Blog Šah mat liste: Grem Mičel: Kriv bez krivice?

Vladimir Nejštadt

Čak i u nizu šahista s neobičnim sudbinama njegovo ime stoji izdvojeno. Englez Grem Mičel jedini je među brojnim majstorima drevne igre koji je dogurao do visokog čina u jednoj drugoj drevnoj profesiji, čije se predstavnike naziva „borcima nevidljivog fronta“. Osim toga, na vrhuncu svoje službene karijere postao je jedan od glavnih osumnjičenih u skandaloznom slučaju o sovjetskim agentima–„krticama“ koji su se uvukli u najviše ešalone britanskih obavještajnih službi…

U septembru 1945. godine iz sovjetske ambasade u Otavi pobjegao je šifrant Igor Guzenko. Kanadske vlasti su ga sklonile na teritoriju posebne vojne škole na sjevernoj obali jezera Ontario, gdje je počeo da odaje jednog po jednog agenta kanadske rezidenture Glavne obavještajne uprave (u čijoj je strukturi i sam ranije bio). Guzenko je ukazao na dvojicu agenata GRU-a pod kodnim imenom „Eli“, koji su radili kod Britanaca. Jednog, tačnije jednu „Eli“, ubrzo su zgrabili: Ketrin Vilšer, zamjenicu arhivara u birou za evidenciju dokumenata britanske ambasade u Kanadi.

Po drugoj dojavi, trebalo je tražiti „Elija“ muškog pola (uprkos ženskom pseudonimu), koji je zauzimao ne baš beznačajnu funkciju ili u MI5 (peti odjel MI6 – SIS, britanske obavještajne službe), ili u MI5 (ekvivalent ruske FSB).

Ukupno je Guzenko odao više od 20 sovjetskih agenata: državnih službenika, vojnih stručnjaka… To je podstaklo poseban komitet Kabineta ministara Velike Britanije, na čijem je čelu bio premijer, da razradi proceduru provjere državnih službenika u pogledu njihove lojalnosti. Kao savjetnik tom specijalnom komitetu bio je angažovan vodeći saradnik MI5 – Grem Mičel. Kako piše Filip Najtli u knjizi „Špijuni XX vijeka“, zahvaljujući njegovoj, Mičelovoj, umjerenosti, metode provjere britanskih državnih službenika „bitno su se razlikovale od metoda koje je u SAD koristio senator Makarti. U Americi je otpušteno 9,5 hiljada državnih službenika, a još 15 hiljada je dalo ostavke. U Engleskoj su osumnjičeni, bez ikakve buke, premještani na manje važne položaje sa stanovišta državne bezbjednosti…“

Proći će godine i među osumnjičenima će se naći i sam Mičel – što je predstavljalo svojevrsni drugi krug lova na tajanstvenog „Elija“. Ovoga puta okidač su bili bijeg Anatolija Golicina, saradnika rezidenture KGB-a u Helsinkiju koji je prebjegao u SAD, i nestanak iz Bejruta kompromitovanog visokog funkcionera SIS-a, Kima Filbija.

Na ispitivanjima (ili razgovorima) u CIA-i Goljicin je tvrdio da je u britanskim specijalnim službama djelovalo najmanje pet agenata KGB-a. Trojica – Berdžes, Maklin i Filbi – pobjegla su u SSSR. Kao „četvrta osoba“ bio je osumnjičen Blant, bivši oficir MI5, daleki rođak kraljice. Po dolasku u London, Golicin je odmah označio i „petog“ – zamjenika direktora MI5, Grema Mičela. Mladi istražitelji-kontraobavještajci MI5 i MI6 (koji su u tim tajanstvenim organizacijama dobili nadimak „mladoturci“) bez oklijevanja su uspostavili nadzor nad njim.

„U Mičelovom kabinetu“, piše Dejvid Vajs (vodeći američki pisac specijalizovan za tematiku špijunaže i obavještajnih službi) u svojoj knjizi ‘Lov na krtice’, „postavljena je skrivena televizijska kamera i prislušna oprema, i tokom više sedmica nad njim je vršeno posmatranje. Kao osumnjičenom, Mičelu je dodijeljeno kodno ime ‘Piters’. Tokom istrage Artur Martin, koji je u Engleskoj zauzimao položaj ekvivalentan položaju Engletona (rukovodioca kontraobavještajnog odjeljenja CIA-e – V. N.), doputovao je u Vašington kako bi sa kolegama iz CIA-e i FBI-ja usaglasio djelovanje MI5 u potrazi za sovjetskim agentima.“

Bivši visoki funkcioner američke obavještajne službe, nastavlja Vajs, ovako govori o susretima s Martinom:
„Kada je Artur stigao, svi razgovori s njim bili su strogo povjerljivi. Preferirao je sastanke i pregovore isključivo jedan na jedan. U to vrijeme analizirali su ponašanje Grema Mičela, koji je bio pod nadzorom. Mičel je ponekad sjedio za stolom, naslonivši glavu na ruke. Artur je smatrao da to ukazuje na njegovu pripadnost špijunima, jer je, navodno, Mičel sjedio i razmišljao: ‘Bože moj, otkrili su me.’ A on je zapravo samo volio malo da odrijema poslije ručka!“

Istovremeno su „mladoturci“ sumnjali na dvostruku igru i samog direktora MI5, ser Rodžera Holisa. Mičel i Holis su bili bliski prijatelji, doslovno su se družili po kućama, a upravo je Mičel odigrao ključnu ulogu u šahovskoj karijeri Holisovog sina, Adriana.