), Tilburg (1997, 1–3), Vajk an Ze (1998, 1–2), Dos Hermanas (1996 i 1997, 1–2), Linares (2000, 1–2).

Kramnik – Karpov
Dos Hermanas, 1997

1.Nf3 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.Qc2 0–0 5.a3 Bxc3 6.Qxc3 b6 7.b4 Bb7 8.Bb2 d6 9.e3 Nbd7 10.d4 Ne4 11.Qb3 a5 12.Be2 axb4 13.axb4 Rxa1+ 14.Bxa1 Ndf6 15.0–0 Qd7 16.b5 Ra8 17.Bb2 c6 18.bxc6 Qxc6 19.Rc1 Nd7 20.Ne1 Qa4 21.Qxa4 Rxa4 22.f3 Nef6 23.Bd1! Ra2 24.Nd3 Kf8 25.Bb3 Ra8 26.e4 Nb8 27.c5!? bxc5 28.dxc5 dxc5 29.Nxc5 Bc8 30.e5! Ne8?

31.Ba4! Nc7 32.Ba3 Kg8 33.Ne4! Rxa4 34.Rxc7 Ba6 35.Nc5! 1–0

Kramnik je često osvajao prve nagrade i na prestižnim turnirima u brzopoteznom šahu. Veoma rijetko gubi (osam uzastopnih turnira u „klasičnom“ šahu bez poraza). Portret šahovskog supermena Kramnika s iskrenim divljenjem prema njegovom talentu opisao je u listu „Sport-ekspres“ (14. april 2000) Jurij Vasiljev: „Visina Kramnika je oko 195 cm. Težina – 100 kg. Dobro igra fudbal. Ima izuzetno snažan udarac desnom nogom. Takav dobrodušni gorostas, dobrica. Ali karakter – čvrst.“

U životu – pomalo hedonista. Voli dobro da pojede i da se naspava. Na šahu radi uglavnom noću. Sam. Dugo je ignorisao računar, više je volio da po starinski pomjera drvene figure i zapisuje varijante u svesku. O tim sveskama u Kasparovljevom taboru govore s posebnim poštovanjem. Kasparovljev trener Jurij Dohojan govorio je, prevrćući očima: „Ja sam u Vovjinim sveskama vidio takve analize…“ Garri i Dohojan među sobom zovu Kramnika „Vovik“. Možda po analogiji sa čuvenim „Tolik“? Ali, čini mi se, u tom „Voviku“ ima i ljubavi pomiješane s bezgraničnim poštovanjem prema njegovom gorostasnom talentu – šampionskog kalibra.

Meč Gari Kasparov – Vladimir Kramnik odigran je u oktobru i novembru 2000. u London. Izazivač se briljantno pripremio za „meč života“. Smršao je, igrajući tenis do iznemoglosti, bio izvanredno psihološki pripremljen, ali je, naravno, prije svega posvetio posebnu pažnju šahovskoj analizi. Zajedno sa svojom složnom međunarodnom ekipom trenera (ruski velemajstor Jevgenij Barejev, francuski – Žoel Lotje i španski – Miguel Iljeskas) Kramnik je pronašao način da se suprotstavi opštepriznatoj Kasparovljevoj nadmoći u otvaranju bijelim figurama, što se pokazalo kao odlučujući momenat meča.

Neočekivano naletjevši na „Ber­linski zid“ u španskoj partiji, svjetski prvak se našao u nedoumici. Tu nije bilo prostora za njegovu maštu. Dame su brzo nestajale s table, a minimalna poziciona prednost bila je poput fatamorgane u pustinji. Po Kramnikovom priznanju, unaprijed se pripremio da brani teške pozicije, ne težeći da odmah izjednači u otvaranju. Ta taktika mu je donijela uspjeh. Nije pretrpio nijedan poraz! Pritom je dva puta realizovao svoje šanse igrajući bijelim figurama.

Kramnik – Kasparov
London, 2000, 10. partija meča

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.e3 0–0 5.Bd3 d5 6.Nf3 c5 7.0–0 cxd4 8.exd4 dxc4 9.Bxc4 b6 10.Bg5 Bb7 11.Re1 Nbd7 12.Rc1 Rc8 13.Qb3 Be7 14.Bxf6 Nxf6 15.Bxe6 fxe6 16.Qxe6+ Kh8 17.Qxe7 Bxf3 18.gxf3 Qxd4 19.Nb5 Qxb2 20.Rxc8 Rxc8 21.Nd6 Rb8 22.Nf7+ Kg8 23.Qe6 Rf8 24.Nd8+ Kh8 25.Qe7 1–0

Pobijedivši Kasparova rezultatom 8,5 : 6,5 (+2, −0, =13), Kramnik je, prema vjekovnoj tradiciji, kao pobjednik 13. svjetskog prvaka proglašen 14. svjetskim prvakom.

Govoreći o budućnosti, Vladimir Kramnik drži se mudrosti da je čovjek odgovoran za kvalitet rada, ali ne i za njegov rezultat. U Londonu je upravo taj kvalitet bio garancija uspjeha. Mlad je i još je mnogo toga pred njim.

KUBA (Cuba). Prvi podaci o šahu na Kubi potiču s kraja XV i početka XVI vijeka, kada je ostrvo otkrio Christopher Columbus (1492). Vremenom je šah na Kubi postao jedan od popularnih sportova. Početkom 1860-ih u Havana je osnovan prvi šahovski kružok u Latinskoj Americi i počeo je da izlazi časopis „Revista Mensual de Ajedrez“.

Najjači šahisti tog vremena bili su plantažer don Feliks Sikre i njegov bivši rob, crnac Hose Marija (Sikre), s kojim je Paul Morphy odigrao nekoliko partija naslijepo tokom boravka na Kubi 1862. Dvije godine kasnije Morfi je ponovo posjetio Havanu i održao simultanku naslijepo.

Oživljavanju šahovskog života krajem XIX vijeka doprinijelo je osnivanje Havanskog šahovskog kluba 1885. godine. Klub je organizovao dva meča za prvenstvo svijeta između Wilhelma Steinitza i Mikhaila Chigorina (1889. i 1892), kao i meč Čigorin – Isidor Gunsberg (1890). Pojavila su se nova periodična izdanja – „La Revista de Ajedrez“ (1889) i „El Morphy“ (1891), a organizovani su i brojni mečevi poznatih kubanskih šahista S. Golmaja (1820–1898) i A. K. Vaskesa (1844–1901) s vodećim svjetskim igračima – Štajnicom, Emanuelom Laskerom, Joseph Henry Blackburne-om, George Henry Mackenziem i drugima. Havanski šahovski klub prerastao je u jedan od velikih svjetskih šahovskih centara, koji je Štajnic nazvao „Eldorado del Ajedrez“ („Zlatna zemlja šaha“).

Mnogo je učinio za razvoj šaha na Kubi José Raúl Kapablanka. Učestvovao je na prvom Havanskom međunarodnom turniru 1913, pobjeđivao u mečevima u Havani – 1919. protiv Bore Kostića i dvije godine kasnije protiv Emanuela Laskera, održavao simultanke i redovno pisao o šahu u štampi.

Nakon pobjede revolucije 1959. na Kubi nastupio je period novog uspona šahovske kulture, koji je imao podršku države. Svim zainteresovanima za šah besplatno su dodjeljivani kompleti. Po zemlji su putovali posebno opremljeni železnički vagoni sa instruktorima. Za držanje predavanja i organizovanje simultanki početkom 1960. pozvan je Paul Keres. Tokom 1960-ih pojavili su se snažni majstori – Eleazar Himenez, Eldis Koto, Silvio Garcija, Hesen Rodrigez i drugi.

Veliku ulogu u popularizaciji šaha u zemlji odigrali su memorijali Kapablanke održavani od 1962. Tokom 1960-ih i 1970-ih učestvovalo je mnogo najjačih svjetskih šahista. Najveći događaj u kubanskom šahu bila je organizacija 17. Svjetske olimpijade 1966. godine s učešćem 52 tima. Velik uspjeh Kubanaca bio je plasman u glavni finale. Pred zatvaranje olimpijade u Havani održana je grandiozna simultanka: protiv 380 simultanista igrala su 6840 šahovskih ljubitelja. Početkom 1980-ih na Kubi je bilo 700 hiljada šahista. Svaki univerzitet ima svog stalnog šahovskog trenera.

U zemlji se svake godine organizuju međunarodna takmičenja. Posebno aktivnu ulogu u organizaciji ima šahovska redakcija „Radio Rebelde“. Ona izdaje časopis „Ajedrez“ („Šah“), svake godine održava „Nedelju Kapablanke“ i turnire u sjećanje na Če Gevaru. U njima su lično igrali Silvino Garcija, Guillermo Estévez, Hesen Nogeiras i drugi. Od 1963. redovno se održavaju i ženska prvenstva; na prvom je učestvovalo 4 hiljade šahistkinja.

Visoke rezultate pokazuju kubanski šahisti na timskim i pojedinačnim prvenstvima zemalja Centralne Amerike i Karipskog basena, kao i na Svjetskim olimpijadama. Ako je 1960. Kuba zauzela 18. mjesto među 40 zemalja učesnica, četvrt vijeka kasnije, 1986, bila je 9. (od 108 zemalja učesnica).

Na istoj olimpijadi ženska ekipa zauzela je 10. mjesto među šahistkinjama iz 49 zemalja. Zirka Frometa osvojila je bronzanu medalju na 3. tabli (9 bodova od 12). Kubanski velemajstori uspješno su nastupali i na međuzonskim turnirima: Giljer­mo Garcija 1982. podijelio je 5–6. mjesto u Moskvi, a Nogeiras 1985. zauzeo 2. mjesto u Toluca.

Svjetski prvak među juniorima postao je devetnaestogodišnji Valter Arensibia (1986). Ovaj veseo mladić ubrzo je ušao među vodeće šahiste Latinske Amerike i, pobjedivši na zonskom turniru u Mexico City-ju, 1993. je postao učesnik međuzonskog turnira u Biel-u/Bienne.

KUBBEL Leonid Ivanovič (1891–1942), istaknuti ruski šahovski kompozitor.

Zajedno sa svojom braćom – Arvidom (1889–1938) i Jevgenijem (1894–1942), koji su kasnije takođe postali poznati kompozitori – Leonid je počeo da sastavlja zadatke još u djetinjstvu i već sa 13 godina objavio prve radove. Godine 1907, po sopstvenom priznanju, snažan uticaj na njega imalo je upoznavanje sa zapaženom knjigom „Indijski problem“ („Die Indische Problem“) čiji su autori Johannes Kohtz i Carl Kockelkorn.

Mnogo svojih zadataka Kubbel je tada objavljivao u časopisima „Deutsches Wochenschach“ i „Deutsche Schachzeitung“, gdje je četiri godine zaredom (1908–1911) osvajao prve nagrade. U zrelim godinama, po zanimanju inženjer hemije, Leonid Kubbel u slobodnim satima nije znao za uzbudljiviju djelatnost od sastavljanja zadataka i studija. U toj oblasti šahovske umjetnosti stekao je svjetsku slavu.

Za 38 godina kompozitorskog rada, koji je trajao sve do njegove smrti u opkoljenom Leningrad, sastavio je više od 2800 zadataka i oko 500 studija. Nekoliko stotina njih nagrađeno je priznanjima (među njima 120 prvih nagrada!) na domaćim i međunarodnim konkursima. Većinu njegovih djela činile su tropotezi (mat u tri poteza), u kojima je težio da izrazi živu igru bijelih figura – sa žrtvama, teško uočljivim tihim drugim potezima, simetrijom u igri i matnim pozicijama. U studijama je glavnu ulogu imala kombinacija.

Pred nama je zadatak Leonida Kubbela, nagrađen prvom nagradom na konkursu lista „Neuen Leipziger Zeitung“ (1930).

Mat u 3 poteza

Rješenje:

1.Tb6! Sf2 2.Txd6+ Kxd6 3.Dd7#
1... Ke6 2. Dc7! Kf6 3. Txd6 mat;
1... Kd4 2. Txd6+ Kc3 3. Da5 mat;
2... Ke5 3. Dd4 mat;
1... Lc7 2. Da4! Lxb6 3. Dd7 mat.

Svjetski kup (КУБОК МИРА, Kup svijeta)

„Kad zasija sunce, zvijezde nestaju“, kaže indijska poslovica. Pojava u šahovskom kalendaru 1988–89 novog takmičenja pod nazivom Svjetski kup, uz učešće 25 najjačih šahista planete, izazvala je sličan utisak – drugi turniri kao da su pali u sjenku.

Novo takmičenje organizovala je GMA (Međunarodna asocijacija velemajstora). Trajalo je dvije godine i obuhvatalo šest turnira. Svaki učesnik imao je pravo nastupa na četiri, a u konačan plasman računala su se tri najbolja rezultata. Glavna nagrada („Grand Prix“) iznosila je 100 hiljada dolara. Nagrade su dobijali i ostali učesnici. Ukupan nagradni fond premašivao je pola miliona dolara.

Takmičenje za Svjetski kup održano je u šest evropskih gradova:
1988 – Brussels (Belgija), Belfort (Francuska), Reykjavik (Island);
1989 – Barcelona (Španija), Rotterdam (Nizozemska), Skellefteå (Švedska).

Već prvi „krug“, održan u Brusselsu, pokazao je da se Svjetski kup razlikuje od uobičajenih „superturnira“. Po priznanju pobjednika uvodnog takmičenja Anatoly Karpov, „sami uslovi ‘Gran-prija’ podstiču sve učesnike bez izuzetka da igraju s punim zalaganjem – od prvog do posljednjeg kola“.

Naime, za prvo mjesto na svakom turniru pobjednik je dobijao 17 bodova, drugoplasirani 16, trećeplasirani 15 i tako redom silazno. Tim bodovima dodavao se i broj poena osvojenih na samom turniru.

Najveći zbir bodova na jednom turniru ostvario je Garry Kasparov u Belfort, gdje je započeo borbu za „Gran-pri“. U 15 kola svjetski prvak osvojio je 11,5 poena. Nakon Belfora Kasparov je pobijedio i na turniru u Reykjaviku.

U Barcelona prvi put nije bilo samostalnog pobjednika: Garry Kasparov je podijelio prvu nagradu sa Ljubojevićem. Obojica su osvojili po 11 poena iz 16.

Neočekivan je bio rasplet petog turnira u Rotterdam. Tri kola prije kraja ubjedljivo je vodio Anatoly Karpov sa 9,5 poena iz 13. Da bi sustigao Kasparova u ukupnom poretku, bilo mu je dovoljno da u preostalim partijama osvoji 50 procenata poena.

Ali Karpov je želio više! U poziciji sa izjednačenim šansama počeo je da igra na pobjedu protiv Valerija Salova. Ovaj je, prihvativši izazov, u zanimljivoj taktičkoj borbi odnio pobjedu. U sljedećem kolu Anatoly Karpov je prešao granicu dozvoljenog rizika i izgubio od Ljubojevića. Zatim je uslijedio i treći poraz – od Johna Nunna. Takvo nešto se u Karpovljevoj praksi do tada nije dešavalo!

U međuvremenu je snažno finiširao Jan Timman, koji je na kraju prestigao bivšeg svjetskog prvaka za jedan bod…

Na završnoj etapi u Skellefteå pobjedu su podijelili Garry Kasparov i Karpov.

Ovako su se učesnici prvog Kupa svijeta plasirali u konačnom poretku: Kasparov – 83 boda, Karpov – 81, Valery Salov – 68,5, Jaan Ehlvest – 68, Ljubojević – 66,5, Nann – 65,5, Alexander Beliavsky i Nigel Short po 63,5, Timman i Robert Hübner po 57,5, Andrei Sokolov – 57, Lajos Portisch – 56, Mihail Talj – 55,5, Đula Saks – 54, Ulf Andersson i Yasser Seirawan po 53,5, Zoltán Ribli –Jonathan Speelman – 52, Rafael Vaganian – 51, Artur Yusupov – 49,5, Boris Spassky – 47,5, Predrag Nikolić – 45,5, Viktor Korchnoi – 43,5, Johann Hjartarson – 43, Jesús Nogueiras – 40, Guillermo García – 37.

U drugom Kupu svijeta odigran je samo jedan turnir, u Reykjaviku 1991. godine, a pobjednik je bio Vasily Ivanchuk. Kasnije je takmičenje prekinuto zbog odbijanja sponzora da nastavi finansiranje.

Godine 2000, na inicijativu predsjednika FIDE Kirsan Ilyumzhinov, u China je održan novi Svjetski kup – najprije su igrana takmičenja po grupama, a zatim po olimpijskom, odnosno takozvanom nokaut-sistemu. Njegovi pobjednici bili su Viswanathan Anand, koji je u finalu savladao Evgenija Bareeva, i Kineskinja Xu Yuhua, koja je pobijedila Elenu Zhukovu.

David Kugultinov o šahu

„Čini mi se da će šah zauvijek sačuvati svoju popularnost i da će, što bude viši nivo mišljenja ljudi, to šah biti popularniji“, pisao je poznati kalmički pjesnik David Kugultinov (r. 1922), odgovarajući na pismo I. Lindera 1971. godine.

„Nogama čovjek treba da uraste u zemlju svoje domovine, ali neka mu oči obuhvataju čitav svijet“, rekao je jedan mudrac.

U svojoj poeziji Kugultinov, čini se, vidi čitavu vaseljenu, a pritom nogama čvrsto stoji na rodnoj kalmičkoj stepi.

Među pjesnikovim djelima, posvećenim šahu nalazi se i poema „Šahista“, nastala prema legendi koju je Kugultinovu ispričao Mihail Talj.

Prema toj priči, svjetski prvak u bolnici igra šah s mladićem koji je sebe smatrao Nadšampionom. I što je najneobičnije, ludak dobija partiju! Međutim, kada je velemajstoru pošlo za rukom da se revanšira, mladić, uvjeren u svoju nepobjedivost, bio je toliko potresen da je ubrzo izgubio vjeru i u sebe i u svoje šahovske sposobnosti. Tako je bio izliječen ne samo od manije veličine nego i od „genijalnosti“…

Mali odlomak iz djela:

Dječak taj – u jedan jedini tren –
Poljulja sve stubove teorija.
Naizgled pogrešan, iznenadan potez
Obara stare osnove,
Otkrivajući šahu
Novi put…
Neće li baš njime krenuti umjetnost njegova?..

(Prepjev J. Nejman)

Kušnir Ala Šulimnova
(rođ. 1941), jedna od najjačih šahistkinja svijeta 1960-ih i 1970-ih, učesnica tri meča za svjetsko prvenstvo.

„Spolja pomalo podsjeća na Édith Piaf, ali taj ‘nemoćni vrapčić’ ima karakter pravog gladijatora!“ – zadivljeno je izjavio jedan novinar, posmatrajući igru moskovske šahistkinje Alle Kušnir tokom meča za svjetsko prvenstvo u Riga 1972. godine.

Bio je to njen treći duel sa svjetskom prvakinjom Nona Gaprindashvili, i pokazao se kao najnapetiji. Nakon deset partija šampionka je vodila s prednošću od tri poena, ali je izazivačica pokazala izvanredno samokontrolu i volju. Pobjedama u 11. i 14. partiji Alla je smanjila zaostatak na minimum: 6,5 : 7,5. Ipak, preostale dvije partije završene su remijem, pa je Alla treći put zaredom postala vicešampionka svijeta.

„Talenti se rađaju u miru, a karakteri u životnim olujama“, primijetio je Johann Wolfgang von Goethe. Takvom životnom olujom mogu se uporediti takmičenja za svjetsko prvenstvo! U svakom od njih Alla je igrala beskompromisno. U 36 partija dva kandidatska turnira (1964. i 1967) ostvarila je 25 pobjeda i svega 6 partija završila remijem. U 18 partija kandidatskih mečeva 1971. – 10 pobjeda i samo 2 remija. Konačno, u tri meča s Gaprindašvili, u 42 partije bilo je samo 15 remija. Kako je isticao velemajstor Igor Zaitsev, Kušnir je, „posjedujući istančan pozicioni osjećaj, često težila traženju kombinacionih staza“.

Godine 1973. Alla se preselila u Israel. Tri godine kasnije preduzela je četvrti juriš na šahovski Olimp. Zajedno sa Elenom Akhmylovskayom pobijedila je na međuzonskom  turniru u Holandiji, zatim dobila mečeve protiv izazivačica Irine Levitine (6:3) i Elene Fatalibekove (6,5:3,5). U finalu se Kušnir sastala sa 17-godišnjom Majom Čiburdanidze i u krajnje neizvjesnoj borbi izgubila (6,5:7,5).

Kušnir – Gaprindašvili
Riga, 1972
8. partija meča

1.d4 Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 d5 4.cxd5 Nxd5 5.e4 Nxc3 6.bxc3 Bg7 7.Bc4 0–0 8.Ne2 c5 9.0–0 Nc6 10.Be3 Qc7 11.Rc1 Rd8 12.Bf4 Qd7 13.dxc5 Qe8 14.Bd5 Bd7 15.Bg5 Rdc8 16.Qd2 Na5 17.Be3 e6 18.Bb3 Bf8 19.Rfd1 Rc7 20.c4 Nxb3 21.axb3 Bc8 22.Qa5 Rd7 23.Nc3 Be7 24.Nb5 Rxd1+ 25.Rxd1 Bd7 26.Nd6 Bxd6 27.cxd6 f6 28.e5 f5 29.h4 Qc8 30.Bh6 Qd8 31.Qb4 Qb6 32.Qc3 Kf7 33.c5 Qd8 34.Bg5 Qg8 35.Qe3 a6 36.Bf6 Rc8 37.b4 Rc6 38.Qg5 Rc8 39.Rd3 h5 40.Rg3 Re8 41.Qh6 Rc8 42.Kh2 Bb5 43.Qg5 Re8 44.Rc3 Bd7 45.b5 axb5 46.c6 bxc6 47.Ra3 Ra8 48.Rxa8 Qxa8 49.Bd8 1–0

LABURDONE (Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais) (1797–1840)

Francuski šahista, jedan od najjačih majstora Evrope u prvoj polovini 19. vijeka.

Plemićko porijeklo i očev nasljedni imetak nisu mu donijeli materijalno blagostanje. Kao sekretar Pariškog šahovskog kluba primao je 1200 franaka godišnje. To nije bilo dovoljno za život, pa je bio primoran da igra za opkladu. „Trebalo je dugo igrati da bi se zaradilo makar pet franaka. Ako biste dobili dvije partije zaredom, dajući protivniku topa fore, teško vama! Poraženi je zahtijevao da mu se unaprijed da i konj“, pričao je Laburdone svom engleskom prijatelju, majstoru Vokeru.

Početkom 1820-ih Laburdone je pobijedio najbolje francuske šahiste, a slavni Alexandre Deschapelles proglasio ga je svojim nasljednikom. Evropsku slavu donijeli su mu mečevi s prvakom Engleske Alexander McDonnell 1834–1835. Od šest mečeva dobio je četiri. Ukupan rezultat bio je u njegovu korist: +45, –27, =13.

Ekspanzivan, živahan, igrao je lako i brzo. Nadahnuto je vodio napad, ali je ujedno duboko zalazio u pozicione zakonitosti borbe, pripremajući kombinacije promišljenim planovima igre. Karakterišući Laburdoneovo stvaralaštvo, Emanuel Lasker pisao je da je on „bio blistav genije… Kakva god da je bila protivnikova pozicija, Laburdone je neustrašivo sprovodio svoj plan, smjelo i dovitljivo boreći se za prevlast u centru“.

Mekdonel – Laburdone
London, 1834
16. partija prvog meča

1.e4 c5 2.f4 e6 3.Nf3 Nc6 4.c3 d5 5.e5 f6 6.Na3 Nh6 7.Nc2 Qb6 8.d4 Bd7 9.Ne3 cxd4 10.cxd4 Bb4+ 11.Kf2 0–0 12.Kg3 fxe5 13.fxe5 Rac8 14.h4

14...Rxf3+ 15.gxf3 Nxd4 16.Bd3 Rf8 17.f4 Bc5 18.Rf1 Bb5 19.Bxb5 Qxb5 20.Kh3 Ne2 21.Ng2 Nf5 22.Kh2 Neg3 23.Rf3 Ne4 24.Qf1 Qe8 25.b4 Bd4 26.Rb1 Qh5 27.Rbb3 Rc8 28.Be3 Rc2 29.Kg1 Nxe3 30.Rfxe3 Nd2 31.Qd3 Rc1+ 32.Kh2 Nf1+ 33.Kh3 Nxe3 34.Nxe3 Qf3+ 35.Kh2 Rh1# 0–1

Godine 1836. Laburdone je u Parizu osnovao prvi šahovski časopis na svijetu, Le Palamède. Pokazao se kao talentovan urednik i pisac.

TOP (Ладья)

Druga po snazi šahovska figura. Od nastanka šaha i tokom čitavog milenijuma bila je jedina dalekometna figura. U Indiji se prikazivala u obliku ratnih kola i nazivala „ratha“, a dolaskom u područje Centralne Azije dobila je novo ime – „ruh“. Tada se povezivala s džinovskom pticom iz istočnog folklora, koja je posjedovala neobičnu snagu i pomagala junacima iz bajki u borbi protiv neprijatelja.

Sa pojavom igre u Evropi, naziv je pretrpio nove promjene. Po zakonima zvučne asocijacije, figura je kod Španaca nazvana roque, kod Italijana rocco, a kod Francuza roc, što znači stijena. Zatim je dobila vojno značenje, u skladu s načinom života i običajima srednjovjekovne Evrope, te je počela da se prikazuje kao tvrđavska kula. Tome je odgovarao i novi šahovski termin: u Španiji i Italiji – torre, u Francuskoj – tour, u Njemačkoj – Turm. Jedino je u Engleskoj, uprkos novom izgledu figure, zadržan naziv rook (ranije roc). U Staroj Rusiji ova figura nazvana je ladja („lađa“), jer je po spoljašnjem obliku podsjećala na „ruha“.

U šahu top stupa u borbu kasnije od ostalih figura, ali mu često pripada odlučujući udarac, naročito u završnici, kada su polja na tabli slobodnija i pristupačnija za njegovo  manevrisanje.

U otvaranju je velika uloga topa u tako važnoj operaciji kao što je rokada, kada kralj jednim skokom čini najduži korak u svom životu i nalazi se u zaštićenoj tvrđavi, dok se topu otvara put u primamljivu daljinu šahovske bitke… Mnogo je umijeća potrebno da bi se potom pronašla za njega najpovoljnija pozicija na početnoj horizontali (i riješilo svojevrsno „hamletovsko pitanje“ – igrati na e1 (e8) ili d1 (d8), daminim ili kraljevim topom!?), da bi se stvorile otvorene magistrale na kojima bi do izražaja došla snaga i moć udvojenih topova; i, najzad, za bezbrojne varijacije žrtava topa, koje u nekim slučajevima ubrzavaju tok borbe, u drugima forsiraju matnu kombinaciju, a u trećima vode ka spasonosnom remiju!

Pred nama je klasičan primjer topovskog napada po otvorenim linijama.

Aron Nimzowitsch – José Raúl Capablanca
New York City, 1927.

16...Rfd8 17.a3 Nd3 18.Ne1 Nxe1 19.Rxe1 Rac8 20.Rb1 Qe5 21.g3 Qd5 22.b4 Bf8 23.Bb2 Qa2 24.Ra1 Qb3 25.Bd4 Rc2 26.Qa6 e5 27.Bxe5 Rdd2 28.Qb7 Rxf2 29.g4 Qe6 30.Bg3 Rxh2 31.Qf3 Rhg2+ 32.Qxg2 Rxg2+ 33.Kxg2 Qxg4 34.Rad1 h5 35.Rd4 Qg5 36.Kh2 a5 37.Re2 axb4 38.axb4 Be7 39.Re4 Bf6 40.Rf2 Qd5 41.Re8+ Kh7 0–1

LARSEN Bent

(rođ. 1935), danski velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo 1960-ih i 1970-ih godina. Šahovski novinar.

Bent je naučio da igra šah sa sedam godina. Njegov prvi učitelj i partner bio je školski drug. Sa 12 godina Larsen je počeo samostalno da proučava šahovsku literaturu. Kako je kasnije priznao, veliki uticaj na njega imala je knjiga o kraljevom gambitu – „otvaranju silovitom poput uragana, kojem niko ne može odoljeti!“ Larsen je lako učio u školi, bio je prvi među vršnjacima, a jednako lako savladavao je i tajne šaha, postajući redom prvi u klubu, gradu, pokrajini, a sa 19 godina – i u državi!

Godine 1956, igrajući na prvoj tabli za reprezentaciju Danske, Larsen je ostvario najbolji rezultat na Šahovskoj olimpijadi u Moskvi. Tada mu je dodijeljena i titula velemajstora. Poslije neuspjeha na međuzonskom turniru 1958, Larsen je ipak doputovao na Turnir kandidata u Jugoslaviju, ali u svojstvu… sekundanta Bobija Fišera! Zanimljivo je da sam Bent nikada nije imao trenera; navikao je da radi samostalno i najboljim pomoćnikom tih godina smatrao je svoju suprugu Lizzi. Ona mu je pomagala da se pripremi za partiju i da vjeruje u svoje snage. „Istina, ponekad previše teško podnosi moje poraze“, rekao je jednom Larsen uz osmijeh, „pa tada moram da je smirujem partijom bridža.“

Godine 1964. Larsen je prvi put postao kandidat za svjetsko prvenstvo, podijelivši 1–4. mjesto na međuzonskom turniru u Amsterdam. U tom ciklusu stigao je do polufinala, gdje je u žestokoj borbi izgubio od Mihaila Talja (4,5:5,5).

Godine 1966. pobijedio je na međunarodnom turniru u Le Havre, za dva poena ispred sovjetskih velemajstora Lava Polugajevskog i Nikolaja Krogiusa, koji su podijelili drugo i treće mjesto – i obojicu je savladao! Njegova igra snažno je impresionirala Polugajevskog, koji je u Šahovskom biltenu (1966) objavio članak „Larsen – kakav on jeste“. Evo nekih njegovih zapažanja:

„Današnji Larsen je izuzetno svestran šahista. Ipak, po mom mišljenju, njegova najjača strana i dalje je strategija. On zadivljujuće podsjeća na Arona Nimcoviča, sa njegovom izrazito dinamičnom igrom, potčinjenom jedinstvenom strateškom cilju… Larsen odlično poznaje teoriju, pažljivo prati našu literaturu i pamti ogroman broj partija napamet.“

Postoji kod Bent Larsen jedno dragocjeno sportsko svojstvo – on se ne boji poraza.

Izuzetno simpatičan je Bent Larsen i kao čovjek. Krupne glave, svijetlih očiju i svijetle kose, tipičan je Skandinavac. Spolja djeluje vrlo smireno, kako za tablom, tako i u svakodnevnom životu. Usprkos druželjubivosti i ljubaznom ophođenju prema drugima, Larsen voli samoću. U Le Havre su ga često mogli vidjeti u restoranu, sa čašom vina, zadubljenog u sopstvene misli.

Kao široko obrazovan i eruditan čovjek, Larsen vlada mnogim evropskim jezicima, uključujući i ruski. Dostojna njega je i njegova pametna i simpatična supruga. Po svemu sudeći, Bent je sretan u porodičnom životu, što mu, nesumnjivo, daje sigurnost i u životu i za šahovskom tablom.“

Uostalom, u nečemu Larsen, i kao šahista i kao čovjek, podsjeća na Bobija Fišera: dobro poznavanje sovjetske šahovske literature, ljubav prema samoći, dinamična igra...

Godina 1967. bila je zaista Larsenova godina. Pobjede na tri velika turnira zaredom – u Havana, Winnipeg i Palma de Mallorca, kao i uspjeh na međuzonskom turniru u Sousse, svrstali su ga među glavne kandidate za svjetsku titulu. Postao je prvi dobitnik šahovske nagrade „Oskar“ (1967).

– U čemu je tajna vaših uspjeha? – upitao je Larsena jugoslovenski novinar Dimitrije Bjelica.

– Tajna je, vjerovatno, u tome što uspijevam da skoncentrišem svu snagu, svu pažnju na svaku partiju. Uz sve poštovanje prema teoriji, rijetko igram „po knjizi“. Uvijek nastojim da protivnika uvučem u „svoje vode“, a tamo da se s njim obračunam!

U to vrijeme Bent Larsen su nazivali „hladnokrvnim vikingom“, „hladnim egzekutorom za šahovskom tablom“. Njegovo originalno stvaralaštvo protivnici su pažljivo analizirali.

„Larsen umije da stvara pozicije koje odgovaraju njegovom stvaralačkom ukusu… Ciljano vođen strateški plan – to je glavno u Larsenovim partijama. Taj plan sprovodi sa zavidnom dosljednošću, koja se graniči s tvrdoglavošću. Zamysli danskog velemajstora uvijek su originalne i duboke“, pisao je Viktor Korčnoj.

„Njegov repertoar otvaranja veoma je raznovrstan… Larsen se sigurno osjeća i u ostalim fazama partije. Brzo donosi odluke, brzo računa varijante, pravi malo taktičkih grešaka i kao praktični šahista izuzetno je jak“, isticao je Mihail Botvinik.

Kako onda objasniti fijasko koji je Larsen doživio 1971. godine, izgubivši meč kandidata od Bobija Fišera rezultatom 0:6? U velikoj mjeri time što savremenicima nisu promakle ni određene slabosti, kako u njegovom stvaralaštvu, tako i – naročito – u njegovom karakteru. Na primjer, principijelno je izbjegavao remi, uvijek je bio preveliki optimista, a ponekad i suviše samouvjeren.

Ipak, kako je primijetio njegov zemljak Erik Brøndum u knjizi „Bent Larsen – borac“, sve te osobine u velikoj mjeri objašnjavaju se time što je Bent rođen u Jutlandu (sjeverni dio Danske), a „Jutlanđani su hrabar i vrlo otvoren narod“. Na pitanje autora knjige šta ga sprečava da postane svjetski prvak, Larsen je odgovorio:

„Samo to što na svijetu postoji pet-šest šahista koji igraju jače od mene.“

Sa svojim nepomirljivim rivalom, Robertom Fišerom, odigrao je 13 partija i samo u dvije ostvario pobjedu – na međunarodnom turniru u Santa Monici (1966) i na međuzonskom turniru u Palma de Mallorci (1970).

„Ova partija prikazuje Larsena u punom sjaju“, piše Edmar Mednis u kratkom uvodu uz 58. od ukupno 61 poraza Fišera u knjizi „Kako su pobjeđivali Bobija Fišera“ – „značajno pojačanje u otvaranju, suptilna igra istovremeno u napadu i odbrani, tehnička preciznost u završnici. Fišer se nije osjećao sigurno u zamršenoj napadačkoj poziciji koja je nastala odmah poslije razvijanja figura, a precizna Larsenova igra nije mu dopustila da se kasnije oporavi. Ta partija natjerala je Bobija da odustane od primjene te oštre varijante.“

Bobi Fišer – Bent Larsen
Palma de Mallorca, 1970

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 Nc6 6.Bc4 e6 7.Bb3 Be7 8.Be3 0–0 9.Qe2 a6 10.0–0–0 Qc7 11.g4! Nd7! 12.h4? Nc5 13.g5 b5 14.f3? Bd7! 15.Qg2 b4 16.Nce2 Nxb3+ 17.axb3 a5 18.g6 fxg6 19.h5 Nxd4 20.Nxd4 g5!! 21.Bxg5 Bxg5+ 22.Qxg5 h6 23.Qg4 Rf7! 24.Rhg1 a4!

25.bxa4 e5! 26.Ne6?! Qc4! 27.b3 Qxe6 28.Qxe6 Bxe6 29.Rxd6 Re8 30.Rb6 Rxf3 31.Rxb4 Rc8 32.Kb2 Rf2 33.Rc1 Bf7 34.a5 Ra8 35.Rb5 Bxh5 36.Rxe5 Be2 37.Rc5 h5 38.e5 Bf3 39.Kc3 h4 40.Kd3 Re2 41.Rf1 Rd8+ 42.Kc3 Be4 43.Kb4 Rb8+ 44.Ka3 h3 45.e6 Bxc2 46.b4 Re3+ 47.Kb2 Bd3 48.Ra1 Ba6 49.Rc6 Rxb4+ 50.Kc2 Bb7 51.Rc3 Re2+ 52.Kd1 Rg2 0–1

Larsen je osvojio više od 40 međunarodnih turnira, među kojima i niz veoma prestižnih. Predvodio je reprezentaciju svijeta u „Meču vijeka“ protiv selekcije SSSR-a (1970), napisao knjigu „50 izabranih partija“ i razvio otvaranje koje nosi njegovo ime – 1. b2–b3 (Larsenovo otvaranje), koje mu je donijelo mnogo uspjeha protiv najjačih šahista svijeta.

Evo jedne takve partije – protiv američkog velemajstora Lubomira Kavaleka, uvrštene među deset najboljih partija godine po izboru „Informatora“.

Bent Larsen – Lubomir Kavalek
Lugano, 1970

1.b3 c5 2.Bb2 Nc6 3.c4 e5 4.g3 d6 5.Bg2 Nge7 6.e3 g6 7.Ne2 Bg7 8.Nbc3 0–0 9.d3 Be6 10.Nd5 Qd7 11.h4 f5 12.Qd2 Rae8 13.h5 b5 14.hxg6 hxg6 15.Nec3 bxc4 16.dxc4 e4 17.0–0–0 Ne5 18.Nf4 Rd8 19.Kb1 Bf7

20.g4 Nxg4 21.f3 exf3 22.Bxf3 Ne5 23.Qh2 Bxc4 24.bxc4 Nxf3 25.Qh7+ Kf7 26.Ncd5 Rg8 27.Nxe7 Rb8 28.Ka1 Qxe7 29.Qxg6+ Kf8 30.Ne6+ Qxe6 31.Bxg7+! Ke7 32.Bf8+!! Rbxf8 33.Rh7+ 1–0

LASKER Emanuel (24. decembar 1868, Berlinhen – 11. januar 1941, Njujork), drugi svjetski prvak (1894–1921).

U djetinjstvu je Emanuel pokazao neobične matematičke sposobnosti, množeći u glavi dvocifrene brojeve. Preselivši se sa 11 godina u Berlin kod starijeg brata Bertolda, koji je u to vrijeme bio student medicine i jedan od najjačih šahista Berlina, Emanuel se iznenada razbolio od malih boginja. Upravo tada ga je brat naučio da igra šah, za koji se, kako je postalo jasno nekoliko godina kasnije, pokazalo da posjeduje izuzetan talenat.

U proljeće 1886. Lasker je završio školu i upisao Filozofski fakultet Berlinskog univerziteta, a već zimi ostvario je svoju prvu pobjedu na turniru za prvenstvo kafea „Kajzerhof“, pobijedivši u svim partijama! Sljedeće godine stiče zvanje majstora pobjedom na pomoćnom turniru Njemačkog šahovskog saveza u Breslauu. Pobjede u mečevima nad poznatim šahistima toga vremena – Kurtom Bardelebenom, Jakobom Mizesom, Henrijem Berdom i Bertoldom Englišem – svrstale su 22-godišnjeg Laskera među vodeće majstore Evrope.

Veliki uspjesi koji su uslijedili u Londonu, gdje je Emanuel osvojio dvokružni turnir (1892) i dobio mečeve protiv Dž. Blekberna i G. Berda bez ijednog poraza, ulili su mu samopouzdanje i probudili ambiciozni san o osvajanju svjetske titule.

Blackburne,Joseph Henry - Lasker,Emanuel
Match +6–0=4 London (7), 07.06.1892

 1.e4 e5 2.Nc3 Nf6 3.d4 exd4 4.Qxd4 Nc6 5.Qe3 g6 6.Bd2 Bg7 7.0–0–0 0–0 8.f3 d5 9.Qc5 dxe4 10.Bg5 Qe8 11.Bxf6 Bxf6 12.Nxe4 Bg7 13.Bb5 Qe5! 14.Qxe5 Nxe5 15.Ne2 a6 16.Bd3 f5 17.N4c3 Be6 18.Kb1 Rfd8 19.Nf4 Bf7 20.Be2 Nc6 21.Rxd8+ Rxd8 22.Rd1 Re8 23.Bf1 b5! 24.Nd3 Bd4 25.Ne2 Bb6! 26.b3 Kg7 27.c3 Kf6 28.Kc2 Ne7! 29.Nec1 Nd5 30.Kb2

30...b4!! 31.Nxb4 Ne3 32.Re1 Nc4+ 33.Bxc4 Rxe1 34.Bxa6 Rg1 35.g3 Rg2+ 36.Ka3 Rxh2 37.Ne2 Rg2 38.Nc2 g5 39.Bd3 h5 40.Kb4 Bf2! 41.a4 c5+! 42.Kb5 Bxb3 43.a5 c4 44.Bxc4 Bxc2 45.a6 Bd1! 46.Nd4 Bxd4 47.cxd4 Bxf3 48.d5 Be2! 49.Bxe2 Rxe2 0–1

Već godinu dana kasnije, po dolasku u Sjedinjene Američke Države i nakon pobjede na turniru u Njujorku (13 od 13!), Lasker izaziva na meč svjetskog prvaka Wilhelma Steinitza. Ovaj prihvata izazov. Meč je održan 1894. godine u Njujorku, Filadelfiji i Montrealu (do 10 pobjeda, ne računajući remije). Borba je bila izuzetno napeta. Njujorški dio meča podsjećao je na „klackalicu“: prvu partiju dobio je Lasker, zatim Štajnic, potom opet Lasker, pa ponovo Štajnic. Nakon šest partija rezultat je bio 3:3.

Prelomna je bila sedma partija, koju je Štajnic, iako je u sredini igre imao prednost, na kraju izgubio. Preuzevši inicijativu, Lasker je nije ispuštao do kraja meča. Već u 19. partiji ostvario je desetu pobjedu (+10, −5, =4). Po završetku susreta Štajnic je ustao i izgovorio čuvenu zdravicu: „Tri puta ura novom svjetskom prvaku!“

Tako je Lasker već sa 25 godina dostigao vrh Olimpa.

Šahovski svijet oprezno je dočekao pojavu novog prvaka. Skeptici su njegovu pobjedu objašnjavali velikom razlikom u godinama između protivnika. Lasker je, međutim, ukazao na dublji razlog: uspjelo mi je da pobijedim Štajnicu njegovim sopstvenim oružjem. U predavanjima koja je ubrzo održao u Londonu iznio je svijetu svoje shvatanje zakonitosti šahovske borbe. Ta predavanja su objavljena kao posebna knjiga pod naslovom „Zdrav razum u šahu“.

Knjiga je sadržavala niz novih ideja i originalnih koncepcija iz oblasti teorije i prakse igre i bila je prožeta vjerom u neiscrpnost šahovske umjetnosti. Jedno od predavanja završavalo se riječima: „Tražite i naći ćete!“

Emanuel Lasker potvrdio je reputaciju najboljeg šahiste planete na nizu najvećih međunarodnih turnira. Izuzev Hastingsa (1895, treće mjesto), ubjedljivo je osvojio prve nagrade u Sankt Peterburgu (1895/96), Nirnbergu (1896), Londonu (1899) i Parizu (1900), gdje su igrali Wilhelm Steinitz, Siegbert Tarrasch, Harry Nelson Pillsbury, Mikhail Chigorin, Joseph Henry Blackburne, Rudolf Charousek, Frank Marshall, Carl Schlechter, Dawid Janowski i drugi najjači šahisti toga vremena.

Na dvokružnom turniru u Londonu Lasker je nadmašio naredne nagrađene za čak 4,5 (!) poena, a u Sankt Peterburgu i Parizu za 2 poena. Evo dvije partije koje ilustruju kombinacioni genij Laskera; prva od njih sadrži jedinstvenu kombinaciju žrtve dva topa u razmaku od osam poteza na istom polju.

Harry Nelson Pillsbury – Emanuel Lasker
Sankt Peterburg, 1896.

1.d4 d5 2.c4 e6 3.Nc3 Nf6 4.Nf3 c5 5.Bg5 cxd4 6.Qxd4 Nc6 7.Qh4 Be7 8.0–0–0!? Qa5 9.e3 Bd7 10.Kb1 h6 11.cxd5 exd5 12.Nd4 0–0 13.Bxf6 Bxf6 14.Qh5 Nxd4 15.exd4 Be6 16.f4 Rac8 17.f5 Rxc3! 18.fxe6

18...Ra3!! 19.exf7+ Rxf7 20.bxa3 Qb6+ 21.Bb5 Qxb5+ 22.Ka1 Rc7 23.Rd2 Rc4 24.Rhd1 Rc3 25.Qf5 Qc4 26.Kb2 Rxa3!! 27.Qe6+ Kh7 28.Kxa3 Qc3+ 29.Ka4 b5+ 30.Kxb5 Qc4+ 31.Ka5 Bd8+ 32.Qb6 Bxb6# 0–1

Sljedeća partija nagrađena je prvom nagradom za ljepotu na najvećem međunarodnom turniru koji je zaključio XIX vijek – u Londonu.

Wilhelm Steinitz – Emanuel Lasker
London, 1899.

 1.e4 e5 2.Nc3 Nf6 3.f4 d5! 4.d3 Nc6 5.fxe5 Nxe5 6.d4 Ng6 7.exd5 Nxd5 8.Nxd5 Qxd5 9.Nf3 Bg4 10.Be2 0–0–0 11.c3 Bd6 12.0–0 Rhe8 13.h3 Bd7 14.Ng5 Nh4! 15.Nf3

15...Nxg2!! 16.Kxg2 Bxh3+! 17.Kf2 f6 18.Rg1 g5 19.Bxg5 fxg5 20.Rxg5 Qe6 21.Qd3 Bf4 22.Rh1 Bxg5 23.Nxg5 Qf6+ 24.Bf3 Bf5 25.Nxh7 Qg6 26.Qb5 c6 27.Qa5 Re7 28.Rh5 Bg4 29.Rg5 Qc2+ 30.Kg3 Bxf3 0–1

Godine 1896. Lasker je u Moskvi dobio revanš-meč protiv Štajnica (+10, −2, =5). „Zašto gubim tako ubjedljivo?“, pisao je Štajnic. „Zato što je Lasker najveći majstor šahovske igre koga sam ikada sreo, vjerovatno čak najveći od svih koji su ikada živjeli.“

Vrijeme je potvrdilo Štajnicove riječi. U periodu 1907–1910. Lasker je odbranio titulu odigravši četiri meča za svjetsko prvenstvo – protiv Frank Marshalla, Siegbert Tarrascha, Dawid Janowskog i Carl Schlechtera. U 52 partije ostvario je 23 pobjede i izgubio svega četiri puta.

Godine 1909. i 1914. Lasker je ubjedljivo pobijedio na međunarodnim turnirima u Sankt Peterburgu. Pred nama je odlučujuća partija drugog od tih takmičenja:

Emanuel Lasker – José Raúl Kapablanka
Sankt Peterburg, 1914.

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Bxc6 dxc6 5.d4 exd4 6.Qxd4 Qxd4 7.Nxd4 Bd6 8.Nc3 Ne7 9.0–0 0–0 10.f4 Re8 11.Nb3 f6 12.f5! b6 13.Bf4 Bb7 14.Bxd6 cxd6 15.Nd4 Rad8 16.Ne6 Rd7 17.Rad1 Nc8 18.Rf2 b5 19.Rfd2 Rde7 20.b4! Kf7 21.a3 Ba8 22.Kf2 Ra7 23.g4 h6 24.Rd3 a5 25.h4 axb4 26.axb4 Rae7 27.Kf3! Rg8 28.Kf4 g6 29.Rg3 g5+ 30.Kf3 Nb6 31.hxg5 hxg5 32.Rh3 Rd7 33.Kg3 Ke8 34.Rdh1 Bb7

35.e5! dxe5 36.Ne4 Nd5 37.N6c5 Bc8 38.Nxd7 Bxd7 39.Rh7 Rf8 40.Ra1 Kd8 41.Ra8+ Bc8 42.Nc5 1–0

Godine 1911. Lasker je pronašao porodičnu sreću, oženivši se voljenom ženom. U njoj su se sjedinjavali ljepota, šarm, oštar prirodni um i pjesnički dar. Ali najvažnije – Marta se pokazala kao saputnica kakva je šampionu bila potrebna. U jednom pismu Lasker joj je pisao:

„Pored tebe nikada ne gubim ravnotežu. Čak i na kraju svijeta osjećam se kao kod kuće. Ti si zavjesa koja me odvaja od sitnica života i omogućava mi da se potpuno usredsredim na stvaralački rad… Ti si upravo ono što mi treba! Jer ti ne igraš šah!!! Ne pitaš me u trenucima odmora o teškom položaju vezanog lovca ili napadnutog piona! Herojski podnosiš smrtonosnu odbojnost prema štetnoj cigari i sama mi je dodaješ u časovima razmišljanja… Tokom turnira vodiš računa o tome… da sam u tom trenutku veoma razdražen, i ni na šta se ne vrijeđaš!!!“

Gotovo 27 godina Emanuel Lasker je dostojanstveno držao u svojim rukama žezlo šahovskog kralja. Tek 1921. godine u Havani izgubio je meč od kubanskog velemajstora Hoze Raúla Kapablanke. Ipak, njegove briljantne pobjede na kasnijim međunarodnim turnirima u Moravskoj Ostravi (1923) i Njujorku (1924), gdje je ponovo, kao i deset godina ranije u Sankt Peterburgu, nadmašio Kapablanku i Aleksandra Aljehina, dale su povod novinaru fon Bigelovu da napiše:

„Lasker je sa svojih 56 godina još uvijek prvi turnirski borac na svijetu. Može se reći da igra još smjelije i da se bogatstvo njegovih ideja uvećalo u poređenju s prošlošću.“

U čemu je bila Laskerova šahovska snaga? U tome što je podjednako vladao majstorstvom pozicione i kombinacione igre, bio zadivljujuće snalažljiv u odbrani i često na studijski način rješavao najteže završnice. U nizu partija svjesno je narušavao ravnotežu, kako bi, oslanjajući se na sposobnost dalekosežnog proračuna, oštrinom kombinacionog vida, optimizmom i vjerom u sopstvene snage, preokrene tok borbe u svoju korist. To je bio istinski univerzalizam, u kojem se duboko ogleda pečat ličnosti i talenta, kao i ovladavanje najnovijim dostignućima teorije i prakse.

Aleksandar Aljehin, već sedam godina svjetski prvak, rekao je: „Lasker je bio moj učitelj i bez njega ne bih mogao postati ono što sam postao. Ideja šahovske umjetnosti nezamisliva je bez Emanuela Laskera.“

Ali drugi svjetski prvak nije bio samo veliki šahovski praktičar. Iz njegovog pera potekla su temeljna djela o šahu, među njima i klasični, na mnoge jezike prevedeni „Udžbenik šahovske igre“. Mnogo vremena i energije posvećivao je i novinarstvu: izdavao je časopise u Sjedinjenim Državama (1904–1909) i u Njemačkoj (1913–1914), vodio šahovske rubrike i objavljivao izvještaje s velikih turnira i mečeva.

O svestranosti Emanuel Laskera – doktora matematike i filozofije – svjedoče i njegova djela „Borba“ (1907), „Spoznaja svijeta“ (1913) i „Filozofija nedovršenog“ (1919). O potonjem je Albert Einstein, blizak Emanuelov prijatelj u posljednjim godinama njegovog života, napisao: „Ova knjiga je veoma originalna, ona daje dubok uvid u Laskerovu ličnost.“

Pored šaha, matematike i filozofije, Lasker je pokazivao interesovanje i za teoriju različitih igara, posvetivši im više radova: „Igre naroda“ (1929) i „Razumne kartaške igre“ (1928). Čak je bio uključen u reprezentaciju Njemačke za nastup na olimpijadi u bridžu.

Do posljednjih dana Lasker je sačuvao bistar um i odanost šahovskoj umjetnosti. U „Posljednjim predavanjima“, održanim ubrzo nakon njegove smrti, Hoze Raúl Kapablanka rekao je o njemu da je bio „najdublji i najinventivniji od svih koje sam poznavao“. Zajedno sa Paul Morfijem i Wilhelm Steinitzem, Kapablanka je Laskera svrstao među „tri najveća imena u istoriji šaha“.

LEVENTAL (Johann Jacob Löwenthal) (1810–1876), mađarski šahista.

Levental je bio vrhunski šahista, jedan od najjačih majstora sredine 19. vijeka, značajanv predstavnik romantizma u šahovskoj umjetnosti. Mnoge partije je pobjeđivao direktnom, ofanzivnom igrom s lijepim žrtvama figura protiv velikana poput A. Anderssena, Howarda Stauntona i drugih. Ali Johann je često umio da ukroti svoje romantične porive – tankim manevrima je sticao pozicioni prednost, a tek potom završavao partije olujom žrtvenih kombinacija.

Levental – Sen
Pešta, 1842.

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.c3 d6 5.d4 exd4 6.cxd4 Bb6 7.h3 Nf6 8.0–0 h6 9.Nc3 0–0 10.a3 Nh7 11.Ne2 Ne7 12.Nf4 c6 13.Bb3 d5 14.e5 Bc7 15.Bc2 Bf5 16.Bxf5 Nxf5 17.Qd3 Qd7 18.Bd2 Ne7 19.Rac1 Rfe8 20.g4 Nf8 21.Nh5 Qe6 22.Nh4 Kh8 23.f4 f6 24.f5 Qf7 25.exf6 gxf6 26.Bxh6 Nd7 27.Bg7+ Kh7 28.Qd2 Ng8 29.Ng6 Re4 30.Qf2 Ne7 31.Qh4 Kg8 32.Nxf6+ Kxg7 33.Qh7+ Kxf6 34.g5+ Kxg5 35.Qxf7 1–0

Od 1842. do 1845. Levental je učestvovao u partiji po prepisci Pešta–Pariz, u kojoj su obe partije dobili mađarski šahisti. Tokom 1848–1849 učestvovao je u Mađarskoj revoluciji. Nakon njenog poraza bio je prinuđen da napusti domovinu i preselio se u Sjedinjene Američke Države. Tamo je igrao šah sa trinaestogodišnjim Paul Morphyem. Godine 1851. vratio se u Evropu i za mjesto boravka izabrao Englesku. Stigao je na početak Londonskog turnira, ali je već u prvom meču izgubio od Elijah Williamsa (−2, +1, =0) i ispao iz takmičenja. Kasnije je učestvovao na još tri turnira, osvojivši u dva od njih prvu nagradu (Mančester 1857; Birmingem 1858, ispred Ernst Falkbeera, Howard Stauntona, Pierre Charles Fournier de Saint-Amanta i dr.), dok je na Londonskom turniru 1862. godine, nakon tri pobjede, eliminisan iz daljeg takmičenja.

U istom periodu Levantal je odigrao niz mečeva. Rezultati najznačajnijih bili su: sa Vilijamsom 1851: +7, −5, =4; sa Boklom 1851: +3, −4, =1; sa Bernhard Horwitzem 1852: +4, −1, =0; sa Daniel Harrwitzem 1853: +10, −11, =10. Godine 1858. Levantal je izgubio meč od Morfija (+3, −9, =2), ali je to ipak bio najbolji rezultat među evropskim majstorima protiv američkog genija.

Levantal je aktivno učestvovao u šahovskom životu Engleske, kako kao organizator turnira, tako i kao novinar i književnik. Uređivao je časopis „Chess Players’ Magazine“ (1863–1867), vodio šahovske rubrike u više novina i časopisa i objavio najbolju knjigu partija Pola Morfija u to vrijeme.

Njegov talenat i dubinu šahovskog znanja visoko su cijenili njegovi ruski savremenici – Alexander Petrov i Carl Jaenisch.

LEVENFIŠ Grigorij Jakovljevič (1889–1961), sovjetski šahista, dvostruki prvak SSSR-a, koji je odbranio tu titulu u meču (1937) protiv Mihail Botvinika.

Sa šahom se upoznao u šestoj godini, ali se ozbiljno posvetio igri nakon upisa 1907. godine na Peterburški tehnološki institut. Prvi veći šahovski uspjeh postigao je tri godine kasnije, postavši prvak Sankt Peterburga, a već 1911. debitovao je na velikom međunarodnom turniru u Karlsbadu (danas Karlove Vari), gdje je odigrao niz izvrsnih partija. Šahovska štampa visoko je ocijenila Levenfišove stvaralačke domete, ističući da igra u čigorinovskom stilu.

Njegovi nastupi na Sveruskim turnirima 1912. i 1913–1914. učvrstili su njegovu reputaciju jednog od najjačih šahista Rusije. Najveće sportske i stvaralačke uspjehe Levenfiš je postigao tridesetih godina, kada je uspješno nastupio na II i III moskovskom međunarodnom turniru (1935. i 1936) i osvojio prvenstva SSSR-a 1934. i 1937. godine. Hoze Raúl Kapablanka je 1938. napisao o njemu: „Veoma visoko cijenim majstora Levenfiša. Mislim da je on najjači u SSSR-u poslije Botvinika.“

Botvinik nije učestvovao na 10. prvenstvu SSSR-a, na kojem je pobijedio Levenfiš, pa ga je, radi potvrde reputacije najjačeg šahiste zemlje, izazvao na meč za titulu prvaka Sovjetskog Saveza. Levenfiš je igrao sa velikim nadahnućem, demonstrirajući izvanredno umijeće u složenim pozicijama. Nakon oštre borbe, tokom koje je vođstvo prelazilo s jednog na drugog rivala, meč je završen neriješenim rezultatom. Levenfiš je zadržao šampionsku titulu i njemu je, kao drugom šahisti u zemlji, dodijeljena titula velemajstora.

Karakterišući Levenfiša kao „univerzalno obrazovanog majstora“, Botvinik je pisao: „Odlikovale su ga elegantne kombinacije, neočekivani taktički udari, velika energija u vođenju borbe. Sa izuzetnom dubinom igrao je završnice…“

Mihail Botvinik – Grigory Levenfish
Moskva, 1937.
2. partija meča

1.d4 d5 2.c4 c6 3.Nc3 Nf6 4.e3 g6 5.Nf3 Bg7 6.Bd3 0–0 7.0–0 e6 8.b3 Nbd7 9.Qe2 Re8 10.Bb2 b6 11.Rad1 Bb7 12.Ne5 Nxe5 13.dxe5 Nd7 14.f4 Qe7 15.cxd5 exd5 16.e4 d4 17.Nb1 c5 18.Nd2 g5 19.g3 gxf4 20.gxf4 Kh8 21.Nc4 Rg8 22.Kh1 f6 23.Nd6 fxe5! 24.Nxb7 exf4 25.e5 Bxe5 26.b4 Nf6 27.Qf3 Ng4 28.Rd2 Rab8 29.Be4 d3!

30.Qxd3 Rxb7 31.Bxb7 Qxb7+ 32.Qf3 Qxf3+ 33.Rxf3 Bxb2 34.Rxb2 Ne5 35.Rf1 Nd3 36.Rg2 c4 37.Rc2 b5 38.a3 f3 39.Rd2 Rg2! 40.Rxg2 fxg2+ 41.Kxg2 c3 42.Kf3 0–1

Na meč su se osvrnuli brojni savremenici.
Salo Flohr je izjavio: „Iako je rezultat neriješen, jasno je da je junak meča Levenfiš.“
Reuben Fine je napisao da Levenfiša „nesumnjivo treba smatrati jednim od deset najboljih šahista svijeta“.

Levenfiš – Botvinik, meč 1937. Prijateljska karikatura J. Jenčuka

Levenfiš je bio i istaknuti šahovski teoretičar. Zajedno sa Peterom Romanovskim napisao je knjigu o meču za svjetsko prvenstvo između Hozé Raúl Kapablanke i Aleksandra Aljehina. Trideset godina kasnije objavljeno je njegovo kapitalno djelo, nastalo u saradnji sa svjetskim prvakom Vasilijem  Smislovom, „Teorija topovskih završnica“.

Uoči rata, pod Levenfišovim uredništvom, izašao je prvi tom enciklopedije „Savremena šahovska teorija“ (1940). Svojim djelovanjem Levenfiš je u velikoj mjeri doprinio stvaranju plejade pretendenata na svjetsko prvenstvo u zemlji. Mihail Botvinik naziva ga jednim od najjačih majstora među onima „koji su svoje iskustvo prenosili mladim sovjetskim šahistima“ i koji su, budući veoma talentovani, „uspješno izvršili svoju učiteljsku misiju“.

Rad na polju šahovske umjetnosti Levenfiš je uspješno usklađivao sa profesionalnim radom u privredi, budući da je po struci bio inženjer hemije.

LEVITINA Irina (rođ. 1954), jedna od najjačih šahistkinja svijeta sedamdesetih i devedesetih godina.

Od desete godine Ira je počela da trenira u Lenjingradskom dvorcu pionira, sa šesnaest godina postala je prvakinja SSSR-a među učenicama, a sa sedamnaest osvojila je Svesavezno prvenstvo među ženama (1971). Već naredne godine Irina učestvuje u ciklusu takmičenja za prvenstvo svijeta. U prvom ciklusu stigla je do finalnog meča kandidatkinja, ali je izgubila od Nane Aleksandrije rezultatom 8:9 (1975). Tri godine kasnije Irina je stekla pravo da igra meč sa svjetskom prvakinjom Majom Čiburdanidze, pošto je u mečevina kandidata redom pobijedila Nonu Gaprindashvili (6:4), Nanu Aleksandriju (7,5:6,5) i Ludmilu Semenova (7:5).

„Ženski šah proživljava vijek romantizma“, primijetila je u intervjuu Irina.

Irinina igra je prepoznatljiva po tome što je sklona oštrim, kombinacionim napadima, ali je takođe izuzetno snažna i u kompleksnoj strateškoj borbi. U meču sa Čiburdanidze, Irini je uspelo da odlično odigra prvu polovinu, koju je završila pobijedivši sa rezultatom 4,5:3,5. Međutim, dva uzastopna poraza u devetoj i deseti partiji psihološki su je slomili i nije mogla da se oporavi, što je rezultiralo njenim porazom u meču (5,5:8,5).

Početkom 90-ih, Irina je preselila u SAD i predvodila je reprezentaciju svoje zemlje na Olimpijadi 1992. u Manili, gde je ostvarila 7 poena iz 12 partija. Iste godine učestvovala je i na turniru kandidata u Šangaju (1992), gde je zauzela 6–7. mesto.

Gaprinashvili - Levitina
Lviv, 1983

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.Nf3 c5 5.g3 b6 6.Bg2 Bb7 7.0–0 cxd4 8.Qxd4 Nc6 9.Qd3 0–0 10.Rd1 Rc8 11.Nb5 Na5!? 12.Ne5? Bxg2 13.Kxg2 a6 14.Nd4 Qc7 15.Ndf3 d6 16.Nxf7 Qxf7 17.a3 e5? 18.Ng5 Qb7+ 19.f3 Bc5 20.b4 Bd4 21.Ra2 Nxc4 22.e3 Nxe3+ 23.Bxe3 Rc3 24.Qf5 Rxe3 25.Qe6+ Kh8 26.Rc2 Qd7 27.Qxd7 Nxd7 28.Ne6 Rg8 29.Rc7 Nf6 30.Nxd4 exd4 31.Rxd4 Rxa3 32.Rxd6 Ne8 0–1

LEGALOV MAT, čuvena kombinacija koju je izveo u poznim godinama, igrajući u kafiću „Režans“, učitelj Filidora – Kermur sir de Legal (1702–1792).

Legal – Sev Bri
Pariz, 1787

1.e4 e5 2. Bc4 d6 3. Nf3 Nc6 4. Nc3 Bg4

5.N:e5! B:d1? 6.B:f7+ Ke7  7.Nd5#

Kombinacija Legala je opravdana i ako bi umesto 3... Nc6 bilo odigrano, na primer, 3... h6. Kasnije se Legalova ideja više puta javljala u šahovskoj praksi u složenijem obliku. Evo dva primjera:

Horwitz,Bernhard - Bledow,Ludwig Erdmann
Berlin, 1837
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.c3 Bb6 5.d4 Qe7 6.d5 Nd8 7.Be2 d6 8.h3 f5 9.Bg5 Nf6 10.Nbd2 0–0 11.Nh4 fxe4 12.Nxe4 Nxe4 13.Bxe7 Bxf2+ 14.Kf1 Ng3# 0–1

Taraš – Čigorin
Peterburg, 1893, 5. partija meča
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.Nc3 Bb4 6.Nd5 Ba5 7.0–0 b5 8.Bb3 d6 9.d3 Bg4 10.c3 Ne7? 11.Nxe5!! dxe5 12.Nxf6+ gxf6 13.Qxg4 Ng6 14.Bd5 Rb8 15.f4 c6 16.Bxc6+ Ke7 17.Bd5 b4 18.fxe5 Qb6+ 19.Kh1 Nxe5 20.Qh5! Ng6 21.Rxf6 Kxf6 22.Bg5+ Kg7 23.Qh6+ Kg8 24.Rf1 Rf8 25.Bf6 Qxf6 26.Rxf6 1–0

LEKO Peter (rođen 1979), mađarski velemajstor, svjetski prvak šahista do 16 godina (1994), od kraja 90-ih jedan od najjačih šahista svijeta.

Već sa 14 godina Peter je ostvario titulu velemajstora na međunarodnom turniru u Vajk-an-Zee-u (januar 1991), oborivši rekord R. Fišera, koji je postao velemajstor sa 15 godina (1968). Slično američkom velemajstoru, Peter je odlučio da postane šahovski „profi“, ne završivši školu. Trenirao ga je holandski velemajstor Sosonko (rođen u Lenjingradu). Leko je pozvan da igra za tim šahovskog kluba grada Netetil (Njemačka), gdje je učestvovao na velemajstorskom turniru u brzom šahu.

U avgustu 1994. godine, na Svjetskom prvenstvu za mlade do 16 godina, koje se održalo u Segedinu, Peter je postigao odličan rezultat – 8 poena od 9 mogućih – i postao pobjednik takmičenja. U decembru iste godine, nastupajući za reprezentaciju Mađarske na Svjetskoj olimpijadi u Moskvi, Leko je u intervjuu rekao: „Želim da postanem svjetski prvak!“

Godine 1998. učestvovao je na četiri velika međunarodna turnira – u Madridu (3–4. mjesto), Dortmundu (4. mjesto), Poljanici-Zdroj (3–6. mjesto) i Tilburgu (2. mjesto). Odigrao je 38 partija sa najjačim šahistima svijeta, a 19-godišnjak je izgubio samo jednu, pobijedio u sedam, dok su ostale završene remijem.

Tokom ljeta 1999. uspješno je nastupio na dva jaka turnira u Njemačkoj, podijelivši 2–3. mjesto sa Veselinom Topalovom u Frankfurtu (prvo mjesto je zauzela kompjuterski program „Fritz“) i osvojio 1. mjesto u Dortmundu, ispred takvih protivnika kao što su Vladimir Kramnik, Anatolij Karpov, Viswanathan Anand, Michael Adams, Veselin Topalov i Jan Timman. Analitičari su primijetili da je Leko promijenio svoj stil igre ka agresivnijem.

Na turniru u Dortmundu 1999. dobio je velikog sponzora – kompaniju WFG. „Svaki dan u holu opere, Leko, obučen u odjeću sa oznakama WFG, demonstrirao je svoje partije i objašnjavao nijanse borbe, okupljajući impresivnu publiku“, piše međunarodni sudija A. Bah u časopisu „64“.

Početkom 2000-ih, Leko je obradovao svoje sunarodnike velikom pobjedom u Budimpešti nad šampionom svijeta FIDE, Anatolijem Halifmanom (4,5:1,5).

Leko – Halifman
Budimpešta, 2000.

1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 a6 5.Bd3 Nc6 6.Nxc6 dxc6 7.Nd2 e5 8.Nc4 Nf6 9.0–0 Qc7 10.Bd2 Bg4 11.Qe1 b5 12.Ne3 Bc5 13.Nxg4 Nxg4 14.Qe2 Nf6 15.b4 Bb6 16.c4 Bd4 17.Rac1 Qd6 18.Bc2 0–0 19.Bb3 Rfd8 20.Rc2 Rd7 21.Rfc1 Rc7 22.g3 h6 23.Kg2 Rac8 24.a4 Qe6 25.axb5 axb5 26.Qd3 bxc4 27.Rxc4 Qd7 28.Be3 Bxe3 29.Qxe3 Qe7 30.Ba4 Rb8 31.Qc3 Rcb7 32.Rb1 c5 33.Rxc5 Nxe4 34.Rc8+ Kh7 35.Bc2 f5 36.Qf3 Rxc8 37.Qxf5+ g6 38.Qxc8 Nf6 39.Qc3 Rb6 40.Qc5 Qxc5 41.bxc5 Rxb1 42.Bxb1 Kg7 43.Kf3 Kf7 44.c6 Ne8 45.Ke3 Nf6 46.Be4 Ne8 47.Kd3 Nc7 48.Kc4 g5 49.Bf5 h5 50.Kc5 Ke7 51.f3 h4 52.Bd7 1–0

Iste godine, već drugi put, učestvovao je na elitnom turniru u Linaresu i podijelio 4–6. mjesto, dva puta odigravši remi sa 13. šampionom svijeta. Tokom ljeta 2000. prvi put je pobijedio Garija Kasparova, ali u brzopoteznim partijama, na turniru u Frankfurtu. U julu 2002. zauzeo je 8. poziciju na FIDE listi (2717). Istog ljeta u Dortmundu pobijedio je na kvalifikacionom turniru kandidata za meč sa Vladimirom Kramnikom.

LEONOV o šahu
Poznati ruski pisac Leonid Maksimovič Leonov (1899–1994) već je na početku svog stvaralačkog puta objavio priču „Drvena kraljica“ (1923). To je bilo prvo djelo u sovjetskoj umjetničkoj književnosti posvećeno šahu. Njegov junak, strastveno zanesen igrom, jednom se našao u vlasti halucinacija, kao da se nalazi okružen živim šahovskim figurama i da započinje romansu s crnom kraljicom... Pisac daje zanimljive karakteristike i šahovskim figurama koje žive punokrvnim životom, kao i pojedinim terminima i momentima igre. Na primjer, Evansov gambit – „blistav, iznenadan, kao vodopad“. A pješaci „jure u napad neraskidivi, poput sidrenog lanca“.

I kasnije je L. Leonov više puta iznosio svoj odnos prema šahovskoj umjetnosti. U danima međunarodnog turnira slavenskih zemalja u spomen na Mihaila Čigorina (Moskva, 1947), u jednom broju biltena posvećenog tom takmičenju, naglasio je: „Šah je neodvojivi dio kulture.“ Govoreći o sopstvenoj igri šaha u pismu I. Linderu od 31. marta 1972, bio je više nego skroman: „Uvijek sam sanjao da dobro igram šah, što mi nikada nije polazilo za rukom.“ U istom duhu Leonov se prisjećao i svoje rane priče: „Drvena kraljica“ je pobožan danak umjetnosti koja mi u životu nikada nije postala bliska.“

LESSING i šah. U životu i stvaralaštvu jednog od utemeljivača njemačke klasične književnosti, Gotthold Ephraim Lessinga (1729–1781), šah je zauzimao značajno mjesto. S igrom se upoznao još u djetinjstvu i ozbiljno joj se posvetio tokom studija na Univerzitetu u Lajpcigu. Lessingu se pripisuje poznata izreka: „Šah je previše igra za nauku, a previše nauka za igru.“ Među njegovim ranim „Basnama u prozi“ poznata je „Šahovski konj“. Poput Johann Wolfgang von Goethe-a, i Lessing uvodi scenu šahovske igre u dramu. Drugi čin drame „Natan Mudri“ (1779), posvećene periodu krstaških ratova, otvara scena šahovske partije između sultana Saladina i njegove sestre Zite, koja pobjeđuje, izražavajući „mirni, brzi pogled“, „visoko umijeće“. Kao pozitivnu osobinu Lessing ističe vladanje igrom i kod drugog junaka – Natana: „Takvih kao on malo je, razumno gleda na život, umije živjeti, izvrsno igra šah...“ Ove riječi smjenjuju se sa sličnom karakteristikom derviša Al-Hafija, koji namjerava napustiti sultanovu palatu i sanja da se ponovo nađe kod svojih učitelja u dalekoj Indiji:

„Al-Hafi (zamišljeno): I opet ću s njima igrati šah...
Natan: Da, u tome je tvoja najveća sreća!“

LILIJENTAL (Lilienthal) Andor (André) (r. 1911), mađarski velemajstor, učesnik turnira kandidata za svjetsko prvenstvo (1950).

Andor je rođen u Moskvi. Godine 1913, zajedno s majkom, preselio se u njenu domovinu – Budimpeštu. Tamo je stekao zanimanje krojača. Ljubav prema šahu javila mu se sa 16 godina i ubrzo je pokazao izuzetne sposobnosti za igru. Već sa 19 godina učestvovao je na međunarodnim turnirima, zauzevši 1930. 4–5. mjesto u Parizu, a zatim i u Teplicama (Čehoslovačka), gdje je, osvojivši 9 od 12 poena, nadmašio Pircа, Flora i druge poznate šahiste.

Godine 1933. postigao je najbolji pojedinačni rezultat na petom „Turniru nacija“ (na rezervnoj tabli, 10 od 13) i podijelio 2–3. mjesto sa Aleksandrom Aljehinom u Hastingsu (1933/34).

Godine 1934. pobijedio je na međunarodnom turniru u Ujpeštu, osvojivši 11 od 15 poena, ispred Pircа, Flora, Grinfelda, Štalberga, Vidmara, Tartakovera i drugih; podijelio je 2–3. mjesto u Budimpešti, te 1–3. u Barseloni.

Sljedeće godine podijelio je 5–6. mjesto sa Mihailom Botvinikom u Hastingsu, gdje je ostvario senzacionalnu pobjedu žrtvom dame nad Hoze Raúl Kapablankom.

Lilijental – Kapablanka
Hastings, 1933/1934

19.dxe5! Qxe4 20.exf6! Qxc2 21.fxg7 Rg8 22.Nd4 Qe4 23.Rae1 Nc5 24.Rxe4+ Nxe4 25.Re1 Rxg7 26.Rxe4+ Kd7 1–0

Godine 1935. i 1936. Lilijental je učestvovao na 2. i 3. moskovskom međunarodnom turniru, gdje je zauzeo, redom, 8–10. i 4. mjesto.

Još dva puta Lilijental je uspješno nastupao za reprezentaciju Mađarske na „Turniru nacija“ (1935. i 1937). Godine 1939. preselio se u SSSR, oženivši se ruskom ljepoticom. Godine 1940. postao je prvak Moskve i zajedno sa Igorom Bondarevskim pobijedio na 12. prvenstvu SSSR-a, ispred Vasilija Smislova, Paula Keresa, Isaaka Boleslavskog i Mihaila Botvinika.

Poslije prvenstva Lilijental je, prema riječima Botvinika, „stekao opšte priznanje. Stil njegove igre bio je poseban. U pravilu je u otvaranju igrao skromno, ali je zatim pronalazio svoje originalne planove u srednišnjici, gdje je stvarao znatne teškoće protivniku. Sve sam to ‘prošao’ na vlastitom iskustvu. Više puta sam se spasio, ali dva teška poraza (Moskva 1940. i Moskva 1941.) morao sam pretrpjeti.“

Visoko mišljenje o Lilijentalovoj igri imao je i Smislov: „Kao šahistu Andrea odlikuju izvanredna intuicija i osjećaj za poziciju. Podjednako je opasan i u pozicionoj i u kombinacionoj igri. Njegove pobjede nad Hozé Raúl Kapablankom i Botvinikom ostavljaju dubok umjetnički utisak. Njegovo analitičko umijeće posebno mi je koristilo kada je (zajedno s Vladimirom Alatortsevim) bio moj šahovski trener.“

Pedestih godina Lilijental je bio trener Tigrana Petrosjana i doprinio je usavršavanju njegove vještine.

Lilijental – Botvinik
Moskva, 1940.

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 b6 4.g3 Bb7 5.Bg2 Be7 6.0–0 0–0 7.Nc3 Ne4 8.Qc2 Nxc3 9.Qxc3 d6 10.Qc2 f5 11.Ne1 Nc6 12.d5 exd5 13.cxd5 Nb4 14.Qd2 a5 15.a3 Na6 16.b4 Bf6 17.Bb2 Qd7 18.Bxf6 Rxf6 19.Nd3 a4 20.Rac1 Qf7 21.Nf4 Bc8 22.Rc3 Bd7 23.Rfc1 h6 24.h4 Ra7 25.h5 Ra8 26.Re3 Kh7 27.Rcc3 Rb8 28.Qd3 Ra8 29.Ng6 Rxg6 30.hxg6+ Kxg6 31.Re6+ Kh7 32.g4 c5 33.b5 Nc7 34.gxf5 Nxb5 35.f6+ Kg8 36.Rc4 Re8 37.Rg4 g5 38.Rxe8+ Bxe8 39.Re4 Kf8 40.Re7 Qg6 41.Be4 Qh5 42.Bf3 Qg6 43.Rxe8+ 1–0

LINARES – turniri

Ovi danas već čuveni međunarodni turniri održavaju se na jugu Španije, na padinama Sijera Morene, u malom rudarskom gradu Andaluzije — Linaresu — još od 1978. godine. Organizator takmičenja je gospodin Luis Rentero Suárez, vlasnik luksuznog hotela Hotel Aníbal.

„Šah je moja strast! Posvećujem mu sve svoje slobodno vrijeme!“ — priznaje on.

Od 1978. do 2002. godine, zaključno, u Linares su održana 22 turnira. Na njima su učestvovali svjetski prvak i drugi vodeći šahisti, uključujući i mlade talente koji su se probili krajem 80-ih i početkom 90-ih: Vasilij Ivančuk, Viswanathan Anand, Boris Gelfand, Evgenij Barejev, Aleksej Širov, Vladimir Kramnik i drugi.

Na prvim turnirima igralo je 10–12 velemajstora, a od 1991. godine po 14. Kategorija težine stalno je rasla. Krajem 80-ih i početkom 90-ih među pobjednici su bili: Ivančuk (1989, 1991, 1995), Larry Christiansen (1979), Boris Spaski (1983), Jan Timman (1988).

Godine 1981. prvo mjesto podijelili su Anatolij Karpov i Christiansen, a 1985. Ljubomir Ljubojević i Robert Hübner.

Devedesetih godina najčešće i najuspješnije u Linaresu je nastupao 13. svjetski prvak Gari Kasparov. Učestvovao je na 12 turnira (1990–1994, 1997–2002). Ovdje je igrao s posebnim nadahnućem — ostvario je sedam uvjerljivih samostalnih pobjeda (1990, 1992, 1993, 1997, 1999, 2001, 2002) i jednom podijelio 1–2. mjesto s Kramnikom (2000).

Naslovna strana programa turnira u Linares, 1992. godine.

Na devet „superturnira“ u Linaresu učestvovao je i 12. svjetski prvak Karpov (1981, 1983, 1989, 1991–1995, 2001). Izvanredan, može se reći trijumfalan, bio je njegov nastup 1994. godine, kada je postigao najveći turnirski uspjeh u svojoj sportskoj karijeri. Ovdje su, prema „gradaciji“ senjora Renterosa, igrali šampioni (Kasparov i Karpov) i „Grabežljivci“ — mladi pretendenti do 30 godina (Širov, Kramnik, Anand, Gata Kamsky, Veselin Topalov, Gelfand, Barejev i drugi). Izuzetak su bili samo četrdesetogodišnji Aleksandar Beljavski i sedamnaestogodišnja princeza šahovskog svijeta Judit Polgár.

I u takvoj konkurenciji Karpov je postigao fenomenalan rezultat — 11 poena iz 13 (+9, −0, =4!), pretekavši Kasparova za 2,5 poena. Po prvi put u istoriji šaha turnirski performans po ELO rejtingu iznosio je 3000!

Među zanimljivim karakteristikama ovih superturnira bili su i visoki zahtjevi sponzora — poštovanje strogog kodeksa odijevanja (bijela košulja, tamne pantalone, s kravatom!) i beskompromisna borba (za ranu, bezbojnu remi-partiju 1993. godine čak je bila uvedena novčana kazna od hiljadu dolara!). Iako se takve „želje“ nisu dopadale svim učesnicima, nesumnjivo su doprinosile očuvanju borbenog duha takmičenja, pa su najjači svjetski šahisti smatrali čašću dobiti poziv za učešće.

ZAMKA (ЛОВУШКА) — situacija u kojoj se protivniku, kao mamac, nudi mogućnost brze koristi, koja se u stvarnosti pokazuje kao pogrešna procjena. Zamke se mogu pojaviti u sve tri faze šahovske partije, ali ih naročito mnogo ima u otvaranjima. Ponekad su prilično providne i namijenjene neiskusnom ljubitelju. No, katkad su tako dobro prikrivene i neočekivane da u njih upadaju i iskusni šahisti, pa čak i velemajstori.

U otvorenim otvaranjima, a tim prije u gambitnim sistemima, šahista je psihološki spremniji na iznenadne taktičke udare i podmukle zamke. Zahvaljujući brzom razvoju figura, stvaranju otvorenih linija i brojnim žrtvama, rano se otvara prostor za kombinacione komplikacije. Zato je igrač, birajući takve sisteme, uvijek na oprezu.

Jedan od glavnih razloga zbog kojeg šahista upada u zamku jeste „pohlepna“ težnja da osvoji pješake ili figure. Zaneseni tim dobitkom, igrači ne primjećuju postavljene mreže, a rasplet često nastupa vrlo brzo. Evo jednog takvog primjera.

Borosh – Lilijental
Budimpešta, 1933.

1.e4 e5 2.Nc3 Nf6 3.f4 d5 4.fxe5 Nxe4 5.Qf3 Nc6 (? U želji da osvoji pješaka, bijeli ne primjećuje spremnu zamku protivnika; trebao je da igra 6.Bb5) 6.Nxe4 Nd4 7.Qf4 dxe4 8.Bc4 Bf5 9.c3 g5 10.Bxf7+ Kxf7 11.Qf2 e3 12.Qf1 exd2+ 13.Kd1 dxc1Q+ 14.Kxc1 g4 0-1

Ipak, igrati na zamku protiv jakog protivnika može biti opasno: ako je on prozre, borba se može pretvoriti u naglo pogoršanje vlastite pozicije. To se, na primjer, dogodilo u partiji dvojice poznatih američkih šahista — Harry Nelson Pillsbury-ja i „kralja zamki“ Franka Marshalla, koji je bio sposoban ne samo da postavlja podmukle zagonetke protivniku nego i da ih rješava.

Pilsberi – Maršal
Monte Karlo, 1903.

1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Bc4 f5 4.Qe2! fxe4 5.Qh5+ g6 6.Qe5+ Qe7 7.Qxh8 Nf6 8.Nc3 c6 9.Bg8?!

Bijeli je postavio zamku: ako 9...Bg7?, slijedi 10. Bf7++! U slučaju 9...Na6 10. Nh3, i ako sada 10...Bg7?, onda 11. Bf7++ T:f7 12. Ng5×.

Međutim, crni nije pokušao da „osvoji damu“, nego je jednostavno odgovorio: 9...d5! Nastavak partije je bio 9…d5! 10.Nge2 f3 11.Nf4 Bf5 12.Bxh7 Nxh7 13.0–0 Nd7 14.gxf3 0–0–0 15.Qd4 Qg5+ 16.Kh1 Qxf4 17.d3 Qh4 18.dxe4 Bc5 19.Qd2 dxe4 20.fxe4 Bxe4+ 21.Nxe4 Qxe4+ 22.Qg2 Qxg2+ 23.Kxg2 Re8 24.Kf3 Ne5+ 25.Kg3 Bd6 26.Kg2 g5 27.Re1 Rf8 28.Be3 Ng4 29.Bg1 b6 30.h3 Ngf6 31.Rad1 Nd5 32.c4 Nf4+ 33.Kh1 Kc7 34.Bh2 Nf6 35.Bxf4 gxf4 36.Re6 Ne8 37.a3 a5 38.h4 f3 39.h5 Rf5 40.b4 axb4 41.axb4 Bxb4 42.Kh2 Ng7 43.Re3 Rxh5+ 0–1

Pouka iz ovog primjera je očigledna — zamku treba postavljati bez rizika da se, u slučaju da je protivnik prozre, dobije slabija pozicija; drugim riječima, ne smije se narušavati osnovni plan igre.

Naravno, što je zamka suptilnije konstruisana, to je veća vjerovatnoća da će protivnik u nju upasti. Ponekad se takve ideje i danas pojavljuju na najvišem nivou takmičenja. Tako, na primjer, u meču za prvenstvo svijeta Viswanathan Anand nije primijetio lukavu zamku Gari Kasparov s privremenom žrtvom topa.

Anand – Kasparov
Njujork, 1995, 11. partija meča

27…Be6 28.b4? axb4 29.axb4 Rc4 30.Nb6?? (upada u zamku) Rxb4+ 31.Ka3 Rxc2!! 0–1

Elegantni završetak 32. R:c2 Rb3+ 33. Ka2 Re3+! i 34. R:e1 nisu odmah uočili čak ni u pres-centru.

LOJD (Samuel Loyd) (1841–1911) — američki šahovski kompozitor, jedan od najgenijalnijih problemista u historiji šaha.

U porodici Lojd bilo je osmoro djece. Najmlađi među njima — Sem — volio je da igra šah sa starijom braćom Tomasom i Isakom. Svi su se rano oduševili šahovskom kompozicijom. Već sa 14 godina Sem je objavio svoj prvi zadatak, a iste godine debitovala su i njegova braća. Njihova djela odlikovala su se originalnošću ideja, težinom rješenja i neočekivanošću prvog poteza.

Semjuel je često svoje kompozicije pratio duhovitim devizama ili kratkim šaljivim pričama. Među njima su zadaci „Karl XII u Benderima“, „Sve više“, „Štajnicov gambit“, „Potjera ljubavi“ i drugi.

Od djetinjstva Sem je obožavao životinje i umio je oponašati njihove glasove. Tu ljubav zadržao je i u zrelom dobu. Njegov mačak Ridl imao je neobičnu „šahovsku“ boju — glava i rep bili su zasljepljujuće bijeli, dok su tijelo, šape i vrh repa bili plavičasto-crni. Često se penjao na atlasni jastuk s crno-bijelim kvadratima i bio je inspiracija za niz Semjuelovih briljantnih humorističkih zadataka. Zadaci-blizanci pod nazivom „Mačke iz Kilkenija“ prikazivali su njegov „portret“ mozaikom šahovskih figura. Evo jednog od njih.

S. Lojd, 1888
Mat u 4 poteza

S. Lojd, 1888
Mat u 4 poteza

1.b8S! (s prijetnjom 2. S:d7, 3. Sc5 i 4. Sb3 mat)
1…d5 2.Sc6 dc 3.Se4+ K:e2 4.Sd4#

Palma prvenstva u Lojdovom stvaralaštvu pripadala je tropoteznim problemima.
„Smatram da su tri poteza najprirodniji broj poteza za idealan šahovski zadatak“, pisao je Lojd.

S. Lojd, 1876
Mat u 3 poteza

1.T5h1 b2 2.Thb1! baD 3.Tb8#
2…abD 3.Ta8#
2…d6 3.Lb5#
1…bc 2.Thc1!

„Čarobnjak paradoksa“, kako su Lojda nazivali savremenici, komponovao je oko 750 zadataka. Bio je i jak praktični šahista, učesnik međunarodnog turnira u Parisu 1867. godine.

Proslavio se i kao sastavljač duhovitih matematičkih zadataka i igara. Najboljom među svojim „zagonetkama“ smatrao je zadatak s damom koja je s polja a1 morala obići sva polja šahovske table za najmanji broj poteza. Evo jednog rješenja u 14 poteza:
Da1–a8–g2–a2–g8–g4–c8–f8–b4–b8–g3–c3–h8–h1–a1.

LOLLI (Giambattista Lolli (1698–1769) — italijanski šahista i teoretičar.

Jedan od istaknutih majstora modneške škole, saradnik Ercole del Rioa i Domenico Lorenzo Ponziania, Loli je plod svojih dugogodišnjih istraživanja izložio u knjizi objavljenoj u Bolonji 1763. godine pod opširnim naslovom: „Teorijsko-praktična razmatranja o šahovskoj igri, ili Igra u šah predstavljena na najbolji način. Najnovije djelo Đambatiste Lolija iz Modene“.

Naslovna strana knjige Đanbatista Lollija, Bolonja 1763

U tom klasičnom djelu obrađene su sve faze šahovske partije. Knjiga je obuhvatala rad del Rija, opsežnu teoriju otvaranja, kritiku prvog izdanja Analyse du jeu des Échecs François-André Danican Philidora (1749), brojna Lolli­jeva istraživanja iz završnica, koja do danas nisu izgubila na aktuelnosti, kao i više od stotinu zadataka.

Pred nama je jedna od Lollijevih studija sa efektnim duelom kraljeva.

Lolli, 1763

Bijeli igra i dobija:

1. Kd6 Kf8
2. f7!! K:f7
3. Kd7 Kf8
4. Ke6 Kg7
5. Ke7 Kg8
6. Kf6 Kh7
7. Kf7 Kh8
8. K:g6

i bijeli dobija.

London – turniri

Godine 1851. u Londonu je održan prvi međunarodni turnir u istoriji šaha. Organizovan je na inicijativu Howarda Stauntona od strane St George's šahovskog kluba i bio je priređen povodom Svjetske industrijske izložbe. Učestvovalo je 16 najjačih šahista Evrope. Pobjednik je bio Adolf Anderssen.

Od tada se London s pravom smatra jednom od šahovskih prijestonica svijeta. Ovdje je održan i drugi međunarodni turnir u istoriji šaha (1862), kao i jedan od najdužih turnira — 1883. godine, koji je trajao gotovo dva mjeseca. Na njemu je 14 šahista igralo dvokružni turnir. Remiji su se ponavljali, a tek treći miroljubivi ishod donosio je upis pola poena u tabelu. Ukupno su odigrane 256 (!) partije.

Turnir je bio značajan i po tome što su prvi put korišćeni šahovski satovi s dvostrukim brojčanikom, koje je izumio član Mančesterskog šahovskog kluba Thomas Bright Wilson.

Pobjednik je bio Johannes Zukertort sa 22 poena; tri poena manje imao je Wilhelm Steinitz, a još 2,5 poena manje Joseph Henry Blackburne. Upravo je ovaj turnir odredio buduće učesnike prvog meča za svjetsko prvenstvo, koji je tri godine kasnije održan u Sjedinjenim Državama.

Na izmaku 19. vijeka najveći turnir ponovo je održan u Londonu — 1899. godine. U njemu je učestvovalo 15 vodećih šahista na čelu sa svjetskim prvakom Emanuel Laskerom. On je i pobijedio, osvojivši 23,5 poena iz 28 i ostavivši drugoplasiranog iza sebe za čak 4,5 (!) poena.

London 1922 šahovski turnir — prvo zvanično takmičenje na kojem je, u rangu svjetskog prvaka, učestvovao i pobijedio José Raúl Capablanca. Na njegov prijedlog učesnici su usvojili prvi u historiji šaha skup pravila o održavanju mečeva za svjetsko prvenstvo, poznat pod nazivom „Londonski sporazum“.

Pobjednici turnira u Londonu kasnije su postajali i drugi svjetski prvaci: 1932. godine Alexander Alekhine, a 1982. i 1984. Anatolij Karpov.

Tokom 1980-ih i 1990-ih organizator „otvorenih“ turnira u Londonu bila je kompanija Lloyds Bank („Lloyds Bank Masters“).

(Nastaviće se)

(Stavljen nastavak 90)